شام اود

از ویکی‌ادبیات
پرش به ناوبری پرش به جستجو
شامِ اَوَد
نویسندهعلیرضا قزوه
ویراستارمحمد محمدکاظم
ناشرموسسه فرهنگی هنری شاعران پارسی زبان
محل نشرتهران
تاریخ نشر۱۴۰۲
تعداد چاپچاپ اول ۱۴۰۲
شابک۹۷۸۶۲۲۷۷۴۲۱۷۶
تعداد صفحات۱۶۰
موضوعشعر فارسی
زبانفارسی
قطعرقعی
نوع جلدشومیز

«شامِ اَوَد» مجموعه سروده‌ای از علیرضا قزوه است که اولین­ بار در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات شاعران پارسی‌گوی منتشر شده است. این اثر برگزیده بخش شعر بزرگ‌سالان بیست‌و‌دومین دوره جایزه ادبی قلم زرین شده است.

* * * * *

«شام اود» دفتر شعری از علیرضا قزوه و شامل شصت‌و‌پنج غزل با مضامین آیینی، عرفانی و اجتماعی است. قزوه که سال‌ها در هند و فضای فرهنگی این کشور زیسته، در کتاب حاضر نیز ارمغانی از آن ایام را پیش چشم مخاطبان فارسی‌زبان گشوده است. سروده‌های «شام اود» به موضوعات مختلف می‌پردازد. بخشی از سروده‌های او در این مجموعه، در ادامه شعرهای اعتراضی اوست که مانند گذشته بی‌رودربایستی بایدها و نبایدها را متذکر می‌شود. بخش دیگری از اشعار قزوه، به سروده‌های آیینی او؛ عرض ارادت و نم اشکی است از شاعر دل‌باخته اهل بیت(ع) اختصاص دارد.

خلاصه اثر

مجموعه شعر «شامِ اَوَد» بیشتر شامل شعرهایی می‌شود که در سال‌های‌ ۱۳۹۱ به بعد سروده شده است. این شعرها محصول زمان اقامت علیرضا قزوه در هند می‌باشد؛ یعنی در آن اقلیم سروده شده است. شعرها فضاهای مختلفی دارد‌ شصت و پنج غزل با محتواهای مختلف؛ مثلاً شعرهای رمضانیه هم در این مجموعه دیده می‌شود. حتی در این مجموعه شعرهایی برای افغانستان سروده شده است. شعرهایی هم برای چند تن از دوستانی که در دوران شیوع ویروس کرونا درگذشتند، در این کتاب به چشم می‌خورد. همــچنـین اخوانــیه‌هایی هم در این مجموعه دیده می‌شود. به‌طور مثال، اخوانیه‌ای برای حسین آهی در‌کتاب آمده است. در این دفتر شعر سروده‌هایی برای افشین یداللهی، شاعر و ترانه‌سرا که سال‌ها برای سریال‌های مختلف تلویزیون ترانه می‌ساخت، و شعری هم برای «علیرضا راهب» (شاعر و ترانه سرا) وجود دارد.[۱]

فهرست این مجموعه به شرح ذیل است:

افشین یداللهی؛ شاعر و ترانه سرا که غزل شماره ۵۵ به وی تقدیم شده است
  • سخن ناشر؛
  • به جای مقدمه؛
  • غزل ۱، سلام؛
  • غزل ۲، شب قدر شعرا؛
  • غزل ۳، این آخرین رمضان؛
  • غزل ۴، مست قلندر، رمضان؛
  • غزل ۵، یا ایها العزیزتر از یوسف؛
  • غزل ۶، برای حضرت ختمی مرتبت؛
  • غزل ۷، ما کشته­ حجازیم؛
  • غزل ۸، سلام یا محمد؛
  • غزل ۹، سوره مژگان؛
  • غزل ۱۰، به یاد روزهای دور کودکی؛
  • غزل ۱۱، نذر امام جواد(ع)؛
  • غزل ۱۲، مباهله؛
  • غزل ۱۳، شهیدان عطشناک؛
  • غزل ۱۴، دوام ظهر عاشورا؛
  • غزل ۱۵، به شهید حججی؛
  • غزل ۱۶، به راوی کتاب «آب­ها هرگز نمی­‌میرند»؛
  • غزل ۱۷، خروش مسجد گوهرشاد؛
  • غزل ۱۸، زندگی آنجاست؛
  • غزل ۱۹، هفت وادی گریه؛
  • غزل ۲۰، من آن شبان غریبم؛
  • غزل ۲۱، قلندران عشق؛
  • غزل ۲۲، روز جزا ۱؛
  • غزل ۲۳، روز جزا ۲؛
  • غزل ۲۴، امانت امین؛
  • غزل ۲۵، نیلوفرستانها؛
  • غزل ۲۶، نازک­ترین غزل؛
  • غزل ۲۷، هبوط تازه­ من؛
  • غزل ۲۸، علی(ع) تنهاست؛
  • غزل ۲۹، شب­‌های آفتابی؛
  • غزل ۳۰، کابل پسرعموی من است؛
  • غزل ۳۱، به دختران مدرسه سیدالشهدای کابل؛
  • غزل ۳۲، جان پدر کجاستی؟؛
  • غزل ۳۳، سر مگو؛
  • غزل ۳۴، هوای شهر شیطانی است؛
  • غزل ۳۵، ناخداوندان دنیا؛
  • غزل ۳۶، جمعیت عدم­ها؛
  • غزل ۳۷، از شهر آرزوها؛
  • غزل ۳۸، خوان هشتم؛
  • غزل ۳۹، خاکستر دنیا؛
  • غزل ۴۰، سماع دوباره؛
  • غزل ۴۱، جامه‌­داران؛
  • غزل ۴۲، از باطن اعجاز؛
حسین آهی؛ شاعر و گوینده رادیو که غزل شماره ۵۳ به وی تقدیم شده است
  • غزل ۴۳، در استقبال غزلی از حضرت امین؛
  • غزل ۴۴، دادخواهی؛
  • غزل ۴۵، خود را بشکن؛
  • غزل ۴۶، محرم فروش­ها؛
  • غزل ۴۷، بث­‌الشکوای ۱؛
  • غزل ۴۸، بث­‌الشکوای ۲؛
  • غزل ۴۹، بث­‌الشکوای ۳؛
  • غزل ۵۰، بث­‌الشکوای ۴؛
  • غزل ۵۱، هیاهو؛
  • غزل ۵۲، دریغا دریغا؛
  • غزل ۵۳، به زنده­‌یاد حسین آهی؛
    علیرضا راهب؛ شاعر و ترانه سرا که غزل شماره ۵۴ به وی تقدیم شده است
  • غزل ۵۴، به شادروان علیرضا راهب؛
  • غزل ۵۵، با یاد افشین یداللهی؛
  • غزل ۵۶، بگیر نبض مرا ای شمس؛
  • غزل ۵۷، در شب هندو غریبی؛
  • غزل ۵۸، روز حساب؛
  • غزل ۵۹، به آن مرد روستایی که دخترش را با داس کشت؛
  • غزل ۶۰، میان این همه گرگ؛
  • غزل ۶۱، خاک درگاه[۲]

درباره نویسنده

علیرضا قزوه؛ نویسنده کتاب «شام اود»

علیرضا قزوه یکم بهمن ماه سال ۱۳۴۲ در گرمسار به دنیا آمد و از ۱۸ سالگی سرودن شعر را آغاز کرد. او سال ۱۳۶۱ دیپلم تجربی گرفت و در ۱۳۶۴ وارد دانشگاه حقوق قم شد. در سال ۱۳۶۹، مدرک کارشناسی خود را از آن دانشگاه دریافت می‌کند. او تحصیلات دانشگاهی‌اش را در رشته زبان و ادبیات فارسی ادامه داد و سال ۱۳۷۶ با رساله خود در زمینه ادبیات و شعر معاصر تاجیکستان، موفق به دریافت مدرک کارشناسی‌ارشد از دانشگاه آزاد تهران شد. قزوه در سال ۱۳۷۷ به عنوان رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان انتخاب شد و به مدت چند سال در تاجیکستان به فعالیت‌های ادبی و فرهنگی پرداخت. قزوه سال ۱۳۹۱ در تاجیکستان موفق به دریافت دکتری در رشته لغت‌شناسی شد.[۳]

