کلک خیال‌انگیز

From ویکی‌ادبیات
Jump to: navigation, search
کلک خیال‌انگیز
کلک خیال‌انگیز اصلی.jpg
نویسندهابوالفضل حری
ناشرنشر نی
شابک۹۷۸۹۶۴۱۸۵۳۷۶۳
زبانفارسی
نوع رسانهکتاب

کتاب «کلک خیال‌انگیز: بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامات و معجزات» نوشته ابوالفضل حری است.[۱]

* * * * *

اين كتاب شامل دو بخش اصلی نظريه و عمل است. در بخش نظريه درباره مبانی ژانر فانتاستيک وهم‌ناک در حوزه‌های مختلف از جمله فلسفه،روان‌كاوی و البته ادبيات بحث مي‌شود. سپس كاربرد فانتاستيک در حوزه روان‌كاوی و در آثار ينتش لاكان و سيكسوا در مقاله شگرف بررسی می‌شود و همچنين تعبير روان‌كاوانه فرويد از داستان مرد شنی اثر هوفمان نيز ارزيابی می‌شود. در پايان به تفضيل رويكرد ساختاری وهم‌ناک كه تودوروف طرح كرده است بررسی می‌شود و ژانر وهم‌ناک به شگرف، شگفت و تمثيل و انواع فرعی‌تر تقسيم می‌شود. در بخش عمل اصول فانتاستيک در گزيده آثار ادبيات فارسی بررسی می‌شود. نخست برخی از حكايات باب‌های ششم تا دهم كتاب فرج بعد از شدت تحليل می‌شود و در ادامه پيشنهاد داده می‌شود در بررسی اين نوع داستان‌ها به جای فانتاستيكاز واژه كرامات استفاده شود. پس از آن داستان‌های هفت پيكر نظامي، گزيده‌ای از قصه‌های هزار و يك شب و برخی از حكايات عجايب هند رامهرمزی با توجه به رويكرد ساختاری تودوروف به فانتاستيک بررسی می‌شود. بخش دوم كتاب با تلقی داستان‌های سوره كهف به منزله نوعی ادبيات عجيب يا معجزات به پايان می‌آيد.[۱]

حری ۵.jpg

برای کسانی که کتاب را نخوانده‌اند

خلاصه کتاب

كلک خيال‌انگيز، نوشته ابوالفضل حری، بـه موضـوعاتی چـون «نظريـه انـواع ادبـی»، «فانتزی و فانتاستیک»، «شـگرف در روانكـاوی و ادبيـات»، «رويكـرد سـاختاری بـه وهمناک»، و «بوطيقای ادبيات وهمناک، معجـزات، و كرامـات در عمـل» مـی‌پـردازد. پيكره تحليلی كتاب شامل فرج بعد از شدت، هفت پيكر، هزارويـک شـب، عجايـب نامه‌ها، و داستان‌های سوره كهف می‌شود. رويكـرد اصـلی مؤلـف نيـز روش تزوتـان تودوروف در كتاب فانتاستيک (رويكردی ساختاری به گونه‌ای ادبی) است.

ادبیات به دو گونۀ کلی محاکاتی و غیر محاکاتی تقسیم می‌شود. ادبیات محاکاتی از واقعیت عینی و مصداق‌پذیر تقلید می‌کند و ادبیات غیرمحاکاتی واقعیت عینی و مصداق‌پذیر را تغییر می‌دهد. ژانر فانتزی گونه‌ای از ادبیات غیرمحاکاتی است که پا را از حدود و ثغور ادبیات واقع‌گرا فراتر گذاشته و به مرزهای خیال و وهم وارد می‌شود. از این‌رو هر گونۀ ادبی که مرزهای واقعیت عینی را درنوردد و به اقلیم اوهام و خیال وارد شود، فانتزی خواهد بود. به دیگر سخن هر جا که واقعیت، خیال شود و خیال، رنگ و بوی واقعیت پذیرد، با ادبیات محاکاتی سروکار داریم. این نوع ادبیات به یک یا چند گونه محدود نمی‌شود و از کم‌رنگ‌ترین ادبیات غیرمحاکاتی تا پررنگ‌ترین ادبیات غیرمحاکاتی طیف‌بندی می‌شود. کم‌رنگ‌ترین به ادبیات محاکاتی تنه می‌زند و پررنگ‌ترین با ادبیات محاکاتی وجه مع‌الفارق پیدا می‌کند. ادبیات وهمناک / فانتاستیک نیز زیرگونه‌ای از ادبیات غیرمحاکاتی است که در این کتاب به آن پرداخته می‌شود.

