ویکی‌ادبیات - مشارکت‌های کاربر [fa]

یوسفعلی میرشکاک

2024-11-03T05:25:37Z

Admin: /* اولین کسی که از نوشته طنزآمیزم رنجید */

{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
|نام = یوسفعلی میرشکاک
|تصویر = یوسف۴.jpg
|توضیح تصویر =
|نام اصلی =
|زمینه فعالیت =
|ملیت = ایرانی
|تاریخ تولد =
|محل تولد = شوش، استان خوزستان
|والدین =
|تاریخ مرگ = ۱۳۳۸
|محل مرگ =
|علت مرگ =
|آخرین محل زندگی =
|مختصات محل زندگی =
|مدفن =
|تقارن زندگی با نظام‌های سیاسی =
|اتفاقات مهم =
|نام‌های دیگر =
|لقب =
|بنیانگذار =
|پیشه =
|سال‌های نویسندگی =
|سبک نوشتاری =
|کتاب‌ها =«[[جای دندان پلنگ]]»، «[[مذهب قیاس]]»، «[[انسان آزاد]]» و ...
|مقاله‌ها =
|نمایشنامه‌ها =
|فیلم‌نامه‌ها =
|دیوان اشعار =
|تخلص =
|فیلم ساخته براساس اثر =
|همسر =
|شریک زندگی =
|فرزندان =
|تحصیلات =
|دانشگاه =
|حوزه =
|شاگرد =
|استاد = احمد فردید
|علت شهرت =
|تأثیرگذاشته بر =
|تأثیرپذیرفته از = [[مهرداد اوستا]]، [[مهدی اخوان ثالث]]، [[منوچهر آتشی]]، [[محمدعلی معلم دامغانی]] و بیدل دهلوی
|وب‌گاه = azzabaneyekyaghi.blogfa.com
|imdb_id =
|soure_id =
|جوایز =
|گفتاورد =
|امضا =
}}
'''یوسفعلی میرشکاک''' (زادهٔ ۱۳۳۸) شاعر، نویسنده، طنزپرداز است.
<center>* * * * *</center>
یوسفعلی میرشکاک (میرشکار)، متولد سال ۱۳۳۸ در روستایی از توابع شوش دانیال؛ شاعر، نویسنده، طنزپرداز، نقاش، منتقد و نظریه‌پرداز حوزه فرهنگ، هنر و سیاست است. میرشکاک را می‌توان یکی از مؤثرترین پایه‌گذاران جریان ادبیات و شعر انقلاب اسلامی دانست؛ از کسانی که پشتوانه‌های نظریه‌پردازی‌شان، بن‌مایه‌های شعر ایشان را ساخته و در همین مسیر، نسل و جریانی را نیز پرورش داده است.
فعالیت او در زمینۀ سرایش شعر به پیش از انقلاب بازمی‎‌گردد اما حضور جدیش در این حوزه مثل بسیاری از شاعران دیگر هم‌‎نسلش مربوط به پس از انقلاب است. میرشکاک همزمان با شعر و شاعری فعالیت مطبوعاتی خود را با مسئولیت در بخش شعر روزنامۀ «جمهوری اسلامی» آغاز نمود. او در همان سال‌ها و سال‌های آغازین دهه شصت، علاوه بر حضور در جبهه، به‌عنوان یک شاعر و منتقد ادبی فعالیت چشم‌گیری داشت و آثار او یکی پس از دیگری منتشر می‌شد و مورد استقبال قرار می‌‎گرفت. گفتنی‌‎ست همکاری و همراهی او با شهید سید مرتضی آوینی، نقطه عطفی در فعالیت هنری و فرهنگی وی محسوب می‌شود.

چهره‌های متنوع حضور میرشکاک در نقد ادبی، یادداشت‌ سیاسی، مقالات و مقولات فكری- فلسفی، طنز و... همه در یک منظومۀ واحد، حکایت از مرام و مسلک ویژه‌ای دارند که میرشکاک بدان وسیله وظیفه راستین یک شیعه بی‌قرار را پی می‌گیرد. مرامی که در جنون خاص وی، قلندرسیرتی، درویش‌مسلکی و صراحت لهجۀ او نمایان است. صراحت و شجاعتی که باعث کدورت و دشمنی بسیاری از روشنفکران با وی گردیده است. اما به اعتقاد بسیاری، این فعالیت‌های مختلف و متنوع میرشکاک، باعث به محاق‌رفتن شخصیت كم‌نظیر او به‌عنوان یک شاعر بزرگ معاصر گردیده است.

میرشکاک در قالب‌های گوناگون نو و کهن، غزل، مثنوی، چهارپاره و ترکیب‌بند، رباعی و دوبیتی، نیمایی و سپید طبع‌آزمایی کرده است.

«غزلیات بیدل» دیوان بزرگ‌ترین شاعر سبک هندی «عبدالقادر بیدل دهلوی» برای اولین‌بار در ایران به‌همت و تصحیح یوسفعلی میرشکاک، البته با نام مستعار "منصور منتظر" به چاپ رسید. «[[تصحیح و تحشیه مثنوی محیط اعظم بیدل دهلوی]]»، دیگر بیدل‌پژوهی میرشکاک است که در سال ۷۰ منتشر گردید. «[[قلندران خلیج]]»، «[[از چشم اژدها]]» «[[ماه و كتان]]»، «[[از زبان یک یاغی]]»، «[[گزیده ادبیات معاصر]]»، «[[نشان‌های آن بی‌نشان]]»، «[[ستیز با خویشتن و جهان]]»، «[[در سایۀ سیمرغ]]» (نگاهی تاویلی به شاهنامه فردوسی)، «[[غفلت و رسانه‌های فراگیر]]» (مجموعه مقالات)، «[[اجمال و تفصیل]]»، «[[توسعه و اباحه]]»، «[[دیپلمات‌نامه]]»، «[[پوریای ولی]]» (فیلمنامه؛ به سفارش مسعود جعفری جوزانی)، «[[نامه‌ای به رئیس جمهور آینده]]» (مکاتباتی با عطا مهاجرانی)، «[[زخم بی‌‎بهبود]]»، «[[فرامرزنامه]]»، «[[جای دندان پلنگ]]»، «[[گفت‎وگویی با زن مصلوب]]» (گزیدۀ اشعار)، «[[نیست‌‎انگاری و شعر معاصر]]» و ده‌ها مقاله در مطرح‌ترین نشریات کشور از دیگر آثار یوسفعلی میزشکاک است.

برخی از اشعار استاد میرشکاک توسط اهالی موسیقی کشورمان به آواز خوانده شده است. از جمله غزل «'''خیز و جامه نیلی کن روزگار ماتم شد'''» با نام «اسم اعظم» در آلبوم غریبانه۲ با صدای غلامعلی کویتی‌پور و آهنگسازی مجید رضازاده، غزل «'''زلف رها در بادت آخر داد بر بادم'''» با صدای مرحوم ناصر عبداللهی در آلبوم «بوی شرجی» ،تصنیف جنون با آهنگسازی سید علی مصطفوی و آواز پوریا اخواص و سرود زیبای «رقص مرگ» در سوگ شهید آوینی با آهنگسازی هادی آزرم و خوانندگی سید محمد عبدالحسینی.
همچنین آلبوم «داغ سودای محمّد» اختصاص به شعر و دکلمۀ یوسفعلی میرشکاک دارد با آهنگسازی گروه شاهو.<ref name="پنجره"/>

یوسفعلی میرشکاک، در طول چهار دهه اخیر در زمینه‌های گوناگونی فعال بوده‌است؛ از سرودن شعر و نگارش نقدهای ادبی تا نوشته‌های طنز و مقالات سیاسی و مذهبی و عرفانی. <ref name="تاسف">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.khabaronline.ir/news/1343829/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%81-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B4 |عنوان=فیلم | اظهار تاسف یوسفعلی میرشکاک از جنجال های دوره جوانی اش}}</ref>

[[پرونده:یوسف۲.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف در کتابباز.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:شب روایت یوسف.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:نامه بسیجی.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۹.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۳.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:دیپامات.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۱۰.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۸.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:تجلیل یوسف.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۶.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۷.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف.jpg|210px|thumb|چپ]]
[[پرونده:یوسف۵.jpg|210px|thumb|چپ]]
==آیینه‌ای از یوسفعلی میرشکاک==
===از کودکی===
در خیرآباد از منطقه بن‎معلا متولد شدم و بزرگ‎شده جعفرآباد هستم. شغل پدرم کشاورز و کارگر بود. در روزگار کودکی در جالیز کار می‎کردم. پیاز می‎کاشتیم و بادمجان و خیار و گوجه و هندوانه و خربزه و بامیه و... تا امرز مشاغل زیادی را تجربه کرده‌ام مثل کارگر، نقاش ساختمان، لوله‎کش، سیمان‎کار، رزمنده، ژورنالیست، بیکار. دورترین تصویری که از کودکی‌ام در ذهن دارم مربوط می شود به سه‌سالگی‌ام. سه‎ساله بودم. تصویر پدربزرگم، که به شیوه قدما مو‎های جلوی پیشانی‎اش را می‎تراشید، با زلف‎‎های چتری و شارب بلند و ریش کوتاه، قدبلند و سیه‎چرده. شکوه مرگ در ذهنم با تصویر پدربزرگ همراه است. در کودکی به اینکه می‌خواهم در آینده چه کاره شوم فکر نمی‌کردم یعنی دیوانه‎تر از آن بودم که به چه‎کاره شدن فکر کنم!<ref name="کوتاه">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.namehnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-10/18785-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B2%D9%85 |عنوان=نظر میرشکاک در مورد محمدعلی زم، سید مرتضی آوینی، داوری اردکانی، مسعود کیمیایی و عطالله مهاجرانی}}</ref>

===اولین کتاب===
اولین کتابی که خواندم کلاس دوم ابتدایی بودم. دوبیتی‎‎ های باباطاهر عریان که پدرم برایم هدیه آورده بود. باری نشسته بودم کنار شط و این دوبیتی را می‎خواندم که «به دریا بنگرم دریا ته بینم/ به صحرا بنگرم صحرا ته بینم/ به هرجا بنگرم کوه و در و دشت/ نشان از قامت رعنا ته بینم» و گریه می‎کردم. به پدرم رسانده بودند که بچه‎ات را زده‎اند و نشسته است دارد گریه می‎کند. پدر با اسب بالای سرم آمد و گفت «کی تو را زده؟» گفتم «هیچ‎کس»؛ گفت «پس برای چی گریه می‎کنی؟» گفتم «برای این» و برایش خواندم و گفتم «این کیست مگر؟» گفت «مولایت علی است» و در آغوشم گرفت و هردو با هم گریه کردیم.<ref name="کوتاه"/>

===پاسخ به کسانی که به تذبذب متهمم می کنند===
اگر به حرکت درمی‎آمدند، می‎دیدند من نیستم که مذبذبم؛ بلکه راه است که اقتضا می‎کند مستقیم نرویم. هرکه مستقیم حرکت کند، مستقیم به دیوار می‎خورد!<ref name="کوتاه"/>