مقطع مهم بعدی فعالیت‌های قزوه، حضور او به عنوان مدیر مرکز تحقیقات زبان فارسی در دهلی‌نو از سال ۱۳۸۶ به مدت هشت سال است. شاید بتوان حضور قزوه در هند را مهم‌ترین مقطع کاری، شعری و ادبی او دانست. او هم فعالیت‌های بسیاری در هند درباره زبان فارسی، نسخه‌شناسی و ترویج شعر و ادبیات فارسی دارد و هم بخشی از ماندگارترین شعرهای خود را در آن دوران سرود که در کتاب‌های «صبح بنارس» و «شام اود» منتشر شده‌اند.[۳]

علیرضا قزوه، بدون هیچ شک و تردیدی، و جدا از اینکه موافقان یا مخالفان او و اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی‌اش چه نظری درباره اش دارند، یکی از شاعران شاخص انقلاب محسوب می‌شود. شعرهای اعتراض، آیینی، ملی میهنی، دفاع مقدسی، مقاومت، عاشقانه و آزاد او در زبان و بیان و حال و هوا، راه خود را می‌روند و او را از دیگر شاعران هم‌عصرش متمایز می‌کنند. تنوع قالب‌ها در آثار قزوه، رنگارنگی، گونه‌گونی، تکثر و تنوع فراوانی به شعر او داده و از هر نظر شعر او را قابل توجه و تأمل کرده است.[۳]

قزوه با مجموعه «مولا ویلا نداشت» به عنوان شاعری معترض به جامعه ادبی معرفی شد، اما پس از آن در کنار شعر اعتراض، آثار فراوانی در شعر آیینی منتشر کرد که یکی از مهم‌ترین آثار او در شعر آیینی، ترکیب‌بند عاشورایی «با کاروان نیزه» است. قزوه به خاطر با کاروان نیزه در بیست و چهارمین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، مورد تقدیر قرار گرفت.[۳]

از قزوه آثار زیادی به چاپ رسیده که نزدیک به بیست کتاب شعر، یک رمان، دو سفرنامه و چندین پژوهش و چاپ کتب نسخ خطی از آن جمله است. کتاب‌های شعر «از نخلستان تا خیابان»، «عشق علیه‌السلام»، «صبح بنارس»، «چمدان‌های قدیمی»، «قطار اندیمشک و ترانه‌های جنگ»، رمان «برادر انگلستان»، سفرنامه حج «پرستو در قاف»، «پشت هر سنگ خداست» برگزیده‌ای از بهترین شعرهای شاعران معاصر درباره فلسطین و کتاب «من می‌گویم، شما بگریید» گزیده‌ای از بهترین شعرهای عاشورایی بخشی از مهم‌ترین آثار اوست.[۳]

مدیر مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری، مسئولیت صفحه ادبی «بشنو از نی» در روزنامه اطلاعات، پایه‌گذار و دبیر نخستین جشنواره شعر فجر، دبیر کنگره سراسری شعر دفاع مقدس، مسئول کانون‌های ادبی فرهنگسراهای تهران از ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲ و مسئول دفتر شعر و موسیقی وزارت ارشاد از دیگر سوابق و مسئولیت‌های قزوه است. قزوه هم‌اکنون رئیس دفتر شعر، موسیقی و سرود صداوسیما است.[۳] ترجمه شعر او با نام بهار در آسانسور توسط هادی محمدزاده، برنده جایزه بین‌المللی نگاه ویژه هنری از انجمن شاعران جهان در آمریکا شده است.[۴]

