جلال‌الدین همایی

جلال‌الدین همائی
نام اصلی	جلال‌الدین همائی شیرازی اصفهانی
زمینهٔ کاری	تدریس، شعر، پژوهش
زادروز	۱۳دی ۱۲۷۸شمسی اصفهان
پدر و مادر	میرزاابوالقاسم‌محمدنصیر همائی متخلص به طرب، آغابی‌بی‌خانم
مرگ	۱۳۵۹شمسی منزل شخصی در تهران
علت مرگ	سکتهٔ‌قلبی
پیشه	مدرس،‌ مؤلف،‌ طبع کتاب
کتاب‌ها	تاریخ ادبیات ایران، فنون بلاغت و صناعات ادبی، مولوی چه می‌گوید، غزالی‌نامه و...
نوشتارها	طبله عطار
دیوان سروده‌ها	دیوان سنا
تخلص	سنا
همسر(ها)	صدری ثقفی
فرزندان	مهردخت، ماهدخت، مینودخت

جلال‌الدین همائی شیرازی اصفهانی معروف به جلال‌الدین همائی یا جلال همائی زندگی خود را با پرورش دادن استعدادها گذراند. نه نسل از شاگردان او استاد شده‌اند. مردی ادیب،‌ که پژوهشگر بود و فقیه،‌ فیلسوف بود و مورخ و منجم بود و مجتهد! حافظ کلام خدا بود. فرزانگی،‌دانشمندی و تواضع به خوبی در شخصیت او نمایان می‌شد.

* * * * *

از نگاه اهالی ادبیات، همائی فردی بود که در زمینه‌های مختلف علمی اهل نظر بود. مطالعات و تحقیقات وسیعی که در زمینه فقه و اصول، کلام و فلسفه، هیأت و ریاضیات، طب قدیم، عرفان و تاریخ، ادب فارسی، عربی و... داشت از او یک چهرهٔ کم‌مانند ساخته بود. وی علاوه بر جنبه علمی، دارای فضایل اخلاقی و عرفانیِ بسیاری بود که به او سیمایی معنوی و ملکوتی بخشیده بود. دانشمندان، فرهیختگان و افراد دیگری که به تحقیق و پژوهش در آثار همایی پرداخته‌اند از وسعت دانش او شگفت‌زده شده‌اند. دریای وسیعی از علوم، فلسفه و ادب بود.او در ادب‌ فارسی، عربی، تاریخ، ریاضی، هیئت قدیم، فرهنگ‌ اسلامی و فلسفه و عرفان استادی کم‌نظیر بود. مثلا هنگامی که در رابطه با ادبیات سخن می‌گفت، گویی تمام عمر خویش را صرف آموختن و خواندن ادبیات کرده است اما زمانی که از علوم دیگر سخن به میان می‌آورد نیز همان‌گونه بود و این پهنایِ علم و دانش شگفت‌انگیز بود!
پدرش پس از ولادت همایی نام او را پشت کلا‌م‌الله مجید نوشته است و آن نام جلال‌الدین است و نام‌خانوادگیِ همایی. به نقل از خود همایی: «به قاعدهٔ معمول فارسی که در اسامیی از قبیل جلال‌الدین و کمال‌الدین و ضیاء‌الدین،‌مضاف‌الیه را حذف می‌کنند و جلال و کمال و ضیاء می‌گویند، مضاف‌الیه حذف شده و در شناسنامه هم به صورت جلال آمده است. در مقالات و تألیفات نیز هر دو صورت را به کار برده‌ام.»

داستانک

داستانک عشق

جلال در سال ۱۳۱۲ با صدری دختر حاج حسین ثقفی که از محترمین اصفهان بوده و در حکمت و طب نیز فعالیت می کرده ازدواج کرد و حاصل این عشق و ازدواج، سه دختر بوده‌است.

داستانک استاد

جلال‌الدین پس از اتمام مکتب ملاباجی، شاگردی در مکتب میرزا عبدالغفار را آغاز کرد. عبدالغفار از همان روزهای اول دریافت که همایی چه هوش و استعداد شگفت‌انگیزی دارد! او در یکی از خاطرات خود نوشته است: «استاد مرا تحسین کرد و عیال خود را صدا زد و از او درخواست اسفند بیاورد. اسفند آوردند و آتش کردند. برای پدرم پیغام فرستاد که قدر این کودک را بدانید.»

داستانک شاگرد

آقای محترم(نقل از دکتر ذبیح‌الله صفا، یکی از شاگردان همایی)

در آن زمان، در مدرسه دارالفنون شاگرد استاد جلال‌الدین بودم، بعضی روزهای تعطیل به رسم مودت و یگانه‌ی که در آن روزگار میان استادان و شاگردان جاری بود، به دیدن استاد و کسب فیض از محضر ایشان می‌رفتم و استاد با چهرهٔ گشوده و با محبت مرا می‌پذیرفت. در آن هنگام محصلی بودم که از شهرستان به تهران آمده و با رادر خود ابراهیم صفا در محلی نزدیک بازار زندگی می‌کردم و زندگی ساده و محصلانه‌ای داشتم. روزی صاحب‌خانه آمد و با قیافه‌ای شگفت‌زده گفت که یک «آقای موقر و محترم» می‌خواهد به دیدن من بیاید. این «آقای موقر و محترم» استاد همایی بود که برای تشویق شاگرد خود به بازدید او آمده بود و همچنین «آقای موقر و محترم» بعد از آن روز بارها برای تشویق و تحسین شاگرد خود کوشش‌های فراموش‌نشدنی کرد و آن هم محبت‌ها هیچ‌گاه از یاد شاگرد او و قطعاهمهٔ شاگردان او، پاک نخواهد شد.