===انقلابی شدم===
در خیرآبادکه بین کرخه یا شاوور و از طرفی بین اندیشمک و شوش به دنیا آمده‌ام. تا ششم ابتدایی در روستا تحصیل کردم و بعد از آن برای ادامه تحصیل به دزفول رفتیم که حاصلی هم نداشت و در ادامه کله‌مان بوی قرمه سبزی گرفت و انقلابی شدیم.
دزفول دو نوع نیروی مبارز داشت. یکی گروه کنفدراسیون‌ها بودند که بزرگترین مائوئیست‌های وقت بودند مثل آقای شکرالله پاک نژاد، ناصر رحیم‌خانی و…. دیگری گروه مبارزان مذهبی بودند مثل شهید مومن، شهید نژادغفار که ما هم با این جماعت پیوند خوردیم.
در کل فرهنگ مبارزه قبل از انقلاب خواه ناخواه قدری بوی چپ‌گرایی داشت اما نه به معنای مذموم سیاسی الان بلکه به معنی عدالت طلبانه‌اش و همین باعث شد که گروه‌ها با یکدیگر هم جهت شوند و شاه را بیرون کنند. انقلاب که شد ما و البته همه فکر می‌کردند انقلاب ۲۰ سال طول می‌کشد و فکر می‌کردند باید ازدواج کنند و یک نسلی را از خودشان به جا بگذارند. که ما هم جز این دسته بودیم.<ref name="آوینی"/>

===چاره‌ای جز شاعری نداشتم===
در خانواده ما برخلاف فقر، آزادگی بود. پدرم سواد داشت و در روستا سواد داشتن مثل این بود که آدم در تهران آنتن از کله‌اش بیرون بزند. روستا که بودیم هر هفته یک بار در خانه ما شاهنامه خوانی بود تا جایی که خود من در کلاس سوم می‌توانستم شاهنامه بخوانم. ما هم از این قضیه مستثنی نبودیم و چاره‌ای نبود جز شاعری. از ما نُه برادر، پنج نفر شاعر هستیم و خواهرها هم همه شاعر هستند. البته یکی از خواهرانم فقط شعر عربی می‌گوید.<ref name="آوینی"/>

===اولین سروده===
کدخدای روستای ما دامادی داشت که از لحاظ مالی در وضع بسیار خوبی قرار داشت. او ماشین گران قیمتی داشت که هر وقت به روستا می آمد، ما بچه ها دور ماشین او جمع می شدیم. یک بار که به روستا آمد ما سرگرم بازی بودیم و متوجه رفت و آمد او نشدیم. من به محض اینکه متوجه رفت و آمد او شدم، روی درب خانه کدخدا با زغال نوشتم: «فلانک پانفتی / کی اومدی، کی رفتی» که به خاطر همین بیت کتک سختی هم خوردم.<ref name="آوینی"/>

===دعا برای مرگ===
هرشب دعا می‎کنم که یا امیرالمؤمنین، امشب دیگر قال قضیه را بکن! اما فردا صبح می‎بینم که بیدارم. اگر کسی می‎توانست مطمئنم کند که کدام روز یا کدام شب از قفس آزاد می‎شوم، خیالم راحت می‎شد.<ref name="کوتاه"/>

===اولین کسی که از نوشته طنزآمیزم رنجید===
مرحوم [[کیومرث صابری]]. در ابتدای مصاحبه‎ای با زنده‌یاد اصغر بهاری نوشته بودم بهاری پاسدار روح سلحشور کمانچه است. مرحوم صابری یادداشتی در اطلاعات نوشت و «روح سلحشور کمانچه» را مسخره کرد، که ما فکر می‎کردیم کمانچه از آلات طرب است، حالا فهمیده‎ایم رستم و اسفندیار هم با کمانچه و تار و سه‎تار می‎جنگیده‎اند! من هم چیزی نوشتم با «عنوان روح سلحشور گل‎آقا». چیز خاصی هم نبود، اما ایشان دو ماه حالش بد بود و طنز نمی‎نوشت. به‎جایش عطای مهاجرانی چیز تند و تلخی نوشت در پاسخ آن مطلب. معلوم شد گاهی اوقات بعضی تیر‎ها را در تاریکی هم در کنی، ممکن است اتفاقاتی بیفتد!<ref name="کوتاه"/>

===تقریبا در همه قالب‎‎های شعری شعر سروده‎ام===
شلخته بودم و تسلیم شعر. هیچ‎گاه سعی نکردم شعر را مهار کنم و به هر قالبی که خواست بیاید، در به رویش گشودم. و البته نمی‎توان گفت که این یکسره بد است. به موفقیت فکر نمی‎کردم. اما فکر می‎کنم در هر قالبی یکی دو تا کار دارم که راضی‎کننده‎اند و هنوز می‎شود به‎شان امیدوار بود که بمانند. چند دوبیتی پیوسته و چند غزل و برخی مخمس‎ها ...
اگر مجبور به انتخاب یک قالب شعری شوم مخمس و دیگر مسمط‎ها را انتخاب می کنم برای اینکه در مخمس بهتر می‎شود شلتاق کرد.<ref name="کوتاه"/>

===نقاشی یا شعر===
اگر مجبور شوم بین شعر و نقاشی یکی را انتخاب کنم نقاشی را انتخاب می‎کنم. چون نقاشی خصوصی‎ تر است. نقاشی سبکت می‎کند. چیزی که باعث شده این‎روز‎ها شعر کمتر به‎سراغم بیاید همین نقاشی است. انرژی‎ای که در نقاشی تخلیه می‎شود، هنرمند را کاملا خلاص می‎کند. اما شعر را هر بار که می‎گویی پرتر می‎شوی. این به آن کاثارسیس ارسطویی مربوط نیست؟ دقیقا همان است.<ref name="کوتاه"/>

===خاطره‌ای با خواجهٔ شیراز===
با حافظ ماجرا‎های عجیب و غریب هم کم نداشته‎ام. اوین که بودم، فال گرفتم و آمد «شب وصل است و طی شد نامه هجر/ سلام الله حتی مطلع الفجر.» در دل گفتم «حضرت خواجه! الان بهمن‎ماه است. اردیبهشت قرار است دادگاهی شویم تا تازه معلوم شود چقدر باید بخوابیم اینجا. مثلا بگو «چل سال بیش رفت که من لاف می‎زنم و...» دوباره گرفتم، همان آمد. گفتم: «حضرت خواجه! باباجان! این‎جا اوین است. به قول حضرات با پای خودت می‎آیی و با پای خدا باید بروی.» برای بار سوم گرفتم و باز همان آمد. گریه‎ام گرفت. دیدم زورم به حافظ نمی‎رسد. پتو را به سر کشیدم و به قول صدرالدین عینی درون درون گریستم. یک ساعت و نیم بعد بیدارم کردند که دادگاه داری. رفتیم خدمت یکی از آقایان قضات و گفت زنگ بزنید از خانه برای‎تان لباس بیاورند و بروید خانه.<ref name="کوتاه"/>

===فیلم موردعلاقه===
فیلم‌هایی که من بیشتر پسندیده‎ام، «ردپای گرگ» و «سلطان» و «مرسدس» کیمیایی است و «دیده‎بان» و «مهاجر» و «آژانس شیشه‎ای» حاتمی‎کیا و از «بچه‎‎های آسمان» تا «آواز گنجشک‎ها»ی مجیدی و...<ref name="کوتاه"/>

===سوال و جواب کوتاه===
'''بزرگ‎ترین آرزویی که به آن رسیده‎اید؟''' هنوز آرزویش نکرده‎ام. ولی به قول حافظ «شکر خدا که هرچه طلب کردم از خدا/ بر منتهای مطلب خود کامران شدم.»

'''باارزش‎ترین چیزی که از دست داده‎اید؟''' آزادی قبل از تولد.

'''زیباترین دروغی که شنیده‎اید؟''' آزادی، عدالت، برابری... اهل سیاست مدام دروغ می‎گویند و یکی از دیگری زیباتر.

'''بااهمیت‎ترین امضایی که کرده‎اید؟''' امضای قباله ازدواج.

'''پاسختان به کسانی که معتقدند تیغ تیز نقدتان کند شده است؟''' راست می‎گویند. پیر شده‎ام.

'''شیر، چای یا قهوه؟''' چای.

'''کوه، دریا یا کویر؟''' هیچ‎کدام. گور!

'''استقلال یا پرسپولیس؟''' فوتبال عین لغو است و نیهیلیستی‎ترین کار جهان.

'''مهم‎ترین کلمه عالم؟''' نام مولایم امیرالمؤمنین.

'''غم‎انگیزترین نقطه تاریخ؟''' کربلا.

'''باشکوه‎ترین نقطه تاریخ؟''' ظهور آقایم بقیه‎الله.

'''اگر یک پاک‎کن جادویی داشتید، کدام بخش از زندگی‎تان را پاک می‎کردید؟''' همه‎اش را.

'''اگر سه‎هزار میلیارد تومان پول داشتید با آن‎چه می‎کردید؟''' برای تمام هنرمند‎ها خانه می‎ساختم.

'''کوتاه درباره تلویزیون؟''' خر دجال.

'''مجسمه آزادی؟''' ابوالهول مدرنیته.

'''هنر اسلامی؟''' خدا بیامرز!

'''کاغذ کاهی؟''' از سفیدش بهتر است.

'''صلوات‎شمار؟''' ذکر تکنولوژیک!

'''کارت عابر بانک؟''' چی هست؟!

'''حافظیه؟''' جای باصفایی بود.

'''خرمشهر؟''' بهترین یادگار روزگار دفاع مقدس.

'''گیشا؟''' آن بخش از قفس، که من در آن زندانی‎ام.

'''سانتریفیوژ؟''' هیاهوی بسیار برای هیچ!

'''حوزه هنری؟'''اولین و آخرین سنگر ادبیات و هنر انقلاب.

'''اگر نابینا شوید چه می‎کنید؟''' الان که بینا هستم مثلا چه می‎کنم؟!

'''اگر به ده سال زندان محکوم شوید؟''' تقاضا می‎کنم بیشترش کنند!

'''اگر جای حاج کاظم آژانس شیشه‎ای بودید، چه می‎کردید؟''' عباس را به حال خود ر‎ها می‎کردم.

'''اگر جای رستم بودید در رزم سهراب؟''' از سهراب تعهد می‎گرفتم که نخواهد مادرش را بانوی ایران کند، بعد خود را به او معرفی می‎کردم! لااقل ژنده‎رزم را نمی‎کشتم. رندان می‎دانند رستم برادرزنش ژنده‎رزم را کشت که پدر را نشان پسر ندهد.

'''اگر بدانید ۲۴ ساعت بیشتر زنده نیستید؟''' فورا خود را به شوش دانیال می‎رسانم و مقدمات کفن‎ودفن را فراهم می‎کنم. به قول برخی دوستان می‎رم شهرستان!