زمینۀ اصلی بحث پرداختن به قلمرو فانتاستیک/وهمناک به منزلۀ ژانری ادبی ـ به تعبیر تودوروف ـ و حوزه‌های فرعی مرتبط با آن یعنی شگرف و شگفت و تعیین میزان کارآمدی این ژانرها در ژانربندی یا تعیین نوع ادبی برخی از آثار نظم و نثر فارسی از جمله برخی حکایت‌های اخلاقی فرج بعد از شدت، خمسه نظامی، هزار و یک شب و برخ از داستان‌های قرآنی است. ابتدا به معیارهای تعیین نوع آثار ادبی اشاره شد و سپس از تبار و تعریف ژانر و همناک ذکر به میان آمد. آنگاه از وهمناک در روانکاوی سخن رانده شد و به نظریه‌ها و دیدگاه‌ها رایج از جمله ینتش، فروید و دیگران اشاره شد. سپس از وهمناک در ادبیات ذکر به میان آورده و از میان نظریه‌های رایج به دیدگاه ساختارگرایانۀ تودوروف دربارۀ وهمناک اشاره گردید. به نظر می‌آید دسته‌بند تودوروف و نموداری که او از وهمناک ارائه می‌دهد با اندکی اصلاحات و افزودن یکی دو مؤلفه بدان می‌تواند در ژانربندی آثار نظم و نثر فارسی کارآمد عمل کند. دستکاری نمودار تودوروف از این رو ضروری به نظر می‌‌رسد که به جز آنکه منتقدان بسیاری از مغرب زمین بر آن اصلاحیه وارد کرده‌اند، قرار است بر داستان‌هایی و به ویژه داستان‌های فرج بعد از شدت و قصص قرآنی اعمال شود که جزو حکایت‌های مذهبی و دین شناختی‌اند. در این حکایت‌ها، دستی از سر آستین غیب بیرون می‌آید و گره از مشکل اشخاص داستان برمی‌گشاید. از این رو، این‌گونه حکایت‌ها را در ژانر کرامات نیز قرار داده شد.

با این اوصاف، یافته‌های زیر دور از ذهن نتواند بود:

  • رویکرد ساختاری به ژانر وهمناک این امکان را می‌دهد که بتواند معیار و الگویی جامع‌تر برای تعیین نوع برخی از گونه‌های ادبی، از جمله برخی آثار کهن و معاصر نظم و نثر فارسی ارائه کند.
  • آثار کهن و معاصر نظم و نثر فارسی این قابلیت را دارند که از دیدگاه نحله‌ها و رویکردهای جدید نقد و نظریه ادبیات بررسی، تحلیل و ارزیابی شوند.
  • عجایب نامه‌نویسی که گونه‌ای ادبیات نوشتاری ایران است و نوعی ادبیات علمی محسوب می‌شود، با آنچه ژانر وهمناک نامیده می‌شود وجه فارق دارد و لازم است در بررسی‌های انتقادی و تحلیلی به این مهم توجه شود.
  • بررسی ادبیات وهمناک ایرانی به منزلۀ ژانر یا گونه‌ای ادب نشان می‌دهد که هنوز گونه‌ها یا انواع کمتر شناخته شده‌ای از آثار ادبی فارسی حی و حاضرند که از تیررس رویکردهای انتقادی به دور مانده‌اند و بر پژوهشگران است که این گونه‌ها را از محاق تاریکی بیرون آورند. از آن جمله است خیل بی‌شمار گونه‌های ادبی که عمدتاً در ادبیات عامیانه یافت می‌شوند؛ مانند تذکره‌ نامه‌ها، مناقب‌خوانی‌ها، پرده‌خوانی‌ها، متل‌ها و شوقات‌های محلی و غیره.
  • رویکرد ساختاری تودوروف به وهمناک بنابر محدودیت‌های روش‌شناختی که با آن روبه‌روست، نمی‌تواند تمام جنبه‌های ادبیات وهمناک ایرانی و به ویژه ادبیات داستانی دین‌شناختی مانند قصص قرآنی را دربرگیرد. در این باره، لازم است این روکرد و الگوهای آن حک و اصلاح شده و مؤلفه و یا مؤلفه‌هایی بدان افزوده و یا از آن کم شود.
  • از جمله مهم‌ترین یافته‌ها این است که در بررس برخی آثار دین‌شناختی مانند حکایت‌های کتاب فرج بعد از شدت و به ویژه قصص قرآنی، ژانر وهمناک بدان گونه که غربیان نظریه‌‌پردازی کرده‌اند افاده معنا نمی‌کند و بهتر است آن را با ژانر کرامات و یا معجزات که ریشه در سنت مسیحی ـ اسلامی دارد، جایگزین کرده و نمودارهای تودوروف را بر همین اساس حک و اصلاح کنیم.