آیین رونمایی از کتاب «شام اود». تهران. ۱۴۰۲

نظر نویسنده درباره اثر

عنوان اثر

در قدیم در هند صبح‌های بنارس و شام‌های اوده (اَوَد) زیباترین و خاطره‌انگیزترین صبح و شام‌ها بودند و من که بارها به بنارس و لکنو و کشمیر و حیدرآباد و کلکته رفت‌وآمد کرده بودم چه لحظات خوشی را در این دو شهر داشتم. اگر از هندی‌های قدیمی و آداب‌دان بپرسی که بعد از صبح بنارس چه نامی را می‌توان بر کتاب شعری نهاد بی‌گمان خواهند گفت: شام اود.[۵]

ادای دین به کشور هند

در این کتاب ادای دینی به کشور هند داشته باشم. شهر اود شهری زیبا است که شیعیان در آنجا ساکن هستند. چون این اشعار بیشتر محصول آنجا بود این اثر را بعد از کتاب صبح بنارس، شام اود نام گذاشتم.[۶]

اندیمشک، ایستگاه آخر جبهه

قطار اندیمشک در این کتاب نماد بود و من می‌خواستم این نماد در کتاب باشد. در زمان جنگ، چون راه‌های دیگر مثل آبادان و خرمشهر و... بسته بودند. هر قطاری به سمت جنوب، به مقصد اندیمشک می‌رفت. در اندیمشک لشگر دوکوهه بود و ایستگاه آخر جبهه به حساب می‌آمد و بنابراین می‌خواستم در این کتاب از آن هم یاد کرده باشم.[۶]

نقد و بررسی اثر

محتوا؛ بازتاب حالات باطنی و درونی شاعر است

حکایت‌های مجموعه «شام اود» تلخ است، اما درد حاصل از این تلخی شیرین است. به گونه‌ای که حلاوت و شیرینی، خود؛ سخن‌ها از این انجمن و از این مجموعه جهت افشا و انتشار به بیرون می‌برد. با اینکه در این مجموعه، غزلیاتی با مضامین آئینی، اجتماعی، سیاسی، اعتراضی به وفور پیدا می‌شود. به جرئت می‌توان گفت که محتوای اصلی و غالب تمامی این اشعار حتی اشعار مذکور، بازتاب حالات باطنی و درونی شاعر است که با صبغه‌ای عرفانی و متافیزیکی ملون گشته‌اند. غزلیات «شام اود» بدون هرگونه تکلف و تصنعی، با مدد از واژه‌های متعارف زبان، و با بهره‌گیری از شگردهای بلاغی و کلامی به لطیف‌ترین حالت و استوارترین شکلی سروده شده‌اند. ذهن شاعر همواره از مسیر پدیده‌های مأنوس طبیعی، به دالان‌های تودرتو و حیرت‌آور عوالم مفهوم‌ناپذیر خیال، پروازی شگفت دارد. نمی‌توان ابیات و اشعاری از شام اود را دید و رگه‌هایی از این حیرانی را در آن‌ها مشاهده نکرد. از این رهگذر، همواره و با هربار خواندن غزلیات این کتاب شریف، با مفاهیمی جدید و نوظهور مواجه می‌شویم که ذهن خواننده را در تکاپویی تازه، به وادی جدیدی از مفاهیم رهنمون می‌سازند.[۷]


دفاع از جبهه حق

اشعار غزلیات «شام اود» از حیث استقلال زبانی، غنای واژگانی، ترکیب‌ها و تصویرهای بدیع، مضامین ژرف معرفتی و ارزشی، روح حماسی و آرمان‌های انقلابی، مبارزه با استکبار و ظلم‌ستیزی، عدالت‌طلبی و... شاخص است.[۸]


سلوک در انقلاب؛ سرود در شعر ناب

علیرضا قزوه از جمله شاعران پرکار معاصر است. او در مجموعه غزلیات «شام اود» تمام آلام و اعتقادات خود را فرآوری کرد. با آنکه شاعر عنوان مجموعه را در مقدمه؛ حاصل سفر خود در هندوستان و رفت و آمد در شهر‌های کلکته و لکهنو و کشمیر و...؛ نوشته است؛ اما جز تک بیت زیر در لفظ و بیان از آن سرزمین‌ها نگفته است:

همیشه شعله در جان‌ها زدن کار پلیدان است‌به رسم هندوان شرط است؛ هندو را بسوزانیم

[۷]


اهل درد

غزلیات انتقادی وی گزنده و تاثیرگذار است. تاب‌آوری وی در سنگر شعر پایداری متناسب با تغییر اوضاع و اشخاص به زبان شعر سرایت می‌کند. از حسرت دختران آفتاب کابل تا ازخودبریدگی‌های پدر روستایی در تجربه‌سوزی‌های عشق کال مردمان به کمال نرسیده. این نشان می‌دهد شاعر اهل درد است.[۷]


سخنی با اهل راز

سمبلیسم قزوه در این مجموعه آشکارتر است. جریان سمبلیسم از دوران نیما آغاز شد و کسانی، چون آتشی؛ فروغ؛ اخوان و دیگران پس از وی این سبک و اندیشه را دنبال کردند. علیرضا قزوه نیز با اتکا به مسئولیت خود در قبال جامعه؛ به طور غیرمستقیم از زبان نماد با اهل راز سخن می‌گوید:

سکوت ماهیان را گوش‌ماهی‌ها نمی‌دانند‌که ما خاکیم و می‌فهمیم فرق ماه و ماهان را

[۷]


شاعر ناگهان غزل‌ها

علیرضا قزوه هیچ گاه در غزلیات به فلسفه و ابهام روی نیاورده است و در زبان اندیشه و صور خیال بی‌نظیر است. سلوک شعر و شعار و اندیشه‌ وی در بستر انقلاب بوده؛ شعر نابش را جوشش استعدادش. او شاعر ناگهان غزل‌هاست.[۷]


قزوه؛ شاعری پیش سلام

نکته‌ای که در همان نگاه اول در مجموعه غزلیات «شام اود» توجه مخاطب را معطوف خود می‌کند شروع مجموعه با غزلی به نام «سلام» و پایان آن با غزلی با عنوان «خداحافظی» ست. جالب اینکه هر دو غزل در سال ۱۳۹۱ سروده شده‌اند و نشان می‌دهد که شاعر از چینش غزل‌ها، منظور خاصی داشته است. اگرچه رسیدن به نیت او در این کار مطابق مثَلِ «اَلمَعنی فِی بَطنِ الشاعِر»، کار بسیار دشواری است، می‌توان این نوع چینش را با روح صلح‌جو و سلام‌پرور او مرتبط دانست؛ او در طلیعه این غزل به همه سلام می‌دهد؛ آنهم نه یک سلام، که سه سلام و از این طریق می‌خواهد خوی مسالمت جوی خود را بر همه نمایان کند:

‌اول سلام و بعد سلام و سپس سلام‌با هر نفس ارادت و با هر نفس سلام

[۷]


در میان واژگان به‌کاررفته در شعر فارسی، «عسس» واژه دوست داشتنی‌ای نیست و قزوه به خوبی با مزاحم بودن عسس آشناست؛ از این رو با وام گرفتن مصرعی از روان‌شاد نوذر پرنگ، به راه بستن عسس بر خود اشاره می‌کند؛ جالب اینکه در مصرع بعد، او به تمام مظاهر سرخوشی، به همراه مانع بزرگ آن در طول تاریخ ادب فارسی، سلام می‌کند:

دیشب به کوی میکده راهم عسس ببستگفتم به جام و باده و مست و عسس سلام

[۷]

جوایز و افتخارات

مراسم جایزه ادبی قلم زرین. تهران. ۱۴۰۳

اثر برگزیده بخش شعر بزرگ‌سالان بیست و دومین جایزه ادبی قلم زرین در سال ۱۴۰۳[۹]