'''اگر مجبور باشید در کشوری غیر از ایران زندگی کنید، کدام کشور را انتخاب می‎کنید؟''' ایتالیا.

'''بهترین شهر ایران برای زندگی؟''' فلورانس!

'''بهترین خیابان تهران؟''' سمیه غربی. رفقا همه آنجایند دیگر.

'''چرا آب عقل و عشق در یک جو نمی‎روند؟''' شایعه است. کی گفته نمی‎روند؟ این دوتا یکی‎اند.

'''نظرتان درباره به‎روز شدن مهریه؟''' با خود مهریه هم مخالفم.

'''ذوق طنز یعنی چی؟''' توانایی ریشخندکردن خود و دیگران. کسی که نتواند خودش را ریشخند کند، طنزنویس نمی‎شود.

'''طنز تلخ یعنی چی؟''' طنز تلخ نداریم. کسانی که ظرفیت فهم طنز ندارند، گمان می‎کنند بعضی طنز‎ها تلخ‎اند.

'''فکاهه‎ای که از طنز بالاتر باشد؟''' مثل این است که دنبال سیاهی‎ای باشی که از سفید سفیدتر است. فکاهه ناپایدار است.

'''طبع شعر یعنی چی؟''' هدیه خدایان است. بنویس «هدیه آسمانیان» که جماعت دادشان در نیاید که یارو دعوت به شرک می‎کند!

'''به بحران مخاطب در شعر اعتقاد دارید؟''' نه. جماعت دنبال بحران می‎گردند؛ گاهی بحران شعر، گاهی بحران شاعر، گاهی هم بحران مخاطب. این‎‎ها هیچ‎کدام حقیقت ندارد. در سرزمینی که مردمانش فراغت ذهنی و امنیت اقتصادی داشته باشند، این هیاهو‎ها کمتر اتفاق می‎افتد.

'''پاسختان به این سؤال که «شعر به چه درد می‎خورد»؟''' توجیه وجود آدمی در قفس خاک.

'''نقد شعر به چه درد می‎خورد؟''' به درد پرکردن صفحات مطبوعات و اسم‎درکردن و عنوان منتقد به خود بستن.

'''با شعر می‎شود به ثروت رسید؟''' در روزگار غزنویان و سلجوقیان، بله.

'''با قدرت چطور؟''' شاید بعد از این بشود.

'''کوتاه، درباره قصیده؟''' شکوهی در حال فراموش شدن.

'''غزل؟''' جاودانه‎ترین شکل شعر فارسی. رباعی؟ جولانگاه حکمت قدما و اسباب سرگرمی معاصرین.

'''هایکو؟''' دوبیتی ژاپنی.

'''شعر نیمایی؟''' شکلی از شعر که هنوز ظرفیتش تمام‎وکمال آشکار نشده است.

'''شعر سپید؟''' فرزند شعر نیمایی.

'''شعر‎های بعد از سپید، موج‎‎ها و حجم‎‎ها و...؟''' یاوه!

'''مرگ مؤلف؟''' تئوری‎ای که مثل دیگر شئون فرهنگ غرب در این سرزمین بد فهمیده شد.

'''رئالیسم جادویی؟''' جادوی رئالیسم.

'''دانای کل؟''' حضرت حق است، سبحانه و تعالی.

'''رد الصدر الی العجز؟''' وضعیتی که ما در آن به سر می‎بریم!

'''تابلوفرش؟''' کاسبی.

'''مداد کنته؟''' فراموشی.

'''رنگ و روغن؟''' دوست.

'''آبرنگ؟''' بیگانه.

'''مجسمه داوود؟''' تهور میکل‎آنجلو.

'''اولین فیلمی که در سینما دیده‌اید؟''' گنج قارون بود .

'''سه شی که همیشه همراهتان است؟''' کلید، فندک، سیگار. اخیرا موبایل هم به‎عنوان شیء چهارم اضافه شده.

'''ترسناک‎ترین تجربه درد؟''' شکستن استخوان، در یک تصادف اتومبیل. همراه با محمدعلی محمدی از جنوب می‎آمدیم. در تنگِ شوفرکُش، یک تریلر به اتومبیل صداوسیما زد. استخوان پای من شکست و راننده بیچاره هم در آتش سوخت.

'''بهترین رمان‎ بعد از انقلاب؟''' بهتر است درباره رمان‎‎ها سکوت کنیم. در عرصه رمان آدم بدپسندی هستم. تنها چیزی که دوستش داشته‎ام «بی‎وتن» رضا خان امیرخانی بوده است.

'''سرنوشت رمان خودتان چه شد؟''' همچنان معلق است و معلوم نیست چه خواهد شد. اولا دل و دماغش نیست. ثانیا چیزی که من بخواهم بنویسم نمی‎شود نوشت و چیزی که می‎شود نوشت چیزی نیست که من بخواهم بنویسم.

'''آخرین موسیقی که شنیدید و پسندیدید؟''' موسیقی تاجیکستان. و آخرینش کار دولتمند خلف برای شاه خراسان، با شعر محمود حبیبی.

'''به استخاره معتقدید؟''' نه. اما گاهی که دوستان استخاره می‎خواهند، برای‎شان می‎گیرم!

'''سه کتاب برای تنهایی؟''' قرآن، شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ.

'''سه موسیقی برای تنهایی؟''' سکوت، خاموشی، خواب.

'''سه شیء برای تنهایی؟''' کاغذ، خودکار، سیگار.

'''جاودانگی مهم‎تر است یا تأثیرگذاری؟''' رستگاری از هردو مهم‎تر است.'''<ref name="کوتاه"/>

===به دور از تکنولوژی===
من سال‌ها آنتی تکنیک بودم و مقاومت می‌کردم که از موبایل استفاده نکنم. اما آنچنان در زندگی ام رسوخ کرد و گرفتارش شدم که الان به علت در دست‌تر بودن آن نسبت به کاغذ بدون موبایل نمی‌توانم شعر بنویسم، من مدت ها فرمالیسم بودم و به شکل و فرم عبارات روی کاغذ اهمیت می دادم. روی کاغذ انسان دچار واژه ها می شود اما الان به سرعت با قلم روی صفحه ی گوشی ام می نویسم و تا به خودم بجنبم، می بینم شعرم را نوشتم و پیامک کردم. زمانی که انسان شیء ای از مدرنیته را به دست گرفت باطنا از سنت منقطع شد.<ref name="آوین"/>

===من یک صوفی ستیهنده هستم===
عهد من با عالم غیب است. آخرین تعهد من انتخابات گذشته بود که شعرهایی پیرامونش نوشتم و بعد از آن تمام شده گفت: راستی کن، که راستان رستند در جهان، راستا قوی دستند.» من به تعبير خودم یک صوفی ستیهنده هستم. صوفی سنیهنده یعنی یک بسیجی جنگنده. من فرماندهی گردان و تیربار چی بودم. من آرمانم رفته و می دانم که دیگر تحقق نمی یابد و فهمیدم که این جهان در حال بسط و گسترش است. تنها زبان برای ایرانی ها مانده که آن هم تا نیم قرن دیگر به کلی از بین می رود. همین حالا زبان فارسی جزو زبان های مرده است و در مهدکودک‌ها به بچه ها انگلیسی یاد می دهند و این اتفاق چه بخواهیم، چه نخواهیم می افتد.<ref name="آوین"/>

===دیگر با کسی درنمی‌افتم===
با که در بیفتم؟ الان دیگر شاملو، دولت آبادی و اخوان شمایل نیستند. الان شمایل بابک زنجانی، اسفندیار رحیم مشایی و محمد تیز چنگ است. کسانی که می توانند خدا میلیارد در جامعه ای که به اخلاق مورچه هم گیر می‌دهند در بیاورند. با این ها در افتادن هم کار من که هیچ کار ملک الموت هم نیست.<ref name="آوین"/>

===آشنایی با آقا===
آقا چون خودشان شاعر هستند، شاعران را دوست دارند و به موضوع ادبیات اهمیت می‌دهند. در اوایل انقلاب خودشان جلساتی را راه اندازی کردند که جوانترین عضو آن جلسه من بودم. مرحوم سبزواری، استاد شاهرخی، استاد اوستا، استاد معلم و آقای شمسایی حضور داشتند. در این جلسات بود که هم زبانی، همدلی و رفاقت ما با آقا شکل گرفت. یادم می‌آید برخی اساتید مرا اذیت می‌کردند که آقا به شدت از بنده حمایت می‌کردند.<ref name="آوینی"/>

===نمایشگاه نقاشی‌===
خدا رحمت کند مرحوم سپهری را که به شاعر جرات داد وارد حوزه نقاشی هم بشود و من هم توانستم به لطف خدا در این حوزه کارهایی انجام بدهم. سبک کارم هم آبستره است و بیشتر به طبعیت گرایی توجه دارم. برای برپایی نمایشگاه نقاشی هم مذهبی‌ها می‌گویند میرشکاک روشنفکر و لائیک است. روشنفکران هم می‌گویند که او حزب اللهی و فاشیست است، به همین خاطر کسی پای کار نمایشگاه نقاشی نمی‌آید.<ref name="آوینی"/>

===حضرت آقا باعث شد به تهران برگردم===
زمانی که در جبهه بودم پس از مدتی برای استراحت به عقب برگشتم. در گروهان سلمان بودم که تصادفی روزنامه جمهوری اسلامی به دستم رسید. در ویژه‌نامه فرهنگی هنری روزنامه مرتضی سرهنگی از من مطلبی چاپ کرده بود. احساساتی شدم و بر روی کاغذ یک بیت فی البداهه نوشتم که «من در میان آتش و خون ایستاده‌ام / در انتهای فتح غرور ایستاده‌ام» و همان کاغذ را برای دفتر روزنامه پست کردم.
آقا آن زمان رئیس جمهور بودند و گاهاً به دفتر روزنامه سر می‌زدند و معمولاً سراغ دوستان را می‌گرفتند. بچه‌ها گفته بودند فلانی نامه‌ای فرستاده. ایشان آقای رسول منتجب‌نیا که آن زمان نماینده شوش و اندیمشک بود را به دنبال من فرستاد. اصل سفارش حضرت آقا مبنی بر این بود که اگر ناراضی است به تهران برگردد. من از فضای آن شهر ناراضی بودم چرا که جماعت روشنفکر فرماندار را تحریک کرده بودند که اندیشه احمد فردید را منتشر نکند. امروز اندیشه فردید را در دانشگاه تهران کسی متوجه نمی شود، چه توقعی از دزفول آن زمان بود.<ref name="آوینی"/>

