شرح اسم
| نویسنده | هدایتالله بهبودی |
|---|---|
| ناشر | موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی |
| تاریخ نشر | ۱۳۹۱ |
| موضوع | زندگینامه |
| زبان | فارسی |
| نوع رسانه | کتاب |
شرح اسم عنوان کتابی است از زندگینامه رهبر معظم انقلاب از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۵۷ که توسط هدایتالله بهبودی به رشته تحریر در آمده و توسط موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی در سال ۱۳۹۱ به چاپ رسید.[۱]
در تالیف کتاب «شرح اسم»، براتعلی طبرزدی، منصور غفوری، مجتبی سلطانی، علیاکبر رنجبر کرمانی، لیلا قدیانی و سیما موسیپور به هدایت الله بهبودی در فیشبرداری، جمعآوری و بازخوانی اسناد و خاطرات کمک کردهاند.[۲] البته این کتاب اولین بار همزمان با برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران رونمایی شد؛ اما به دلیل وجود برخی اغلاط تاریخی، توزیع آن متوقف شد تا اینکه پس از برطرف شدن اغلاط، چاپ و در اختیار علاقمندان گرفت.[۱]
برای کسانی که کتاب را نخواندهاند
خلاصه کتاب
کتاب «شرح اسم» شرحی است بر زندگی آیت الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه ای از بدو تولد تا سال های کودکی و نوجوانی و کارنامه ای است مختصر از آغازین کنش های سیاسی و اجتماعی ایشان تا پیروزی انقلاب اسلامی.
جدای از نقش و موقعیت استثنایی ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بی تردید آیت الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه ای یکی از عالمان تاثیرگذار در تبیین و ترویج اندیشه سیاسی اسلام و بر آمدن انقلاب اسلامی ایران است. بنابراین چنین پژوهشی به معنای بازخوانی و بازگویی بخشی از تاریخ مبارزات ملت ایران است. این پژوهش را به هر شکل نمی توان فاقد دشواری های خاص خود دانست؛ از کمبود منابع برای تالیف تا امساک برخی از دست اندرکاران و پراکندگی اسناد و نیزموقعیت فعلی آیت الله العظمی خامنه ای همه و همه موجب شده است که کتاب با مرارت های فرآوانی جمع آوری و تالیف شود.
این کتاب برای تالیف بر دو منبع تکیه داشته است که به ترتیب شامل اسناد و خاطرات است. سندها از طریق سه نهاد امنیتی، نظامی و انتظامی وقت شامل ساواک، شهربانی و ارتش جمع آوری شده است که به دلیل پاره ای از تغییر رفتارهای مبارزاتی مقام معظم رهبری پس از سومین دوره زندانی شدنٰ در زندان، وجه چشمگیری از فعالیت های و مناسبات سیاسی ایشان پس از این دوران ارائه نمی دهد.
در بخش خاطرات نیز شامل دو منبع است. نخستین منبع خاطرات مفصلی است که ایشان در گفتگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی بازگو کرد ه اند که فاصل زمانی تولد تا سال ۱۳۴۲ را در بر می گیرد و دیگری خاطراتی است که توسط دکتر محمدعلی آذرشب و به زبان عربی تدوین و منتشر شده است. در کنار این دو منبع بخش قابل توجهی از این کتاب از منبع دیگری نیز بهره می برد که شامل گفته ها و نوشته هایی است که در طول سالیان اخیر، به ویژه پس از رهبری ایشان توسط همدرسان، شاگردان، مبارزان همصف و دوستان ایشان بیان شده است که در منابع بی شمار پراکنده شده است و کمتر مستند بوده و بیشتر توصیفی به شمار می رود.
