غزاله علیزاده

غزاله علیزاده
نام اصلی	فاطمه علیزاده
زمینهٔ کاری	نویسندگی
زادروز	۲۷بهمن۱۳۲۷ مشهد
پدر و مادر	منیرالسادات سیدی
مرگ	۲۱اردیبهشت۱۳۷۵ جواهرده، مازندران
محل زندگی	تهران
علت مرگ	خودکشی
جایگاه خاکسپاری	امامزاده طاهر، البرز
نام(های) دیگر	فاطمه
پیشه	نویسنده
سال‌های نویسندگی	۱۳۴۰ تا ۱۳۷۵
کتاب‌ها	خانهٔ ادریسی‌ها، شب‌های تهران، چهارراه و...
نوشتارها	ٰ
همسر(ها)	بیژن الهی تا ۱۳۵۴ و محمدرضا نظام‌شهیدی از ۱۳۶۲
فرزندان	سلمی الهی
مدرک تحصیلی	دکترای ناتمام فلسفه
دانشگاه	دانشگاه تهران
دلیل سرشناسی	رمان دوجلدی خانهٔ ادریسی‌ها
اثرگذاشته بر	ناتاشا امیری
جوایز گفتاورد چقدر کلید در قفل بچرخانم و قدم بگذارم به خانه‌ای تاریک. من غلام خانه‌های روشنم. جایزهٔ بیست‌سال‌نویسندگی‌وزارت فرهنگ‌وارشاد‌اسلامی

غزاله (فاطمه) علیزاده نویسنده ی اهل ایران است.

* * * * *

فاطمه علیزاده مشهور به غزاله نویسندهٔ اهل ایران و برندهٔ جایزهٔ بیست‌سال نویسندگی از سوی وزارت‌فرهنگ‌و‌ارشاد‌جمهوری‌اسلامی‌ایران، در ۲۷بهمن۱۳۲۷ در مشهد متولد شد. مادر غزاله منیرالسادات سیدی زنی شاعر و از اهالی مشهد بود. غزاله پس از فارغ‌التحصیلی از رشتهٔ علوم انسانی در دبیرستان مهستی مشهد، در کنکور ادبیات فارسی مشهد و در کنکور حقوق و فلسفه در تهران پذیرفته شد اما دومی را برگزید و در دانشگاه تهران مشغول تحصیلات عالیهٔ خود گشت. در همان دوران بود که پیوند آشنایی او با سید‌مرتضی آوینی که در دانشکده‌ای دیگر مشغول به تحصیل و بین همگنانش به کامران معروف بود، ایجاد شد. پیوند آشنایی‌ای که به رغم عدم وجود گزارشی دقیق و جزئی از آن، ظاهراً مستحکم بوده آنچنان که در این سالها سخن از آن بسیار بر زبانها رفته است. غزاله برای ادامه ی تحصیلات عالی خود راهی سوربن فرانسه شد و در آنجا رشتهٔ خود را از حقوق به فلسفهٔ اشراق تغییر داد تا بتواند رساله‌اش را درباره ی مولانا بنویسد اما از آنجا که پدر در ایران بدرود حیات گفته بود، به ناچار تحصیل را نیمه کاره رها کرد و به وطن بازگشت. علیزاده در تجربه ی اولش از ازدواج با بیژن الهی که خود هنرمند بود پیوند تأهل بست و از او صاحب دختری به نام سلمی شد. دختری که تا پایان عمر با او همراه بود. او همچنین دو دختر که از زلزلهٔ سال ۱۳۴۱ بوئین زهرا به جا مانده بودند را سرپرستی می‌کرد. پس از آن در ۱۳۵۴ از بیژن جدا شد و چندی بعد در ۱۳۶۲ با محمدرضا نظام شهیدی زناشویی کرد که البته آن هم به طلاق انجامید. از او مجموعه داستانهای سفر ناگذشتنی و چهارراه و نیز رمانهای دو منظره، ملک آسیاب، شب‌های تهران و نیز خانهٔ ادریسی‌ها به جا مانده است. غزاله خود گفته است که اولین داستانش [قریب به ۶۰ صفحه] را در سن سیزده سالگی نوشته که با دلالت مادرش آن را در یک نشریه پرطرفدار آن روز به چاپ رسانیده و مایه ی حیرت و تحسین اعضای تحریریه شده بود. مشهورترین اثرش اما رمان دو جلدی خانه ی ادریسی هاست که به بیان برخی نظیر آیدین آغداشلو رمانی سخت‌خوان است آنچنان که او نتوانسته بیش از ۷۰ صفحه با رمان همراه شود. غزاله شاید به دلیل درگیری با بیماری سرطان در حالی آثار پایانی خود را آفرید که تمرکز و توان تحریر به دست خود را نداشت و آن را به دو منشی خود املا می کرده است. در حالیکه شالی به دور چشم هایش می‌پیچید و طاق باز در بستر دراز می کشید. کاری که خود آن را ملهم از تقریرات مولانا به حسام الدین چلپی در حال سماع می دانست با این قید که هرگز خود را در مقام مقایسه با مولانا نمی داند. شهریار مندنی پور نثر علیزاده را نثری پاکیزه، منضبط و بدون غلط دانسته و محیط داستانهایش را برخلاف آثار دیگر نویسندگان به دور از فقرزدگی برشمرده است. در جایی دیگر میرعابدینی خصوصیت نثر علیزاده را سره‌گرایی دانسته که نشان از علاقه و اشتیاقش به گذشته است. نثری دارای توالی صفات و قیود و اضافات پیاپی با رنگی از شعر رمانتیک. نیز دغدغه ی آزادی و خواست زندگی مرفه برای همه، فارغ از نگاههای مردانه یا زنانه که به قول محمد ایوبی نشان از دغدغه ی انسانی در کارهای او دارد. غزاله علیزاده زنی ثروتمند و بی نیاز بود که به شدت به میهمانی و دورهمی با دیگرانی از اهالی هنر علاقمند بود و ساعتها وقت خود را به این فعالیت ها می گذراند چنانکه مسعور کیمیایی علت عدم فرصت این زن برای نقش آفرینی جدی و اساسی در سینما را همین شلوغ بودن زندگی می‌داند و آیدین آغداشلو در یادنویس خود شرح مختصری از آن میهمانی های شلوغ که خود از مدعوینش بوده را ارائه می دهد. شاید از همین روست که منیر سیدی مادر غزاله رابطه ی صمیمی با تنها دخترش نداشت. دختری که به قول او اوقاتش را با آدمهای لش و لوش سپری می کرده است. دختری که در کودکی تنهایی خویش در خانوادهٔ تک فرزند خود را با داستان‌سازی و خلق شخصیت‌های خیالی به فراموشی می‌سپرده و در بزرگسالی بی‌کسی‌اش را با کسان بسیار نیز تاب نمی آورده و بعد از همه ی آن شلوغی‌ها باز هم به دخترش گله می‌کرده که تنهاست؛ خیلی تنها! آن کسان بسیار که زینت سروریان دایهٔ غزاله از ایشان به نام دوست یاد می کند و سپس اضافه می نماید که لعنت به دوست! خالق رمان دو جلدی خانهٔ ادریسی‌ها که به عقیده ی برخی رمانی سیاسی است، عاقبت پس از دو بار تلاش برای خودکشی پس از آنکه یک قبله‌نما می‌خرد، راهی جواهرده می‌شود، طناب تهیه می‌کند و نیمه‌شب ۲۱ اردیبهشت یا به قولی ۱۸اردیبهشت۱۳۷۵ در یک یادداشت خداحافظی کارهای ناتمامش را به براهنی و گلشیری و کوشان می‌سپارد و با دخترش وداع کاغذی کرده، به سوی درختی در همان حوالی رفته و آنگونه که پیداست خود را از آن حلق میاویزد و منظره ای میافریند که به تعبیر سلمی شبیه نقاشی‌های کلاسیک می‌گردد. اگرچه برخی همچون بهرام بیضائی علیرغم تأیید افسردگی علیزاده و دلایل موجود بسیاری برای خودکشی باور ندارند که او توانسته باشد با آن دستان ظریف گرهی به طناب دار خود زده باشد و مندنی پور که معتقد است در آثار او هیچ اثری از چنین خودکشی خشنی دیده نمی شود. اما کیمایی در تعلیل این نحو خودکشی معتقد است انسانهای ترسو پس از افسردگی و در انتهای راه ممکن است به جایی برسند که بتوانند دست به یک عمل متهورانه بزنند! اگرچه باید دید دلیل ترسو خواندن غزاله از سوی کیمیایی چیست. برخی مرگ او را مرتبط با قتلهای زنجیره‌ای دانسته‌اند. چون اشاره‌ای که در یادداشت آیدین آغداشلو دربارهٔ او و قطع ارتباطش با وی به دلیل امضای نامه ای خطاب به واسلاو هاول رهبر انقلاب چک موجود است، ولی عدهٔ کسان او که مرگش را یک خودکشی خودخواسته دانسته‌اند پرتعدادتر و مطمئن ترند. چنان دایه اش، و دخترش سلمی و دخترخاله‌اش. هرچه بود او که به باور محمد ایوبی دغدغه ی آزادی و زندگی مرفه برای همگان، فارغ از نگاه‌های مردانه یا زنانه و به طور کلی انسانی داشت، اینچنین راه پایان گرفت.