=== اگر شهید آوینی نبود از ایران می‌رفتم===
من همکار سیدمحمد آوینی بودم. روزی سید محمد تماس گرفت و برای نقد و بررسی فیلم «برلین زیربال فرشتگان» از ما دعوت کرد. قرار بود نادر طالب زاده این فیلم را تحلیل کند. ما تا آن روز نادر را نمی‌شناختیم. من به همراه احمد عزیزی به آن جلسه رفتیم. وقتی وارد جلسه شدیم، دیدم جوانی نشسته که در دلم ناخودآگاه جای گرفت. فیلم که تمام شد آن جوان شروع به نقد فیلم کرد. مقداری که گذشت مرحوم احمد عزیزی به آن فرد گفت: «شما فلسفه بلدی؟!» نگاهی به احمد کردم و گفتم: «احمد کِشِت» و به محض اینکه دوباره آن جوان صحبت می‌کرد؛ عزیزی مجدداً می‌پرسید: شما فلسفه بلدی؟ من گفتم: «احمد کُرَ کِشِت». دوباره همین اتفاق افتاد، من خیلی ناراحت شدم و صبرم تمام شد و دعوای بدی با احمد کردم که بگذار بنده خدا حرفش را بزند. گوربابای فلسفه! احمد عزیزی وقتی می‌خواست کسی را وارد چالش کند به او می‌گفت: فلسفه بلدی؟! آن روز هم سید محمد آن جوان را معرفی نکرد.
چند روز بعد یک متنی نوشتم برای معرفی فیلم‌های حوزه آن زمان وقتی قلم روی کاغذ می‌گذاشتم تا ۷۰ صفحه می‌نوشتم ولی با توجه به محدودیت‌های چاپ در نهایت در ۱۵ صفحه خلاصه کردم. پس از آن از حوزه تماس گرفتند و مارا فراخواندند. ما هم رفتیم و آنجا بود که متوجه شدم سید مرتضی همان جوانی بود که در آن جلسه دیده بودم. در آن جلسه سید مرتضی گفت کل یادداشت را در اختیار ما بگذارید. آن مطلب با عنوان «دیداری و شنیداری» در اولین سوره سینما در سرمقاله چاپ شد. این را هم بگویم اگر مرتضی نبود یکی از آنهایی که از کشور خارج می شد من بودم.شهید آوینی فردی بود پر از انرژی که می‌توانست متناقض ترین انسان‌ها را دور هم جمع کند. مرتضی بر انسان‌های تکنیکی ولایت داشت.
با یک چرخ نمی توان به درستی حرکت کرد. کسی که می‌خواهد مسلمان باشد باید حتماً «نیچه»، «فروید» را بشناسد و این رمز موفقیت شهید آوینی بود. مگر می‌شود تا اینجا در غرب فرو رفته باشیم و نخواهیم آن را بشناسیم.<ref name="آوینی">{{یادکرد وب|نشانی= https://www.mashreghnews.ir/amp/969378/|عنوان= اگر شهید آوینی نبود از ایران می‌رفتم}}</ref>

===ایدئولوژیست نیستم===
من هیچ وقت اهل ایدئولوژی نبودم. من شاگرد فردید بودم. فردید سال ۵۸ گفت: اسلام ایدئولوژی نیست. ایدئولوژی یعنی مصادره‌ی دین به نفع قدرت و سیاست، اسلام چنین اجازه ای به کسی نمی دهد. اسلام از روز گار معاویه الی قیام يوم الدين مصادره شد ولی ایدئولوژی نشد.<ref name="آوین"/>

===این‌ها برایم قداست دارند===
همان چیزهایی که همیشه برایم مقدس بود. مثل ژوپیتر و ژنون، مولا امیر المومنین.
در دنیای امروز تقدس دیگر معنا ندارد. امر مقدس متعلق به عالم غیب و جهان شهود است. تقدس ذات انسان است و خدا درون انسان است.
هنر برای من مقدس است. من در کل عالم نگارگری و صورت گری مانند آثار كاندنیسکی، موندريان، مونه، پیسارو، ماتیس، دوره آبی پیکاسو الی آخر تقدس را می بینم.
سیاست به نظر من نماینده دوزخ است در این جهان. یعنی مظهر جهنم است و راه جهنم از سیاست باز می شود.<ref name="آوین"/>

===به جهان پس از مرگ ایمان دارم===
من قائل هستم که مولایم امیر المومنین است و در تمام زندگی ام به یک چیز فکر کرده ام و آن این بوده که سوای کبایر وصغایر یک جوری نشود که نتوانم به مولایم نگاه کنم که مولا ببخشید فلان جا خواسته اند فلان قدر بدهند و ما قبول کرده ایم. نه. بارها بوده است این مسأله. نمی توانستم زیر بار بروم. برای اینکه می دانستم از آزادگی خودم باید صرف نظر کنم و چیزی را بگویم که دیگری می خواهد. به هر حال عده ای عقل معاش دارند و عده ای هم مثل ما ندارند. من به معنای دیوانه وار کلمه به جهان پس از مرگ قائل هستم اما جهانی که دائر مدارش مولایم امیر المومنین است. نه زهد و کفر و مسلمانی بنده. به قول آن یکی این یک بینش اساطیری است و امکان أعراض از این بینش وجود ندارد. من این بینش را که در کتاب ها پیدا نکرده ام.<ref name="آوین"/>

===دلیل علاقه‌ام به فردید===
دلیل علاقه ی من به فردید این بود که دیدم چیزی را که او می گوید ما در چله خانه دیده بودیم. و اگر این جوری نبود محال بود که من به فلسفه رو بیاورم گفت آقا فلسفه را ول کن. گفت «فلسفه خود را از اندیشه بکش که تو را به سوی نور است ز پشت»، دیدیم که اهل فلسفه هم می توانند چیزهایی را ببینند که جماعت اهل دیدار برای شان مطرح است.<ref name="آوین"/>

===جنگ با قلم===
سال ۱۳۵۹ میرشکاک رفته بود به جبهه و خط‌مقدم. آیت‌الله خامنه‌ای متوجه شده و گفته بودند: «کی اجازه داده آقای میرشکاک برود جنگ؟» آقا کسی را فرستاده بود که میرشکاک را برگرداند و گفته بودند: «وظیفه شما این است که در روزنامه جمهوری اسلامی بنویسید و قلم بزنید».<ref name="جبهه">{{یادکرد وب|نشانی= https://www.mashreghnews.ir/news/975116/%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AF|عنوان=کی اجازه داده «میرشکاک» به جبهه برود؟}}</ref>

===از من می‌ترسند===
نمی‌دانم چرا زمانی که زنده هستم برای من مراسم بزرگداشت برگزار می‌کنند، بسیاری از من ترس و وحشت داشتند و به من پاسپورت ندادند. در سن ۵۲ سالگی بودم که به من پاسپورت دادند و مهمان سفارت لبنان شدم و این به خاطر وحشتی بوده که آن جماعت از ما داشتند. مدت ۳۴ سال است که به عنوان مزدور در نزد روشنفکران لقب گرفته ام. این چه روشنفکری است که باید به آیین، مردم و جامعه پشت کنم تا به‌عنوان روشنفکر شناخته شوم؟!
قاضی همگان حق و خداوند بوده و از رگ گردن به ما نزدیک‌تر است، هرگاه این مهم فراموش شود، روشنفکری مانند بیماری سرماخوردگی در وجود افراد ظاهر شده و آرام او را از پای درمی‌آورد.<ref name="متفاوت"/>

===لطف اهل بیت===
قلم بنده از الطاف اهل بیت (ع) بوده است امیدوارم که اهل بیت (ع) در آخرت نیز ما را شفاعت کنند. خیلی از افراد زیارت وارث را می‌خوانند ولی بر آن تأمل ندارند، اگر بتوانید در حد اجمال به آن توجه کرده و یا وارث‌ها را دنبال کنید به نتایج مهمی خواهید رسید و به نسبت آنها پی می‌برید.<ref name="متفاوت"/>

===اولین آشنایی با رهبر===
من در شب شعر حسینیه‌ی ارشاد برنامه داشتم که از بد حادثه، بنی‌صدر سخنران آن بود. پس از آن شب شعر که مهمان آقای سبزواری بودم، شخصی از طرف بنی‌صدر به خانه‌ی آقای سبزواری آمد و گفت که آقای بنی‌صدر گفته است این جوان -که بنده بودم- را بفرستید بیاید روزنامه‌ی ما؛ انقلاب اسلامی. پیامد همین قضیه آقای سبزواری من را برداشت و برد آنجا، اما بی‌حجابی جماعت را که دید، تاب نیاورد و برگشتیم. سوار پژوی آقای سبزواری شدیم و ایشان هم خیلی ناراحت، سرازیر شدیم به سمت میدان توپخانه و ما را برد به روزنامه‌ی جمهوری اسلامی و تحویل داد و آن‌جا مشغول به کار شدیم.
یک روز آقای خامنه‌ای -صاحب‌امتیاز روزنامه- وارد شدند. من از سر جایم تکان نخوردم، یعنی مثلاً دارم می‌نویسیم. خودم را مشغول نشان دادم. جماعت همه رفتند به سمتی که ایشان بود و پس از اندکی صحبت، آقای خامنه‌ای گفتند که آقایان بروند سر کارشان، می‌خواهم از نزدیک ببینم که کی چه کار می‌‌کند. جماعت گروه ادبی-فرهنگی هم نشستند؛ یعنی جناب سید مهدی شجاعی،‌ قاسم‌علی فراست، سید حبیب‌الله لزگی، آقای شجاعیان و اکبر خلیلی.
به هر حال جماعت همه نشستند و آقا یکی یکی از بخش‌های مختلف بازدید کردند تا این‌که نوبت به بخش ما رسید. من مثلاً سر پایین می‌نوشتم، اما آقایان بلند می‌شدند و خودشان را معرفی می‌کردند. آخرین نفر پس از معرفی خودش، من را نیز معرفی کرد. این اولین برخورد ما با آقا بود. دیدم آقا آمدند جلو و سلام کردند. آمدم بلند شوم که دستشان را رو شانه‌ی بنده گذاشتند و گفتند راحت باشید و بنشینید. بعد گفتند که اجازه است ما شما را ببوسیم؟ در حالی ‌که خیلی از آقایان ناراحت بودند که چرا فلانی بلند نشده است. بعد از این، آقا هر وقت که می‌آمدند روزنامه، یک سری به حضرات تکان می‌دادند و یک‌سره می‌آمدند پیش ما.<ref name="خاطر">{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/others-memory?id=9979 |عنوان=خاطرات یوسفعلی میرشکاک از رهبر انقلاب}}</ref>