نشست‌های برگزار شده درباره اثر

نشست نقد و بررسی اثر به میزبانی گروه بین‌المللی هندیران
  • نشست رونمایی از کتاب «شام اود» در سالن جلسات کتابخانه مرکزی پارک‌شهر با حضور پدیدآورنده اثر و جمعی از شعرای داخلی و خارجی برگزار شد؛ ۳۱ مرداد ۱۴۰۲[۵]
  • نشست نقد و بررسی مجموعه غزلیات «شام اَوَد» با حضور پدیدآورنده‌ اثر و جمعی از اهالی فرهنگ کشورهای مختلف حوزه ایران فرهنگی به میزبانی گروه بین‌المللی هندیران برگزار شد؛ ۲۸ مهر ۱۴۰۲.[۸]

اظهارنظرها درباره اثر

سید حکیم بینش؛ شاعر افغانستانی

شاعر همه زمان­‌های انقلاب


حسین قرایی؛ مدیرکل روابط عمومی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران

وجوه مختلف شخصیت علیرضا قزوه


نغمه مستشار نظامی؛ دبیر محافل ادبی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

کتاب شام اود الگویی برای سرودن است


رضا اسماعیلی؛ شاعر و منتقد ادبی

عرض ارادت شاعرانه و ادای دین هنرمندانه به مردم هند


‌رضا عبداللهی؛ شاعر و ترانه‌سرای

سلامی تا خداحافظ


‌فاطمه نانی‌زاد؛ شاعر

شام اود روشنی چشم اهالی ادب است

برشی از متن

درویشی ما سلطنت ماست، اگرچهدنیاست گدایی که رسیده ست به شاهی
□□□
مردان عشق و معجزه ما هستیممردان اربعین و امین‌الله
□□□
نمی‌کند که کجایی است لهجه‌اتاترک سلام، کرخه سلام و ارس سلام
ظهر بلوچ، نیمه‌شب کُرد و ترکمنصبح خلیج فارس، غروب طبس سلام

مشخصات کتاب‌شناختی

«شام اود» مجموعه سروده‌ای از علیرضا قزوه است که در قطع رقعی و با جلد شومیز در قالب ۱۶۰ صفحه اولین ­بار در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات سوره مهر چاپ شده است.

آیین رونمایی از کتاب «شام اود». تهران. ۱۴۰۲

نوا، نما و نگاه

پانوشت

  1. «یادگارهایی از سرزمین ماهاتما گاندی». همشهری. ۸ شهریور ۱۴۰۲. دریافت شده در ۲۰ دی ۱۴۰۳
  2. «شام اود» خانه کتاب و ادبیات ایران. بی­تا. دریافت شده ۱۰ اسفند ۱۴۰۳
  3. پرش به بالا به: ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ «استعمار انگلیس نبود «فارسی» زبان اول دنیا بود؛ پادشاهان هند به فارسی شعر می‌گفتند». سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی. ۱۴ آذر ۱۴۰۳
  4. «علیرضا قزوه». تابناک. بی­تا. دریافت شده در ۱۹ دی ۱۴۰۳
  5. پرش به بالا به: ۵٫۰ ۵٫۱ «شام اود رونمایی می‌شود». ایبنا. ۲۹ مرداد ۱۴۰۲. دریافت شده در ۲۰ دی ۱۴۰۳
  6. پرش به بالا به: ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «شعر رسای قزوه در هنگام لکنت زبان‌ها». باشگاه خبرنگاران جوان. ۳ شهریور ۱۴۰۲
  7. پرش به بالا به: ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ «محتوای مجموعه غزلیات «شام اود» به دل مردم هند می‌نشیند». ایبنا. ۲۹ مهر ۱۴۰۲. دریافت شده در ۲۰ دی ۱۴۰۳
  8. پرش به بالا به: ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ «جای قزوه از غزه بگویید/ «شام اود» باغ عرفان و تغزل است». خبرگزاری بین‌المللی قرآن. ۲۹ مهر ۱۴۰۳
  9. «جشنواره ادبی قلم زرین برگزیدگان خود را شناخت». خبرگزاری صداوسیما. ۱۳ تیر ۱۴۰۳. دریافت شده در ۱۰ اسفند ۱۴۰۳
  10. «شام اَوَد نمونه‌ای از جلوه‌های باشکوه سبک ادبی شعر انقلاب اسلامی است». خبرگزاری تسنیم. ۲۹ مهر ۱۴۰۲