بهبودی در بخشی از مقدمه خود بر این کتاب می نویسد: در این اثر به خودم اجازه ندادم پای قلم از محدوده اسناد و خاطرات فراتر رود و کفشدار ذهنیت و خیال باشد. اگر جا به جا از ارائه ارجاعات و ذکر پاورقی ها خودداری شده است از این رو بوده که حجم پانوشت ها چهره صفحات را آزرده می کرد و شمار برگ های کتاب را بی جهت بالا می برد، پس، خواننده گرامی بداند که جوشش ذهن نویسنده صرف وفاداری به اسناد و خاطرات گشته و گاه بر خلاف تمایل خویش، از تفسیر و تحلیل خودداری شده است. این کتاب را نمی توان آیینه تمام قد زندگی آیت الله سیدعلی خامنه ای دانست؛ نه به این جهت که فقط یک دوره از تاریخ حیات ایشان را در بر می گیرد؛ از این منظر که رسیدن به حقیقت در پژوهش های تاریخی همواره در حد تلاش پژوهشگر باقی می ماند و دست کوشنده او نمی تواند همه مرزهای کشیده شده بر علت و معلول یک زندگی را لمس کند. به عبارت دیگر رسیدن به عین واقع، بی شباهت به آرزوی دست یابی به کیمیا نیست، اما همین میل، عامل اصلی گام نهادن به محقان در راه تتبعات تاریخی است. پس این کتاب طرحی است از مهم ترین وقایع زندگی آیت الله خامنه ای، گزارشی از فراز و فرود حوادث حیات مبارزاتی ایشان و به قول اهل منطق، شرح اسم.[۳]
از زبان نویسندهٔ کتاب
تالیف «شرح اسم» حدود ۱۸ ماه طول کشید و در طی این مدت، علیرغم لذتی که در پرداختن به زندگی رهبر انقلاب وجود داشت، حساسیت موضوع برایم آزاردهنده بود. «شرح اسم» زندگینامه سیاسی آیتالله خامنهای است. اگر دستم پر بود، به سایر حوزههای مرتبط با زندگی ایشان در مقطع یادشده نیز میپرداختم، اما متاسفانه چنین امکانی وجود نداشت. اگر چه موارد تحقیق بنده با محوریت تاریخ انقلاب اسلامی بود، اما اصل قضیه رهبر انقلاب بودند، ولی متاسفانه امکان مصاحبه با ایشان میسر نشد. دست کسی را میبوسم که با مقایسه دو نسخه «شرح اسم» در دو مرحله انتشار، بتواند نکتهای را پیدا کند که حذف شده است. بعد از اینکه کتاب برای بار اول منتشر شد، هالهای از سوال در مورد کتاب ایجاد شد که بالاخره کتاب چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد، که خوشبختانه این امر با اعلام نظر مساعد رهبر انقلاب، به سرانجام خوبی رسید. بعد از اینکه کتاب برای بار اول منتشر شد، رهبر انقلاب تنها با اصلاح نکات جزیی برای رعایت برخی حرمتها، موافقت خود را اعلام کردند.[۴]
در کتاب «شرح اسم» خاطرات سفر مقام معظم رهبری به خراسان جنوبی آورده شده و چون که نخستین ماموریت سیاسی مقام معظم رهبری از بیرجند آغاز شده و همچنین نخستین دستگیری معظم له هم در همین استان بوده که این بخش از کتاب خیلی شیرین است. نخستین کنشهای سیاسی مقام معظم رهبری پس از ورود به خراسان جنوبی آغاز شده و بیرجند میزبان نخستین ماموریت سیاسی مقام معظم رهبری در سال ۴۲ بوده است. خاطرات معظمله از سال ۴۱ تا ۵۷ در سه بخش تولد تا پیروزی، پیروزی تا انقلاب و انقلاب تا رهبری گردآوری شده است. تاریخنگاری بسیار اهمیت دارد و چون که نخستین ماموریت سیاسی مقام معظم رهبری از بیرجند آغاز شده مسئولان باید این بخش را پرورش دهند تا افتخاراتی در این زمینه کسب کنند. شاید به خاطر اینکه دو حکومت شاه و اسدالله علم در بیرجند بوده ماموریت سیاسی مقام معظم رهبری از این استان آغاز شده است. کتاب «شرح اسم» پس از تایید مقام معظم رهبری منتشر شده است.