==زندگی و یادگار==
===دیدگاه و اندیشه===
====نان بدون شعر و ادبیات معنایی پیدا نمی‌کند====
شعر، فلسفه و هنر به هیچ وجه سود مستقیم ندارد، اما انسان بدون آن‌ها در زندگی عاجز است. بسیاری می‌پرسند که شعر و شاعری به چه دردی می‌خورد و باید به جای آن در پی لقمه نانی باشیم. باید بگویم نان بدون شعر و ادبیات معنایی پیدا نمی‌کند. مردم برای تهیه یک قرص نان ناچار به بهره‌مندی از زبان هستند. زبان هم برای ماندگاری، به شعر، شاعر و ادبیات نیاز دارد، شعر کمک می‌کند تا زبان ماندگار شود و ما را به سوی موفقیت در زندگی می‌برد، انسان بدون زبان و ادبیات با حیوان فرقی نخواهد داشت. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند «شاعران شاگردان خدا هستند»، همچنین ایشان نیایش‌های خود را همچون اشعاری عاشقانه و دلنشین ارائه می‌کردند. ایشان می‌فرمایند «من در میان شما دو چیز بزرگ و وزین می‌گذارم؛ قرآن ناطق و قرآن صامت». خداوند نیز برای برقرار ارتباط با بنده‌های خود کتاب دارد و از نعمت زبان که خود به انسان ارزانی داشته است استفاده می‌کند.
تنها سرمایه‌ای که در هیچ جامعه‌ای قابل اختلاس نیست، هنر، ادبیات و فرهنگ آن است. قدر زبان فارسی، هنر و هنرمندان خود را بدانیم و آن را ارج نهیم.<ref name="نان">{{یادکرد وب|نشانی= https://www.mehrnews.com/news/5062246/%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|عنوان=نان بدون شعر و ادبیات معنایی پیدا نمی‌کند}}</ref>

====انتقاد به سینما====
«سینمای قبل از انقلاب علی‌رغم همه کاستی‌هایی که داشت سینمایی بود که حتی عامیانه‌ترین وجهش رو به اسطوره داشت. این مثل این است که شما از من درباره پراید سوال کنید. خب من همچنان پیکان را به پراید ترجیح می‌دهم.
یک مدتی سینمای دفاع مقدس بود بعد حتی جماعت دفاع مقدسی‌ها یاد گرفتند که فیلم دو پهلو بسازند یک خرده غش کنند این‌ طرف، یک خرده روشنفکر بازی دربیاورند، آن‌هم نه روشنفکری‌بازی اصیل بلکه روشنفکری مقلدانه و مسائلشان مسائل جزئی شد.
به همین خاطر من هر وقت جیمز کامرون اقدام می‌کرد که فیلم بسازد، دعا می‌کردم که خدایا این فیلم شکست نخورد. نماز می‌خواندم! جدی می‌گویم‌ ها، همه رفقا می‌دانند. چرا؟ چون می‌دانستم این فیلم می‌رود سراغ آن سوژه‌ای که ما دنبالش هستیم. در «ترمیناتور» یک نفر از آینده می‌آید که نجات بدهد، همزمان وجه شرش هم می‌آید؛ نبرد نور و ظلمت است. مظهر نور، ظلمت را به سمت خودش می‌کشد که انسان باقی بماند، خلیفه باقی بماند. یا مثلا در همین «تایتانیک» که بحثش مطرح نشد، هر سه طبقه اشراف، متوسط، عوام و کل‌الانعام با هم غرق می‌شوند. «تایتانیک» نماد تمدن کنونی است.<ref name="هفت">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.isna.ir/news/95081208902/%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%81%D8%AA|عنوان=اظهارات عجیب میرشکاک در پشت صحنه «هفت»}}</ref>

====فیلم «محمد رسول‌الله» ساخته مجید مجیدی====
«این فیلم شکست اقتصادی و اجتماعی و آیینی و همه چیز است، چرا؟ چون گفت این وزنه را ایشان نمی‌تواند بلند کند. خاتم انبیا را این‌طوری؟ آن‌هم موسیقی‌اش از آن طرف، دکوراتورش از آن‌طرف، فلان و ... آهان! عنوان کارگردان مال کسی باشد که ... مرد حسابی درباره «فایده گوسفند» از تو انشاء بگیرند زیر ۱۰ می‌گیری! تو در دیکته پنجم ابتدایی پایین‌تر می‌گیری. خب حالا برای اینکه ۸۸ شده است غش نکنی به آن طرف گفت اسپانسر یک پولی بدهد تو فیلم بساز. این سینما نیست، این ورشکستگی است، نوعی اختلاس در سینماست.»<ref name="هفت"/>

====دموکراسی، اقتضای تمدن====
به این نتیجه رسیده ام که ما چه فاشیسم چه لیبرالیسم تا به دموکراسی رو نیاوریم، کاری از پیش نخواهیم برد. من زمانی تصور می‌کردم دموکراسی نوعی کلان روایت است که بدون آن هم می‌شود زندگی کرد؛ اما در سال‌های اخیر با افزوده شدن تجربه و کور سوادم به این نتیجه رسیده ام که دموکراسی جزئی از لوازم زندگی ست و کسی که بخواهد در جهان مدرن و ساحت تمدن تکنیکی و تمدن مدرن زندگی کند باید دموکراسی را به عنوان یک آیین بپذیرد. کسی که این آیین را نداشته باشد، از حکومت تا نویسنده و شاعر، دچار مشکل خواهد شد. مشکلات عراق، سوریه، افغانستان و حتی خود ایران ناشی از این است که ما از سنت منقطع شده و فاصله گرفته ایم، اما به دموکراسی و تجدد حقیقی نرسیده ایم. تا همین چند دهه پیش مردم سوریه که اکنون محله به محله یکدیگر را می‌کشند از سنت بهره‌مند بودند؛ فشار تمدن تکنیکی به جایی رسیده که می‌خواهند بر گردند، ولی امکان برگشت نیست. به قول ما جنوبی ها، زمین که سفت باشد گاو از چشم گاو می‌بیند. همین می‌شود که شیعه و سنی به جان هم افتاده اند. به هر حال ما یا باید قبول کنیم که از تاریخ حذف شویم یا باید به این آیین رو بیاوریم. مسلمان باشیم یا کافر این اقتضای تمدن تکنیکی است. شما در خانه خودتان می‌توانید هرطور راحت هستید بخورید یا بپوشید، ولی در جامعه نمی‌توانید. شما در تمدن مدرن مدام در معرض زیست، دید و قضاوت دیگران هستید و دیگران هم متقابلا شما را قضاوت می‌کنند. در این آیین حق با هیچ کس نیست و حق با همه است.<ref name="آوین">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.fardanews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-97/837652-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D9%85%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%DB%8C |عنوان=یوسفعلی میرشکاک: من روبه روی گذشته‌ی خودم قرار گرفته ام/ در چنین جامعه‌ای حتی سید مرتضی آوینی را می‌توان به راحتی کتک زد}}</ref>

====ورود به مدرنیته با آیین مدرن همراه است!====
در دموکراسی هر گونه ممیزی ویرانگر است و نتیجه‌ی عکس می‌دهد. در جهان تکنیکی برخی می‌خواهند مبارزه کنند که مردم فساد اخلاقی پیدا نکنند. برای این کار برهنگی را از سینما و تلویزیون حذف می‌کنند، ویدئو می‌آید و بخشی از مساعی را از بین می‌برد، ماهواره می‌آید و همه مساعی را از بین می‌برد و دیگر کسی به گفته آنها، درست یا غلط، توجه نمی‌کند و کنار گذاشته می‌شوند. ورود به مدرنیته مستلزم شرکت در مدرنیته با آیین مدرنیته است. اخیرا دوستی به من گفت: تو اندک اندک دور زدی و رو به روی خودت قرار گرفته ای. بله! من روبه روی گذشته‌ی خودم قرار گرفته ام؛ قرار نیست مرغ انسان‌های اهل تفکر یک پا داشته باشد.<ref name="آوین"/>

====ضعف جامعهٔ روشنفکری====
یکی از ضعف‌های جامعه‌ی روشنفکری ما این است که هیچ گاه حاضر به دادن قربانی نشدند. وقوع امری، چون قتل‌های زنجیره‌ای قربانی شدن است، اما قربانی دادن آن است که به وضوح بگوییم: مطلب از این قرار است؛ نه اینکه بگوییم: من هوادار دموکراسی هستم. روشن فکران ما نه تنها دموکرات نیستند بلکه کاملا حزبی برخورد می‌کنند. اگر کانون نویسندگان، بعد از انقلاب، همچنان سعی می‌کرد که یک کانون صنفی بماند، شاید کنار گذاشته نمی‌شد. کسانی که نوشته‌های من را خوانده اند، می‌دانند که من همواره تاکید داشته ام که اسلام ایدئولوژی نیست؛ اسلام‌آور مقدس است. هیچ دینی نباید ایدئولوژیک شود. هر گاه دین در خدمت قدرت و سیاست قرار بگیرد به ایدئولوژی بدل می‌شود و ایدئولوژیست برای آن تعیین تکلیف می‌کند. در کانون نویسندگان دچار همین بدبختی شدیم. جماعت سعی کردند آنطرفی باشند و این طرفی نباشند. بلافاصله کار به انشعاب کشید و حزب توده هم یک کانون نویسندگان برای خود راه اندازی کرد. شورای نویسندگان انشعابی از کانون بود و [[بهاء‌الدین خرمشاهی]]، [[احسان طبری]] و [[محمود دولت آبادی]] راه خود را جدا کردند. بعد از آن انشعاب گسترش پیدا کرد و حزب اللهی‌ها نیز از کانون جدا شدند. البته نه توده‌ای ها، نه کانون نویسندگان و نه مسلمانان هیچ کدام نتوانستند حتی با خودشان به توافق برسند و مدام این گسستگی بیشتر شد.
علت این گسست این بود که هیچ کدام نگاه صنفی نداشتند. در صنف‌های مختلف بازار نوع کاسبی ایجاب می‌کند که یهودی و مسلمان و ارمنی بدون در نظر گرفتن عقایدشان مدام با هم در ارتباط باشند. ولی می‌گویند در این چند دهه، اجازه‌ی برگزاری مجمع عمومی به کانون داده نشده است. زمانی که نگاه سیاسی حاکم باشد وضع همین می‌شود.<ref name="آوین"/>

====علت مخالف با کانون نویسندگان====
من هیچ گاه پا به کانون نویسندگان نگذاشته‌ام. اساسا به علت لشکر کشی‌ها و خط کشی‌ها چنین امکانی هم وجود نداشت. اما دوستانی را به صورت فردی و منفک از دستگاه می‌شناختم، به نظر من اگر دوستان به این باور رسیده اند که اهل قلم نیاز به کانون دارند باید بنا را بر ایجاد کانونی صنفی بگذارند و این امر نباید به تعارض و مبارزه و لشکر کشی بینجامد. به جای اعلام جنگ باید لشکر را جمع کرد. کانون هم نیامده میخواهد با سانسور مبارزه کند. ابتدا باید کانون را تشکیل داد و جمعیت آن را زیاد کرد بعد وقتی تمام نویسندگان را زیر پوشش گرفت؛ آن وقت است که کانون می‌تواند کار عملی انجام دهد. اگر بنا به مبارزه با سانسور و ممیزی باشد از همان اول وارد دعوا‌های سیاسی شده اند. ابتدا باید قانونی تصویب شود که اگر کتابی مجوز نشر گرفت تمامی حقوق آن در اختیار نویسنده اش باشد. در این صورت بنا بر صنفی شدن قرار می‌گیرد. باید تنها قصد و نیت کار کرد فرهنگی باشد و از سودا‌های دن کیشوتی دهه‌ی پنجاه فاصله بگیرند زمانی که کانون فعالیت رسمی خودش را آغاز کرد آن وقت می‌تواند مطالبات اعضایش را مطرح کند، با وجود اینترنت، سانسور عملا دیگر فاقد کار کرد شده و اعمال آن محتوم به شکست است.<ref name="آوین"/>