داستانک

پایان نویسنده

اگرچه غزاله زنی مدرن و مرفه بود اما شاید وجود مادری منضبط و دایه ای پرهیزگار می توانست در عین روشنفکری ذهنش را با برخی الگوهای مذهبی آذین بندد و شاید از این رو بود که برای آخرین لحظات عمرش یک قبله نما می خرد. طناب تهیه می کند، شب را در خانه ی یک پیرزن می گذراند و پول قابل توجهی به اش می دهد. وصیت نامه ای م نویسد که کمتر خط خوردگی دارد مگر در آنجا که باید تمام کند و دستور برقرای مجلس ترحیم می دهد. سپس طناب را به شاخه ی قطوری می آویزد و گره ی مردانه ای به آن می زند و آخر خود را حلق آویز می کند و بدرود.

چهره ی مرگ

بعد از ظهر یک روز وقتی همه ی مردم از عزاداری باز می گشتند، غزاله و سلمی در خیابان مرگ را می بینند در صروت پسرکی سیاه پوش و زیبا. غزاله به سلمی می گوید شاید مرگ هم همین شکلی باشد! به همین زیبایی و جوانی. چندی بعد وقتی او خودش را دار می زند همه با صورتی دیگر از مرگ روبه رو می شوند. مرگی که اگرچه جوان اما با خشونت و بی رحمی آزرنده.

زندگی و تراث

سوانح عمر

سال‌شمار زندگی غزاله علیزاده در پایین مي‌آید.

از نگاه غزاله

نگاه و نظر غزاله دربارهٔ شخصیت و آثار دیگران و نیز جهان پیرامون.

آثار و کتاب‌شناسی

بعد از تابستان

مجموعه سفر ناگذشتنی (1356)

دو منظره (1363)

خانه ی ادریسی‌ها (1370)

شب های تهران

ملک آسیاب

مجموعه چهارراه

با غزاله تا ناکجا