فهرست مطالب کتاب بدین ترتیب است:

YesY کلیات

  • بخش اول: نظریه
  • فصل اول: نظریۀ انواع ادبی
  • فصل دوم: فانتزی و فانتاستیک
  • فصل سوم: شگرف در روانکاوی و ادبیات
  • فصل چهارم: رویکرد ساختاری به وهمناک
  • بخش دوم: عمل
  • فصل پنجم: بوطیقای ادبیات وهمناک، معجزات و کرامات در عمل
  • فصل ششم: جمع‌بندی

YesY پیوست‌ها:

  • پیوست اول: خلاصۀ برخی حکایات کتاب فرج بعد از شدت
  • پیوست دوم: برگزیدۀ حکایات کتاب عجایب هند
  • منابع کلی دربارۀ فانتزی[۲]

معرفی نویسنده

ابوالفضل حری، ادب‌پژوه، مترجم ایرانی و استادیار گروه زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه اراک است. در سال ۱۳۵۱ در اراک متولد شد. تحصیلاتش را تا پایان دبیرستان در اراک گذراند. در سال ۱۳۶۶ با انجمن سینمای جوانان ایران آشنا شد که نتیجهٔ آن، ساخت چند فیلم کوتاه و داستانی بود. دورهٔ کارشناسی زبان و ادبیات انگلیسی را در دانشگاه علامه طباطبایی گذراند و همزمان با دفتر جهاد دانشگاهی در زمینه‌های فرهنگی و هنری همکاری داشت. از سال ۱۳۷۲ به بعد به ترجمه، تألیف و چاپ ده‌ها مقاله در روزنامه‌ها و مجلات داخلی پرداخت و نامزد دریافت قلم بلورین در رشتهٔ نقد در ششمین جشنواره مطبوعات و برنده لوح زرین و قلم بلورین در نهمین دورهٔ این جشنواره بود. همچنین برای نقدِ فرمالیستی شعر تا انتها حضور اثر سهراب سپهری، در چهارمین جشنواره نقد کتاب به‌عنوان برگزیده معرفی شد. او که دورهٔ کارشناسی ارشد و دکتری را هم در دانشگاه علامه طباطبایی گذرانده‌ است، در جهاد دانشگاهی واحد علامه و سپس دانشگاه اراک به تدریس زبان و ادبیات انگلیسی پرداخته و از مهر ۱۳۸۲ عضو هیئت علمی دانشگاه اراک است. حری از داوران جایزه ابوالحسن نجفی و کتاب سال ایران است و برای نگارش کتاب کلک خیال‌انگیز: بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامات و معجزات برندهٔ جایزه ادبی جلال آل‌احمد شد. حری همچنین برای طرح پژوهشی با عنوان «بررسی سبک صالح حسینی در مقام مترجمی ادبی در ترجمه‌های فارسی به سوی فانوس دریایی و خشم و هیاهو» برگزیدهٔ پنجمین دورهٔ جشنوارهٔ فارابی شد.[۳]

نقدهای منفی

تعریف حدود گونهٔ فانتزی

يكی از آشكارترين مشكلات كتاب عدم ارائه تعريفـی كارآمـد از فـانتزی اسـت. درواقـع، مرزهای واقعی حدود اينگونه با ساير گونه‌ها به‌درستی تعيين و تدقيق نشده اسـت.[۴]

پیکرهٔ منتخب

نویسنده دربارهٔ انتخاب پیکرهٔ تحلیلی چنین می‌نویسد: درخصوص آثار ايرانی دلايلی خاص برای انتخاب آثار درميان نبوده است. اولويت اول انتخاب آثاری بوده كه ويژگی‌های ادبيات وهمناک را به طرزی گوياتر، مشخص‌تـر، و مستدل‌تر بازتاب دهد. همچنين سعی كرده‌ايم كه از دوره‌های مختلف ادبيـات فارسـی نمونه‌ها را انتخاب كنيم و ... . فارغ از آن‌كه برخلاف گفته بالا داستان‌های قرآنی نيز در اين كتـاب بررسـی شـده‌انـد، بديهی است در «اولويت اول» نويسنده «انتخاب»ی در معنای واقعـی كلمـه وجـود نداشـته است و اين نمونه‌ها بی‌هيچ دليل منطقی برگزيده شده‌اند. اما همين انتخاب‌ها نيز به پشتيبانی پيشينيان انتخاب شده‌اند.[۵]

نمونه‌ها

در مواردی مثال‌ها با چهارچوب علمی پيشنهادی نويسنده و تودوروف همخـوانی نـدارد. البته گاه مثال‌های خوبی مانند حكايت هفتم باب هشتم فرج بعـد از شـدت ديده می‌شود، اما برخی مثال‌های تحليلی او چندان خالی از عيب نيستند.[۶]