این کتاب چون که مجوز انتشار نداشت از نمایشگاهها جمع شد و سبب ایجاد موجی در خارج از کشور شد، اما بعد از گرفتن مجوز دوباره منتشر شد و در این راستا خارجیها سکوت کردند. دو منبع اصلی این کتاب خاطرات و اسناد مقام معظم رهبری بوده و همچنین مطالب این کتاب را خود مقام معظم رهبری به طور کامل خوانده و بعد از تایید ایشان منتشر شده است. محتوای ذاتی کتاب شرح اسم در ارتباط با چهرهای است که در جهان تاثیرگذار بوده و چون در زمان حیات مقام معظم رهبری است با سایر کتابها متفاوت است. در اصطلاحی در علم منطق گفته میشود اگر نتوانیم به ذات یک حقیقت پی ببریم به شرح آن میپردازیم و دلیل انتخاب عنوان کتاب همین است. محتوای کتاب شرح اسم شبیه یک قله است و اگر بخواهیم قضاوتی در مورد این کتاب داشته باشیم باید تمام سرفصلهای آن را پیوسته بخوانیم.[۵]
رونمایی
رونمايي از كتاب «شرح اسم» ۱۵فروردین۱۴۰۱ در تالار سوره حوزه هنري با حضور محمدحسيني، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، محسن مومني شريف، ریيس حوزه هنري، حجتالاسلام صادق رشاد، رییس پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، علي معلم دامغاني، رییس فرهنگستان هنر و جمعي از نويسندگان و پژوهشگران برگزار شد.[۶]
نقدهای مثبت
بررسی ویژگیهای کتاب از نگاه علیرضا کمری
«شرح اسم» تلفیقی از زندگینامهنویسی تاریخی و ادبی است و طی آن، نویسنده تاریخ مقطعی از جامعه را با چاشنی ادبیات به مخاطب عرضه میکند. این کتاب ضمن اینکه به بررسی زندگی یک فرد میپردازد، تاریخ یک دوره از جامعه را نیز مطرح میکند و همین امر باعث می شود که جنبه تاریخی اثر پررنگتر از سایر جنبهها باشد. مؤلف «شرح اسم» بر اساس شواهد و مدارک به بازشناسی و کشف موضوع پرداخته و حاصل کوشش خود را در بستر زمان روایت کرده است.
ویژگیهای ظاهری کتاب در خدمت محتوای اصلی آن است. «شرح اسم» با توجه به قطع و حجمی که دارد، کتاب خوشدستی است؛ طراحی روی جلد کتاب، با خط نستعلیق است و رنگآمیزی آن تداعیکننده کاشیکاریهای سنتی ایرانی است. در واقع، جایگاه تاریخی کتاب را به طور غیرمستقیم به مخاطب گوشزد میکند. نام انتخابی برای این کتاب، نشاندهنده آشنایی مولف با مسائل حوزوی و ادبی بوده و تاکید بر واژه «اسم» نیز علاوه بر معنی رایج، معنی «آوازه» و «بزرگواری» را در خود نهفته دارد.
عبارتی که مولف در توضیح نام کتاب آورده است (زندگینامه آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای) کاملاً صریح و واضح بوده و به دور از جنبههای تبلیغی مطرح شده است. کتاب از لحاظ وجودشناختی، به دور از رویه تالیف کاغذ به کاغذ، به تولید اطلاعات جدید پرداخته و اگرچه یک کتاب تاریخی – ادبی است، اما جنبه رفرنس و مرجع به خود گرفته و از این حیث، متمایز از آثار مشابه در حوزه زندگینامهنویسی است.
ساختار «شرح اسم» نقلی، روایی و مبتنی بر اسناد و خاطرات معتبر است. کتاب در عین حال که مستندات گوناگون را ارائه میدهد، در طرح اظهارات مطرح به ارجاعات توجهی نداشته است، که البته به نظر میرسد مؤلف به منظور دوری از شلوغکاری صفحات، از ثبت مرجع اظهارات و پاورقیهای جزیی خودداری کرده است. «شرح اسم» زندگینامه یک مبارز فرهنگی است که در محتوای خود، بخشی از تاریخ انقلاب را نیز مطرح میکند.
کتاب در عین حال که متین، معتدل، مودب و بدون اغراق نوشته شده، از تظاهر و تملقگویی نیز به دور است؛ به عنوان مثال، نویسنده از این که بیان کند رهبر انقلاب در زمان کودکی، یکی دو بار درس نخوانده و تنبیه شده، بیمی نداشته است. همین عامل باعث میشود که مخاطب ارتباط نزدیکی با کتاب داشته باشد و حس صمیمیت و رفاقت خواننده با رهبری بیشتر شود. صراحت و صداقت مولف در توصیف محتوا، در حالی است که ما به عنوان مخاطب از رادت و علاقه مولف به رهبر انقلاب نیز اطمینان داریم.[۴]
مهدی نعلبندی، نویسنده و مستندساز
نوشتن زندگینامه رهبر انقلاب، اگرچه وسوسهانگیز است، اما معتقدم، با توجه به فضای فرهنگی کشور و احتمال بروز برخوردهای موافق و مخالف نسبت به نوشتن این اثر، نویسنده در تالیف کتاب، شجاعت خاصی به خرج داده است.
در محتوای کتاب، با یک روایت سوم شخص مواجهایم که طی آن نویسنده فاصله خود را با شخصیت اصلی کتاب (رهبر انقلاب) به خوبی حفظ کرده است؛ به طوری که نویسنده در عین حال که از دایره انصاف خارج نشده است، سعی کرده تا به دور از برخی شیفتگیها، طی یک نگاه واقعبینانه، به بررسی موضوع زندگینامه بپردازد. این در حالی است که ارادت نویسنده به رهبر انقلاب کاملاً محرز است.