داستانک مذهب و ارتباط با خدا

از دوران جوانی شب زنده‌داری‌ها داشت و عاشق نماز شب! چند ماه از سال را روزه می‌گرفت و به راز و نیاز با معبود می‌پرداخت. در انجام فرایض دینی وسواس داشت. همچنین توجه بسیاری به مستحبات داشت و تمام آن‌ها را انجام می‌داد. علاقه‌ی او به ارتباط با خدا در روزگار پیری هم ادامه داشت و کهولت نیز نتوانست مانع آن شود و نماز و روزه را ترک نکرد. وی علاوه بر حساسیتی که نسبت به انجام تکالیف شرعی خود داشت، از انجام تکالیف دینی فرزندانش نیز غافل نمی‌شد و حواسش بود که آنان نیز دچار غفلت نشوند.

داستانک دارایی

سال‌های بسیاری در‌آمد او از راه کتابت بود. برای هر هزار بیت یک‌ تومان می‌گرفت. نزیک به بیست‌سال این‌گونه زندگی کرد و در قناعتِ تمام با سختی روزگار می‌گذراند. بخشندگی جلال‌الدین زبان‌زد بود. در کرم و بخشش به فقیران شوقی عجیب داشت. اکثراوقات که به منزل بازمی‌گشت جیب‌هایش از درم و دینار خالی بود. او هیچ‌گاه در پیِ اندوختن مال نبود! خودش می‌گفته:«هروقت در کاری تصور کنم که نفع کسی در پیش است از آن کار دوری می‌جویم تا راه برای آن‌کس هموار گردد.»

زندگی و تراث

کودکی و نوجوانی، جوانی، پیری

همائی در خانه جد خود، همای شیرازی، در جلوخان حاج هادی محله پاقلعهٔ اصفهان دیده به دنیا گشود. پدرش میرزاابوالقاسم‌محمدنصیر همائی متخلص به طرب کوچک‌ترین فرزند شاعر و عالم عارفِ هنرمند همای شیرازی بود. طرب، در نقد شعر از اساتید بزرگ زمان خود بود. مادرش آغابی‌بی‌خانم که در خانه او را بی‌بی صدا می‌کردند فرزند آقامحمدجواد شعرباف اصفهانی بود. بی‌بی سواد خواندن قرآن و روایات را داشت ودرمورد آن‌ها به خوبی می‌دانست. او نظم ونثر فارسی را نیز به درستی می‌خواند و معنی می‌کرد. حساب سیاق و مقدمات صرف و نحو عربی را هم به خوبی آموخته بود. او مسائل و احکام شرعی را نیز کامل می‌دانست و مرجع خوبی برای دختران و زنان محل بود. او در خانواده‌ای مذهبی و علم‌پرور رشد کرد. از سن چهار پنج سالگی آموزش‌های ابتدایی را نزد پدر و مادر آغاز کرد. پدر درس می‌داد و مادر همان درس را برایش تکرار می‌کرد. خواندن قرآن، احادیث،‌ گلستان و غزل‌های حافظ را در محضر بی‌بی‌خانم(مادرش) آموخت. پس از آن به قصد آموختن اصول و فروع دین، آداب وضو، نماز و روزه و کتاب عم‌جزء ، او را به مکتب زنی مؤمن و صالح به نام نبات‌بیگم مشهور به ملاباجی، بردند. شش هفت ساله بود که در مکتب میرزاعبدالغفارپاقلعه‌یی شاگردی می‌کرد. میرزا از همان نخستین بار که جلال را دید و او را آزمود، آیندهٔ‌درخشانی برایش پیش‌بینی کرد و به پدرش گفت که قدر کودک را بداند. سال۱۳۲۶هجری قمری بود که برای ادامه تحصیل به مدرسه حقایق واقع در خیابان مشیر رفت و پس از یک سال تحصیل در آن‌جا، سال۱۳۲۷ به مدرسه قدسیه واقع در محلهٔ درب امام رفت. در قدسیه، آقا میرزا حسن قدسی استاد او در نحخو و صرف بود و همچنین خط نسخ را قدسی به او آموخت. هنگامی که در قدسیه محصل بود پدر و معلم اصرار داشتند که او اشعار الفیه ابن‌مالک را حفظ کند و این اشعار یکی از گنجینه‌های صرف و نحو او می‌باشد که همیشه از آن به خوشی یاد کرده است. و از بهترین و پرشورترین خاطراتش، یاد روزی است که در مقابل پدر و معلمانش ایستاده و هزار بیت شعر مذکور را درست و روان از حفظ خوانده است. در همان مدرسه بود که حساب سیاق، ترسل و حساب و هندسه را نیز آموخت. به ریاضی و هیئت علاقه‌ی وافری داشت و در اواخر عمر نیز پشیمان و بود و حسرت می‌خورد که چرا از اوان جوانی به تحقیق بیشتر در ریاضی و هیئت نپرداخته است! طرب با کوششی بسیار توانست در مدرسه نیم‌آورد حجرهٔ کوچکی برای جلال و برادرش تهیه کند تا در آن‌جا تحصیل کنند. همایی از سال۱۳۲۸ تا۱۳۴۸قمری، مدت بیست‌سال در آن مدرسه به علم‌آموزی پرداخت. در آن دوسه سال اول شروع تحصیل در نیم‌آورد همچنان به نیز قدسیه می‌رفت. انسانی بود که لحظه‌ای از کسب علم و دانش غافل نمی‌شد و به تحصیلِ تمام علوم عقلی و نقلیِ آن زمان مشغول بود. در آن روزگار و طی سالیان دراز درآمد او از راه کتابت بود. تدریس را هنگامی که طلبه بود در همان مدرسه‌های طلبگی آغاز کرد. در آن مدارس روال این‌گونه بود که هر چه طلبه بزرگ‌تر می‌شود و به سال جدید تحصیلی می‌رود مراحل پایین‌تر را برای طلاب تدریس می‌کرد. درسی که جلال در مکتب خود می‌داد جذاب‌ترین، گرم‌ترین و پرجمعیت‌ترین درس مدرسه بود!