====جابه‌‌جایی ممیزی‌ها در طول تاریخ====
ما نباید بنا را بر آن بگذاریم که آنچه از غرب رسیده مطلق است. به امور مطلق در سرزمین‌هایی که مسائل نسبی دارند باید نسبی نگاه کرد. حتی فرانسه نیز روز گاری دچار ممیزی بود، از هوگو و استاندال تا سارتر و کامو گرفتار ممیزی بودند و مدام حدودی وضع می‌شد که نمی‌توانستند از آن تعدی کنند. عرف عام، جامعه و توده‌ها این خطوط را جابه جا می‌کند. «فاسق لیدی چترلی» ابتدا در انگلستان اجازه چاپ نگرفت یا «مدار رأس سرطان» بعد از ۳۵ سال مجوز چاپ گرفت. مرزیان سنت به سادگی حاضر به عقب نشینی نیست. اسلام ربطی به سنت ندارد. سنت مجموعه‌ی آداب و عادات نیاکان است که ظاهرا بدون آن سنگ روی سنگ بند نمی‌شود، آمریکا و اروپا هم سنت دارند، در حالی که دست هر بچه‌ای موبایلی با انواع تصاویر، فیلم‌ها و نوشته‌ها قرار دارد، هستند کسانی که هنوز معتقدند آثار لارنس خطرناک است. کسی که کار فرهنگی می کند مدام میان خودش، جامعه و نظام حاکم در تردد است. در این مملکت سطح سواد هر اندازه به لحاظ مدرک بالاتر می رود به لحاظ اندیشه پایین می آید. در ایران، زمانی که بیست میلیون جمعیت بود تیراژ کتاب سه هزار نسخه بود؛ الان با هشتاد میلیون جمعیت تیراژ کتاب هزار نسخه است. رسانه ها در این ماجرا دخیل هستند.
در چنین جامعه ای حتی سید مرتضی آوینی را می توان به راحتی کتک زد؛ کافی است بگویند راوی «روایت فتح» ضدانقلاب است. به نظر من روشنفکرهای ما خردورزی نمی کنند. اکابر ما از اول تاریخ ماقبل مدرنیته، تا آخرین نفسها و بزرگترین نماینده اش، ملک الشعرای بهار، چطور با قدرت کنار می آمدند و تعامل داشتند؟ زمانی که ملک الشعرا به زندان افتاد، فضلا به او گفتند: «در کف شیر نر خونخوار های اکی به تسلیم و رضا شد چاره ای؟» اگر مرغ بهار یک پا داشت ما امروز سبک شناسی شعر را نداشتیم. مخالفت با حکومت کار مدرس است نه بهار. من اگر بخواهم بین بهار و مدرس یکی را انتخاب کنم، جانب بهار را می گیرم.<ref name="آوین"/>

====جایگاه فردوسی در زبان فارسی====
«اهمیت فردوسی در درجۀ اول این است که بعد از دو یا سه نسل زبان فارسی را احیا کرد. حکومت بنی‌عباس قصد داشت زبان فارسی را در این طرف رود جیحون، یعنی منطقۀ ایران، از بین ببرد؛ اما موفق نشد.
فردوسی دریافته بود که باورهای اسطوره‌ای نسل‌درنسل و ورای حکومت‌ها در ذهن‌ها وجود دارد؛ فردوسی با استفاده از این باورهای اسطوره‌ای که در اذهان ایرانی وجود داشت، شاهنامه را سرود تا به انسان ایرانی بگوید تو شأن پایینی نداشتی. شاهنامه را سرود و با احیای هویت ایرانی و پیوند دادنش به زیرساختی که می‌دانست به تشیع در ایران منجر خواهد شد، هوشمندی خود را نشان داد.
وجهۀ دیگر اهمیت شاهنامه پس از احیای زبان فارسی و احیای آیین و رسوم این است که با منظوم کردن اسطوره‌ها، ولایتمداری و روح تبعیت ایرانی‌ها را یادآوری کرد، فارغ از اینکه شهریار کیست. این ولایتمداری و تبعیت در ماجرای زندانی شدن اسفندیار و وقتی که در روز آزادی خود زنجیرها را خودش پاره کرد و گفت من اسیر فرمان بودم نه اسیر زنجیر، نشان داده شده است که از این دست ماجراها در شاهنامه بسیار وجود دارد.
فردوسی در زمامداری و حکومت‌داری در شاهنامه آموزگاری می‌کند، ایرانیان پس از دوران مشروطه، گرفتار تفکری شدند که هر کس برای مستقل بودن باید طرز تفکر خاصی داشته باشند؛ پرداختن فردوسی به وحدت مردم در شاهنامه، می‌تواند یکی از پادزهرهای گسست در بین مردم باشد. بینش فردوسی یک بینش شگرف اس، انسان ایرانی با رجوع به حافظه نمی‌تواند خودش را بشناسد. ما با رجوع به سعدی، با وجه عاطفی خودمان روبه‌رو می‌شویم؛ اما فردوسی تمام وجه انسان ایرانی را نشان می‌دهد. خطری که امروز انسان ایرانی را تهدید می‌کند، بی‌هویتی است با خواندن شاهنامه ایرانی می‌مانیم. فردوسی به باورهای ما عمق می‌دهد و ریشه‌مان را به ژرفا می‌رساند».<ref name="شاهنامه">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/1041558/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |عنوان=میرشکاک: شاهنامه یادآور ولایتمداری ایرانیان است}}</ref>

====سرودن شعر سپید از سرودن هرگونه شعر کلاسیک سخت‌تر است====
من معتقدم شعر سپید از قصیده، غزل و از هرگونه شعر کلاسیک گفتن سخت‌تر است. چرا که شما در فقدان وزن، قافیه و ردیف که جادوی اصلی شعر است باید از هیچی این جادو را تامین کنید. به عنوان مثال شعبده بازی که می‌خواهد خرگوش از کلاه درآورد یک کلاهی دارد ولی در شعر سپید کلاهی وجود ندارد. شما باید از کلاهی که نداری یک خرگوش در بیاوری. برای همین است که برخلاف اینکه ۵۰ و ۶۰ سال از شروع این قالب شعری گذشته است ولی این قالب منحصر به یکی دو شاعر است. کسی که می‌تواند شعر کلاسیک بگوید اگر نظم و نثر سبک خراسانی را خوب بخواند و مدتی از استادی که تخصص در هندسه کلمات دارد بهره گیرد می‌تواند شاعر موفقی در شعر سپید شود. چیزی که باعث فریب خوردن خیلی‌ها می‌شود این است که می‌گویند ما هر چه می‌خواهیم پاره‌پاره زیر هم می‌نویسم و اسم آن را شعر سپید می‌گذارند و در آخر کتاب در آوردن کار خاصی ندارد بلکه برخی شاعران هزینه را پرداخت می‌کنند تا کتابشان چاپ شود.<ref name="آوینی"/>
====حضرت امام را فقط در سیاست خلاصه کردند====
من سالیان سال شعر عاشقانه می‌گفتم و بعدها اولین اثر آیینی‌ام شعری در مدح حضرت علی (ع) بود. من آن زمان در مسیر دینی تحت تاثیر و تربیت آقای رضایی قرار گرفتم و در ادامه علاقه حضرت امام خمینی (ره) به عرفان ما را جذب خودش کرد. متاسفانه امروز پس از رحلت ایشان این وجه شخصیتی امام از یادها رفت و هیچ‌گاه مورد توجه قرار نگرفت و آن مرد بزرگ را فقط در سیاست خلاصه کردند.
متاسفانه اندیشه و حتی خود شخصیت امام در اختیار یک عده خاص قرار گرفته است. یعنی فقط یک عده حق دارند در مورد امام و اندیشه های ایشان صحبت کنند. امروز اگر کسی بخواهد درباره امام مطلبی بگوید یا بنویسد باید از فلان موسسه اجازه بگیرد که اگر مورد تایید بود آن را منتشر کند. امروز امام صاحب دارد و امام مال همه نیست.<ref name="آوینی"/>

====حال شعر ما خوب است ====
ایرانی‌ها جز شعر دستاورد دیگری ندارند. یک دوره‌ای معماری و خوشنویسی داشتیم که غرب آنها را از ما گرفت. اینکه می‌گویند بحران مخاطب و بحران شعر داریم نگاه درستی نسیت. چرا که حدود ۷۰ درصد شعر ما پنهان است. شاعران زیادی هستند در گوشه و کنار این سرزمین که اشعار خوبی می‌سرایند وقتی به آنها می‌گوییم کتاب اشعارشان را منتشر کنند می‌گویند ما علاقه به این کار نداریم و نمی خواهیم سعدی یا حافظ بشویم. به نظر من گستردگی شعر فارسی روز به روز درحال افزایش است و من به شدت برخلاف چیزهای دیگر به شعر امیدوار هستم.<ref name="آوینی"/>

====گوش‌ها با موسیقی مبتذل آشنا شدند====
روزگار جوانی ما با این اشعار حافظ که می‌گوید: «رندان تشنه لب را آبی نمی‌دهد کس / گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت / در زلف چون کمندش ای دل مپیچ کانجا / سرها بریده بینی بی جرم و بی جنایت» مردم گریه می‌کردند. در حال حاضر مخاطب زیاد و عامی تر شده است. رسانه فراگیر، تلویزیون مجال مطالعه نمی‌دهد. سالی یکبار اخبار مراسم عزاداری را منتشر می‌کند ولی در گذشته هفته‌ای یکبار جلسات روضه برپا بود و جلسات روضه‌های خانگی بیشتر بودند که متاسفانه این نوع جلسات کم شده است. اگر ساعت‌ها بزرگترین موسیقیدان‌های جوان تک‌نوازی کنند انسان عامی تکان نمی‌خورد اما وقتی خواننده‌ای مبتذل برایش پخش کنیم به جنب و جوش می‌افتد. متاسفانه گوش‌ها با موسیقی مبتذل آشنا شدند. اگر موسیقی اصیل ایرانی برایش بگذارید می‌گوید این مزخرفات چیست. چرا که نمی‌فهمد. حال فکر کنید همین فرد می‌خواهد عزاداری کند شعر باید نزدیک به ترانه‌های مبتذل باشد.
مولانا می‌گوید زمانی که در بلخ بودیم همه از ما علم می خواستند اما از وقتی آمدیم اینجا همه شعر می‌خواهند. مداح نگاه می‌کند که مخاطب با چه شعری به جوشش در می‌آید. ما در حوزه شعر آیینی و مداحی از حاج علی انسانی بگیرید تا حاج سعید حدادیان داریم که همه این عزیزان شاعران جدی هستند. شعر قابل اعتنا و قابل توجهی دارند. من یادم هست یک سالی با حاج علی انسانی روضه‌های مختلف می‌رفتیم، حاج علی که در شعر بسیار سخت‌گیر است ولی در بعضی از مجالس شعر سست و ضعیف می خواند و می‌گفت چه کنیم مردم باید گریه کنند و باید شعر را بفهمند.
متاسفانه این نگاه وجود دارد که اشعاری که برای محرم امسال می‌گویند، سال آینده کارایی ندارد و البته بر روی ترانه‌ای که در طول سال رواج پیدا کرده نوحه می‌گویند. به همین علت است که از بین می روند و ماندگار نیستند.<ref name="آوینی"/>