نثر کتاب جنبهای از فاخر بودن را در خود داشته و به دور از تکلّفها و پیچیدگیهای خاص، دارای نوعی متانت و وقار خاص ادبی است. در قسمتهایی که مولف کتاب را از زبان اولشخص مفرد بیان میکند، فونت متن کتاب بولد شده و همین امر باعث شده تا خواننده، ارتباط راحت و منسجمی با محتوای کتاب داشته باشد.
دراین کتاب، زندگی رهبر انقلاب به سه دوره «دوران جوانی تا پیروزی انقلاب»، «سالهای پیروزی انقلاب تا پایان ریاست جمهوری» و «آغاز رهبری تا دوره کنونی» تقسیم شده است. «شرح اسم» تنها به مقطع اولیه زندگی مقام رهبری (دوران جوانی تا پیروزی انقلاب) پرداخته و معتقدم کار مولف، در تدوین زندگینامه رهبر انقلاب، در مقاطع بعد از انقلاب، به مراتب سختتر است؛ چرا که حوادث این سالها، به حافظه دوره معاصر نزدیک بوده و طرح آن، دقت بیشتری میطلبد.
کتاب با توجه به دقتی که در محتوای خود داشته، کار نویسندگانی را که پس از این بخواهند در حوزه تالیف مرتبط با زندگی رهبر انقلاب گام بردارند، بسیار سختتر میکند.
شخصیت اصلی کتاب (رهبر انقلاب) فردی هستند که اگر چه دارای کسوت روحانیتاند، اما دانشآموخته صِرف حوزه نبوده و در سایر حیطههای فرهنگی نیز حضور داشتهاند، اما «شرح اسم» صرفاً به زندگینامه سیاسی ایشان پرداخته و اشارهای به سایر جنبههای زندگیشان نداشته است. این در صورتی است که شخصیت اصلی کتاب، فرد جامعالاطرافی است که اگر نگوییم در سایر حوزههای فرهنگی تاخته است، میتوانیم بگوییم در این حیطهها حضور جدی داشته است.[۴]
سيدمحمد حسيني، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي
درباره كتاب «شرح اسم» با تمام محاسن اثر كه متكي به اسناد ساواك و شهرباني و همچنين خاطرات نقل شده است ظرفيت گفتوگو با شخصيتهاي بيشتري را داشت كه مولف ميتواند براي تكميل اثر از آن بهره بگيرد زيرا نگارش اين نوع كتابها و توجه به نقاط قوت آن ميتواند مانعي براي تحريف تاريخ باشد. انتشار اسناد گذشته مانع پنهان ماندن حقايق ميشود. همكاري موسسات براي ارايه اسناد نگارش اين كتاب قابل قدرداني است و ميتواند دستمايهاي براي محققان، رماننويسان و هنرمندان باشد تا كاري قابل قبول و مناسب در حوزه خود ارايه دهند. در كتاب «شرح اسم» تاريخ حوادث به دقت بيان شدهاند و نكات و اطلاعات خوبي وجود دارند كه ميتوان به واسطه مصاحبههاي بيشتر حق مطلب را ادا كرد.[۶]
محسن مومني شريف، رئیس حوزه هنری
مردم حق دارند درباره زندگي مقام معظم رهبری بيشتر از اينها بدانند؛ ايشان با تمام شهرتي كه دارند ناشناختهاند و اين اتفاق به دليل نداشتن تمايل ايشان در بيان زندگي و خاطرات گذشته است و از سويي به غفلت نويسندگان و پژوهشگران بازميگردد كه تاكنون كتاب درخوري درباره ايشان ننوشتهاند. نگارش اين كتاب توسط هدايتالله بهبودي و موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي كار ارزشمندی است كه ميتواند گامي نخست براي گامهاي بعدي باشد.[۶]
حجتالاسلام صادقی رشاد
كتاب «شرح اسم» اثر باارزشی است. رويكرد اثر هر چند به زواياي مختلف پرداخته ولي بيشتر سياسي است. اين كتاب شرح حال سياسي است و شخصيت منشوروار مقام معظم رهبری بايد در ادامه كار ترسيم شود.[۶]
علي معلم دامغانی
روايت زندگی آيتالله خامنهاي در اين كتاب كاري فوقالعاده و در حد كمال است در ايران ما كمتر كسي از خاندان بزرگ و پر سعادت ايشان كه از ديرباز متصدي امور بزرگ بودند كتابي نوشته است و «شرح اسم» نخستين اثر درباره ايشان است.[۶]