زمینه فعالیت

در تمام عمر فقط به تدریس،‌‌ تألیف و طبع کتاب پرداخت. و پیشنهادهایِ کاریِ دیگری که به او شد را رد کرد. مانند ریاست دانشکده و دانشگاه.

از نگاه دیگران(چند دیدگاه مثبت و منفی)

دیدگاه باستانی پاریزی

« چه می‌توان گفت و که می‌تواند اظهار نظر کند در باب کسی که در عالم ادب فارسی از اوتاد و قوائم به شمار می‌رود، و در فنون عربیت کم‌نظیر است، و در عین حال تاریخ اسلام و فرهنگ اسلامی در پیش چشم او چون خورشید تابناک می‌نماید. »

دیدگاهسید جلال آشتیانی

« همایی، یکی از بزرگان و اعلام عصر ما که در جامعیت بی‌نظیر و در اخلاق و سلامت و لطافت روح کم‌نظیر بود. فضلای اصفهان از آن وجود عزیز به آمیرزا جلال همایی تعبیر می‌نمودند. »

دیدگاه ماهدخت‌بانو (دختر همایی)

« به ریاضی و هیئت بی‌نهایت علاقه داشت و به جوانان گوشزد می‌کرد که از یاد گرفتن آن غفلت نورزند و در هر رشته‌ای از علوم که به تحصیل می‌پردازند،‌رابطه خود را با ریاضی قطع نکنند. »

نظر عبدالله نصری

« عشق و علاقه جلال‌الدین به دانش‌اندوزی چنان بود که از کوچک‌ترین فرصت‌ها استفاده می‌کرد و مراقب بود که تا دقیقه‌ای از عمر به بطالت نگذرد. »

دیدگاه دکتر ناصرالدین شاه‌حسینی

« استاد همایی در پرهیزکاری یگانهٔ عصر خود بود. »

نحوه پوشش

پوشش او همیشه بسیار ساده و خاکی بود. پیراهن یقه بستهٔ دکمه دار می‌پوشید. در تابستان گیوه و در زمستان تک‌پوش به پا می‌کرد. عصای پرگره‌ای داشت که به دست می‌گرفت و برای رفع خسته‌گی بیشتر اوقات آن را روی دست خود می‌انداخت.

استادان و شاگردان

همایی، قسمتی از شرح لمعه را نزد مرحوم آشیخ علی یزدی آموخت. ادبیات عرب را نزد مرحوم حاج سیدمحمدکاظم کروندی اصفهانی و شرایع محقق و مکاسب شیخ مرتضی انصاری را نزد آخوند ملاعبدالکریم گزی آموخت. از استادان دیگر او، آمیرزااحمد اصفهانی و حاج میرمحمدصادق خاتون‌آبادی را می‌توان نام برد. در فلسفه نزد آشیخ اسدالله حکیم قمیشه‌ای شاگردی کرده. در معقول حاج ملاعبدالجواد آدینه‌ای و در فنون هیئت و ریاضی جدید، فن اسطرلاب و استخراج تقویم میرزا سیدعلی جناب از استادان او بوده‌اند.

منابع

• حکیمی، محمود (۱۳۸۷). در مدرسه جلال‌الدین همایی. تهران: قلم. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۶-۱۹۷-۲.
• ٰنصری، عبدالله (۱۳۶۷). کارنامهٔ‌همایی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
• ٰهمائی (۱۳۶۴). دیوان سنا. اول. تهران: هما.