تحليل‌ها و نتيجه‌گیری‌ها

متأسفانه گاهی برخی بی‌دقتی‌هایی جزئی در لابه‌لای تحليل‌ها ديده می‌شـود كـه بعضـی از آن‌ها ثمره ناآشنايی و بيگانگی با ادبيات فارسی، و به‌تبع آن موضوع بحث، می‌تواند باشد.[۷]

ترجمهٔ (ناکامل) به‌جای تألیف

در بسياری موارد، مؤلف صفحات معدودی از مقالات مربوط به اين حوزه را ترجمه كـرده است، درحالی‌كه به‌نظر می‌رسد ترجمه كامل برخی از آ‌ن‌ها مفيدتر از نگارش كتابی تـأليفی باشد. برای نمونه، بسياری از این مقالات انگليسی حجم بسيار كمی دارند و نويسنده تقريباً تمامی مطالب مهم‌شان را در متن آورده است.[۸]

حشو و تكرار و اطناب ممل

مطلب اصلی كتاب را، كه برگرفته از گفتار تـودوروف اسـت، مـی‌تـوان در جمـلات زيـر مشاهده كرد: «مادام كه خواننده در مرز ميان باور يا ناباوری قرار دارد، روايت وهمناک است وگرنه به ترتيبی كه خواهم گفت به يكـی دو حـوزه مجـاور يعنـی وهـمنـاک شـگرف يـا شـگفت حركت می‌كند» كه نويسنده بارها و بارها (بی‌اغراق شايد بيش از بيست بار) بـه بهانـه‌هـای مختلـف و به تفصيل و ايجاز آن را تكرار كرده است.[۹]

نظام ارجاعی و معادل‌ها

در اين بخش مه‌مترين مشكل ارجاع به منابع فرعی به‌جای اصلی است. افزون‌براين، ارجاع به ويكـي‌پـديا شايسـته كتـابی علمـی نيسـت. همچنين ارجاع به منابع انگليسی در متن كتاب گاه به فارسی و گاه به انگليسـی آمـده‌انـد. گاهی هم اصلاً مشخص نيسـت مقصـود نويسـنده از ارجـاع چيسـت. در برخـی مـوارد هم مشخصـات يـک منبـع در پايـان كتـاب نيامـده اسـت.[۱۰]

مشكلات مطبعی

گاهی اشكالاتی سطحی در متن ديده می‌شود كه دقت ويراستاران نشر نی می‌توانست مـانع وفور آن‌ها شود.[۱۱]

در بخشی از این کتاب می‌خوانیم:

«ادبیات را به دو گونه کلی محاکاتی و غیرمحاکاتی تقسیم می‌کنند. ادبیات محاکاتی از واقعیت عینی و مصداق‌پذیر تقلید می‌کند و ادبیات غیرمحاکاتی واقعیت عینی و مصداق‌پذیر را تغییر می‌دهد. ژانر فانتزی گونه‌ای از ادبیات غیرمحاکاتی است که پا را از حدود و ثغور ادبیات واقع‌گرا فراتر گذاشته به مرزهای خیال و وهم وارد می‌شود. ازاین‌رو، هر گونه ادبی که مرزهای واقعیت عینی را درنوردد و به اقلیم اوهام و خیال وارد شود، فانتزی خواهد بود. به دیگر سخن، هرجا که واقعیت خیال شود و خیال رنگ‌وبوی واقعیت پذیرد با ادبیات غیرمحاکاتی سروکار داریم. این نوع ادبیات به یک یا چند گونه محدود نمی‌شود و از کم‌رنگ‌ترین ادبیات غیرمحاکاتی تا پررنگ‌ترین ادبیات غیرمحاکاتی طیف‌بندی می‌شود. کم‌رنگ‌ترین به ادبیات محاکاتی تنه می‌زند و پررنگ‌ترین با ادبیات محاکاتی وجه مع‌الفارق پیدا می‌کند».[۱]



پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «دانلود کتاب کلک خیال‌انگیز اثر ابوالفضل حری‌ - فیدیبو». 
  2. «کتابخانه تخصصی ادبیات». 
  3. «ابوالفضل حری - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». 
  4. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۶۵. 
  5. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۶۵. 
  6. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۶۶. 
  7. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۶۷. 
  8. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۷۱. 
  9. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۷۳. 
  10. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۷۴و۷۵. 
  11. «نگاهی انتقادی به کلک خیال‌انگیز». پژوهش‌نامهٔ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش. سوم (خرداد۱۳۹۸): ۷۶.