====دولت‌ها تعمداً در مسئله علم نظارت نمی‌کنند====
جمهوری اسلامی تنها کشوری است که کنار دیوار دانشگاه معتبرش نوشته است انواع پروپزال و پایان نامه به فروش می‌رسد و آموزش عالی ما هیچ واکنشی نسبت به این مسئله نشان نمی‌دهد. من در تعجبم که چرا دولت‌های ما به این فکر نمی‌کنند که کسی که می‌خواهد دکترا را از طریق پول بگیرد در آینده چه چیزی می‌خواهد به جوانان ما درس بدهد. به نظر من دولت‌ها تعمداً نظارت نمی‌کنند. هستند کسانی که فوق لیسانس ادبیات دارند اما دوخط قابوسنامه نمی‌توانند بخوانند.<ref name="آوینی"/>

====یک پادشاه عاقل====
ما باید غرامت ورود به جهان متجدد، هم به معنای مدرن و هم پست مدرن را پرداخت کنیم. ما ایرانی ها در تاریخ پادشاهی تقریبا فقط یک حاکم عاقل داشتیم که آن هم کریم خان بود و گرنه بقیه‌ی پادشاهان ایرانی همگی فقط به گسترش مرزها می اندیشیدند. هیچ کدام از نظام های ایران نه دست به کشاورزی و اقتصاد زدند نه دست به تفکر.<ref name="آوین"/>

====رو به گذشته داریم====
ما از حیث تاریخی به گذشته رو داریم. فرق ندارد که سوار بنز شویم یا خر چرمیه. هر چقدر هم پول دار و به ظاهر متمدن باشیم هنوز به حيث اندیشه عقب هستیم. زمانی که کسانی برای سریالی کلمبیایی نذر می کنند که زن و مرد فیلم با هم ازدواج کنند. شما به من بگویید این یعنی چه؟ چطور به این فکر نمی کنند که این فقط یک فیلم است! چرا برای یک امر موهوم باید صلوات بر محمد و آلش فرستاد که زن و مردی داخل فيلم با هم ازدواج کنند؟ این مسائل برای یک روشنفکر یاوه است؛ روشنفکرهای ما همه در آرمان شهر زندگی می کنند. جامعه‌ی ما از هشتاد میلیون نفر تشکیل می شود نه از اعضای کانونی متلاشی یا در حال تشکیل، جالب است که بلایای اصلی را مردم متحمل می شوند و کارهای اصلی را هم اینها از پیش می برند. توده‌ی مردم مثل سیل می ماند. تیراژ سه هزار نسخه کتاب برای روشنفکرها شکست است. باید دنبال تیراژ هشتاد میلیونی بود.<ref name="آوین"/>

====سینما نان ادبیات را آجر کرده!====
سینما نان ادبیات را آجر کرده؛ لاجرم، ستاره ها از بین بازیگران هستند. در سینما هم تا زمانی که نظام اندیشه ای ثابت نداشته باشیم، نمی توانیم برابر هالیوود قد علم کنیم و سینما هم مسائل خودش را دارد ولی وضعیت ادبیات نسبت به سینما وخیم تر است. مصيبت این است که ما خیال می کنیم چون دین داریم از فرهنگ بی نیازیم. من معتقدم تمدن تکنیکی خودش کار خودش را می کند.<ref name="آوین"/>

====نیاز به خودآگاهی داریم====
ایرانی ها به خاطر نهان روش بودن شان چیزی نزدیک صدسال از مدرنیته می خوردند و به آن می خندیدند. از سال ۵۷ همه مان در ورطه‌ی مدرنیته هستیم. اتفاقا اگر انقلاب اسلامی نمی‌شد ما همچنان بیرون از متن مدرنیته بودیم، باید در آن می افتادیم. «جهان را جهاندار دارد خراب». باید حتما در آن می افتادیم. اولین بار است که در تاریخ چند هزار ساله‌مان خود را ناگزیر می بینیم که به خود آگاهی بپردازیم. انسان ایرانی هیچ وقت لازم نمی دیده که خود آگاهی داشته باشد. اینکه بعضی ها می گویند انسان ایرانی حافظه ی تاریخی ندارد خب برای این بوده که نیازی نمی دیده است. از طغرل و محمود و مسعود و خوارزمشاه بگیر تا شاهان قاجار، همه شان برای انسان ایرانی شبیه هم بوده اند. نظام دیوانی این مملکت تا روزگار قاجار یکی بوده است. آنهایی هم که رو آوردند به عالم دیگر، مثل مولانا و شیخ بهاء الدین کبری و عطار، منقطع شدند و راه فردا آمدن را پیش گرفتند. این است که در تاریخ فلسفه می بینید به تعبیر سید جواد طباطبایی عزیز، به انسداد تفکر رسیدیم بعضی می گویند اینجوری نیست. اما من می گویم هست، نمی دانم ایشان چه فکر می کنند درباره‌ی آینده اما من معتقدم اگر شانس زنده ماندن داشته باشیم ولو انگلیسی زبان بشویم که می شویم، اندیشه بسط و گشایش پیدا می کند. همین که ما یکی را پیدا کرده ایم که بگوید ما در قدیم دچار انسداد اندیشه بوده ایم این یعنی آغاز گشایش اندیشه سیاسی. فقط فارابی بوده است که می پردازد به اجتماع و نظام مدینه؛ بقیهی فلاسفه می دانستند که اگر از این حرف ها بزنند آویزان شان می کنند.<ref name="آوین"/>

====از شعر با یوسفعلی میرشکاک====
ما ایرانی‌ها شعرمان همراه با ساز بوده است و در هر منطقه‌ای ساز می‌زدند و شعر می‌گفتند و می‌خواندند. در موارد بسیاری این‌ها وزن را به‌اندازه موسیقی‌ای که می‌زدند توسعه می‌دادند؛ گاهی کوتاه می‌کردند و گاهی فشرده می‌کردند. من این را دنبال کردم و دیدم اینها در دل آن ایران بزرگ یک سرش تا هند می‌رود و یک سرش به مصر می‌رسد. شعرهای موردی بوده که در شمال رایج بوده، در جنوب هم شعرهای خاص خودشان وجود داشته، در مناطق کویری و... هم همینطور. همه این شعرها هم یک چیزی از گذشته در آن‌ها هست؛ اصطلاحاً «سر بیت» می‌گفتند؛ سر بیت یعنی یک مصرع از شعر قبلی، یا شعری که از عزای مرده قبلی مانده بوده را ادامه می‌دادند. این را در وزن خاصی بیان می‌کنند و می‌زنند و گریه و زاری می‌کنند.

الحمدالله چون چشم ما همیشه آن‌طرف است، یعنی از همان زمانی که ملکه بزرگ، ملکه خورشیدکلاه و زرین‌کلاه در روزگار صفویه سوار شد، دیگر رفتیم که رفتیم و ما هیچ چیزی نداریم و همه چیز آن‌طرف است! تا رسیدیم به اینجا، که اگر انقلاب هم نمی‌شد، تا الان همین مقدار زبان فارسی هم هست، وجود نداشت. الآن هم علی‌رغم اینکه خیلی‌ها سر و صدا کردند و حتی حضرت سیدنا القائد هم گفتند، بدبختانه فخر انسان ایرونی خودباخته این است که بچه‌اش در مهدکودک قبل از اینکه یاد بگیرد بگوید «پدر» و «مادر»، یاد بگیرد بگوید «ددی» و «مامی»! یا مثلا یک جمله به زبان فرنگی یاد بگیرد و پدر و مادرش بتوانند پز بدهند و در جمع بگویند برای عمو این جمله را بگو!

خب حالا در این وضعیت شعرا مانده‌اند و ان‌شاءالله که شعرا تکانی بخورند! مصیبت این است که این شعری که به ما رسیده، آن شعر قبلی و کهن نیست؛ نه فقط شعر، کل مسائل امروز ما تقریبا همین است. همین امروز تشیعی که امروز مانده جز در معدودی از آدم‌ها برای بقیه دستگاه نان خوردن است؛ مثلا همین حاج علی انسانی که وقتی می‌بیند در مراسم اربعین دلقک‌بازی شروع شده است، پا می‌شود و می‌رود و بعد مدیر فرهنگی ما می‌آید می‌گوید «قسمتش نبود»! یعنی فهم فرهنگی این مدیر همین‌قدر است که وقتی حاج علی انسانی به دلقک‌بازی در اربعین اعتراض می‌کند، او اصلا قصه را نمی‌فهمد! و این سهم فرهنگی است که قسمتِ علی انسانی و امثال او شده است! اینجا جای زندگ برای کسانی امثال ما نیست، مگر اینکه اهل مماشات باشید، که خب ما هم نیستیم!

قلندری گفت «رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین/ نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین// نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین/ اندر دو جهان که‌را بود زهره این؟» وقتی مدیر فرهنگی یک مجموعه فرهنگی این است چه می‌شود کرد! این است که از یک زمانی، یا نه، خیلی وقت است که سیدنا القائد از وضعیت فرهنگی به شدت ناراضی است؛ چون می‌بیند درخت امرود است و فرقی هم نمی‌کند چه کسی می‌رود بالا، چه رئیس‌جمهور باشد، چه وزیر و وکیل و مدیر فرهنگی و...، هر که می‌رود انگار مسخ می‌شوند و این خاصیت این قضیه است. بگذریم!

بنابراین شعر اصلاً آن چیزی نیست که در اینجا هست. اینجا شعر مایه پز و تمایز شده تا این بتواند خودش را از آن برتر ببیند و آن دیگری خودش را از این! عرب‌ها اصلاً این‌طور نگاه نمی‌کردند. به قول «نزار قبانی» این معجزه نیست که کسی در میان عرب شاعر باشد، معجزه این است که کسی در عرب شاعر نباشد! شما باید مثل من در جنوب و بین اعراب زندگی کرده باشید تا این معنا را درک کنید. داماد ملاحسین همسایه ما در شوش، در یک تصادفی در دوران قبل از انقلاب، پایش شکسته بود. خانمش هم اذیتش می‌کرد؛ این آدم بی‌زبان لب رودخانه شوش دانیال می‌نشست و شروع می‌کرد فی‌البداهه شعر گفتن درباره حال و احوال خودش و شعرهایش در هوا گم می‌شد! شعر نیایش است و از اول هم همینطور بوده است؛ اما ما ایرانی‌ها می‌گوییم او شاعر است، او ناشاعر است! در امت واحده اصلا اینطور نیست، این وسیله نیایش بوده، درست عین ساز.

اینکه می‌گویم مرتضی از سخنوری گذشته است، یعنی دربند این نیست که ببیند مثلاً حاج علی انسانی، یا بنده و دیگران چه بگویند و او چیز دیگری بگوید. می‌گوید کارت را بکن، قرار است شما پیامی، دردی، داغی را بیان کنید، یا مثلا شخصی مثل یوسفعلی را برانگیزی که بیاید اینجا این حرفها را راجع به شعر بگوید. به این معنا خود شعر هیچ اهمیتی ندارد، شما به ائمه(ع) و اهل‌بیت(ع) هم برگردید می‌بینید که مثلا گدا آمده در زده و امیرالمومنین (ع) فرموده‌اند دخترعمو گداست، یک نانی به او بدهیم و نان را از حسن(ع) و حسین(ع) و دیگران جمع کردند و به گدا داده‌اند! خیلی ساده است ولی موزون حرف می‌زدند. یا مثلا آن غزلی که شب عاشورا، آقا اباعبدالله(ع) برای لیلی خودشان حضرت رباب(س) می‌گویند، خیلی اوزان و کلمات ساده‌ای است ولی شعر است.

بنابراین داستان شعر خیلی پیچیده است، به ویژه در اسلام. شما می‌دانید قبل از اینکه آقا رسول‌الله(ص) پیغمبر شوند، این جماعت بربر دوره جاهلیت در کنار بت‌هایشان قصاید را با آب‌طلا می‌نوشتند و به بت‌ها آویزان می‌کردند؛ یعنی کلام در بین آل اسماعیل خیلی بالامرتبه بوده، البته نه هر کلامی. شعر به طور یکباره و بدون خط‌خوردگی می‌آید. این مقام شاعری است و هر وقت طوری شدید که سازی باشید در چنگ شعر در این وضعیت واقعا شاعر هستید. چون ما شعر را نمی‌گوییم، اینکه آقا رسول‌الله(ص) می‌فرماید «اَلشُّعَراءُ تَلامیذُ الرَّحْمن» یعنی شاعران شاگردان رحمان هستند، معنایش همین است. خود رحمان می‌فرماید «و ما علمنا الشعر». اینها دقیق نشان می‌دهد که یک چیزی به شاعر دیکته گفته می‌شود و شاعر دیکته‌نویس است و شاگرد حضرت حق سبحانه و تعالی است. یا وقتی می‌فرمایند «إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ لَحِکْمَةً». که البته از آن طرف هم می‌فرماید «و إنّ من البیان لسحرا»؛ مثل چه؟ مثل شعر جناب رشید وطواط که اول به نظر می‌آید با سنایی و خاقانی همسطح است، ولی بعد معلوم می‌شود فقط صنایع است.

این‌طور هم می‌شود شعر گفت، چون من سال‌ها هندسه کلمات درس دادم، به شما می‌گویم که مثل شاملو و مثل اخوان، و مثل علی معلم هم می‌شود گفت. خیلی ساده است؛ یعنی مصادر زبان شاعر را می‌شود گیر آورد و آنها را آموخت و طبق آنها شعر گفت؛ آدمی که کارش این باشد، حتی می‌تواند این را به دیگران هم یاد دهد. به همین دلیل احمد شاملو شدن خیلی کار آسانی است. بدبختی ما ایرانی‌ها این است که می‌گوییم شعرتان شبیه فلانی است! طرف هنوز قدم اول تمرین شاعری است به او می‌گویند شما باید از اول مستقل باشید! بگوی ببینم سبکتان چیست و کجاست؟! بابا این آقا آمده مشق کند، آمده سربازی! به سرباز می‌گویند درجه‌ات کجاست؟! مگر سرباز باید درجه داشته باشد؟ طرف آمده یک شعر برای مطبوعات فرستاده، به او می‌گویند زبان ویژه ندارید! این حرفها را از کجا یاد گرفتند؟ چون اینها بوزینه غرب هستند، این‌طور شده‌اند. خب چه کار کنیم زبان ویژه پیدا کنیم؟ یک تکه آن را پاک کن، کلمات را عجق وجق کن، نارسایی در آن بینداز، این می‌شود «زبان ویژه!». بگذریم! حرفم در یک کلام این بود که مرتضی از این‌ها گذشته است.<ref name="پیر">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4505719/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%AF-%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF%D9%82%D9%87-%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |عنوان=رهبری فرمود نبینم میرشکاک پیر شده است/ اسفندقه آبروی قصیده است}}</ref>

====بومی‌گرایی در شعر====
بومی‌گرایی قابل تزریق به شعر نیست. حافظ که جهانی‌ترین شاعر ما است، جز یکی دو مورد سخن دیگری از سرزمین خود در شعرش نمی‏‌آورد و تازه همان‌ها هم که آورده است، منظورش شهر و دیار فارس که در آن ساکن بوده نیست؛ مولانا نیز همینطور.<ref name="حرام">{{یادکرد وب|نشانی=https://bookroom.ir/news/9379/ |عنوان=میرشکاک-شاعر-وقتش-را-پای-تلویزیون!-حرام-نمی‌کند}}</ref>

====ویژگی شعر کلاسیک ما====
ویژگی شعر کلاسیک ما توحید و وحدت وجود و سیر الی الله است، جدای از این موارد نمی‌توانیم از شاعر ایرانی توقعی داشت و بخواهیم که هویت دیگری را به شعرش منتقل کند. شاعر زمانی صاحب شعر می‌شود که ژرفای وجودی او به موضوعی دست بیابد و حس و عاطفه وی در درونش به آن موضوع متجلی شود.<ref name="حرام"/>

====شعر، هویت ایران است====
شعر، مهم‌ترین ابزار ابراز هویت قوم ایرانی است، افزود: همه فلسفه و عرفان و هویت ایرانی به کمک شعر متجلی سده است. ما وقتی می‌توانیم به واسطه این شعر جهانی باشیم که بومی‌تر از بقیه با آن برخورد کنیم. جهانی شدن در روزگار ما اگر به معنی نداشتن هویت قومی خاصی باشد موجب می‌شود که در هیچ جای جهان ما را به رسمیت نشناسند. اگر فکر کرده‌ایم با اعراض از هویت خودمان در جهان پایگاهی به دست خواهیم آورد، باید بدانیم که در جهان، ما را بدون هویت به اندازه یک کف دست هم جا نمی‌دهند.
مشکل امروز ما این است که فکر می‌کنیم که اگر پوستمان را بکنیم و گوشتمان را به قصاب بدهیم و استخوان را در زباله دان بریزیم، تشخص می‌گیریم و جهانی می‌شویم؛ در حالی که این غلط است.<ref name="حرام"/>

====شاعر همانند پرندهٔ اساطیری است====
هنر موضوعی نیست که سقف و اندازه داشته باشد. مانند نظام‌های صنفی است. مثل دانشکده افسری حتی؛ باید مدتی در آن به سختی تن داد؛ با شرایط آن ساخت تا بعد بتوان به واسطه آن قدرت به دست آورد و حتی کودتا کرد. شعر هم عین همین موضوع است. شاعری که بخواهد بدون تمرکز روی مطالعه و آزمون هنر و زبان خود به دنبال چسبیدن به جعبه جادوی ملعون رایانه و اینترنت باشد، خاصیتی نخواهد داشت. شاعران جوان باید خودشان فارغ از ظواهر جشنواره به تربیت خود اهتمام بورزند.
شاعر همانند پرنده اساطیری است که نمی‌توان گفت کی و کجا تخم می‌گذارد! پس سعی کنید شعرتان را به جایی برسانید که پایداری از درونش بجوشد نه از بیرونش.<ref name="حرام"/>

====ادبیات، حافظهٔ تاریخی ملت‌ها====
چیزی که باعثِ داشتنِ حافظه‌ی تاریخی در یک قوم می‌شود، ادبیات است؛ کاری که بزرگان غرب هم انجام داده‌اند: مثلاً گوستاو فلوبر در «سالامبو» جنگ‌ها و زوال قوم کارتاژ را به‌موازات یک داستان عاشقانه روایت می‌کند یا مانند نگاه ویکتور هوگو به انقلاب فرانسه در «بینوایان».<ref name="دلواری"/>

====جوان‌های جدا از تاریخ====
شیوه‌ی استقرایی جماعت روشنفکر ما باعث شده خیلی از جوان‌های ما خود را بی‌هویّت و جدا شده از تاریخ غنی خود بدانند. این تعمیم دادن مسائل و مشکلات فردی به جمع، عارضه‌ای است که توسط روشنفکران ما به ادبیات، جامعه و فرهنگ ما تسری داده شده است.
کسی که بدی‌ها و پلشتی‌ها را آگراندیسمان می‌کند، هنرمند نیست. ویکتور هوگو در سیاه‌ترین روزگار تاریخ فرانسه، دزد را به تعالی می‌برد (ژان‌والژان در بینوایان) بازرس ژاور در هیبت مرد قانون، زمانی‌که این تغییر را می‌بیند، خودش را از بین می‌برد.
کنش‌پذیری و انفعال نفسانی روشنفکر ما، به‌جای دیدن خوبی‌ها، بدی‌ها را می‌بیند و به‌جای این‌که خوبی‌ها و بدی‌ها را در کنار یکدیگر ببیند، فکر می‌کند هنر این است که بدی‌ها را عام و فراگیر نشان بدهی. به‌همین‌خاطر، روشنفکران ما در قرن اخیر به اندازه‌ی بال مگس روی جامعه‌ی ایرانی اثر نگذاشته‌اند؛ گواه این سخن این است که از مشروطه تا انقلاب ۵۷، همه‌ی تریبون‌ها و میدان‌ها در اختیار جامعه‌ی روشنفکر بود ولی آخوندها بازی را می‌برند؛ چون با مردم در ارتباط بودند. در این دوران، روشنفکر نتوانست روی مردم تأثیر بگذارد، چون ضعف و نقصان مردم را به تمام وجود آن‌ها تسرّی می‌داد.<ref name="دلواری">{{یادکرد وب|نشانی=https://shahrestanadab.com/Content/ID/11804/%D8%B1%D9%8A%DB%8C%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9 |عنوان=رئیسعلی دلواری در عالم ادبیات}}</ref>

===یوسفعلی میرشکاک از نگاه دیگران===
====[[محمدعلی مجاهدی]]====
استاد میرشکاک به معنای واقعی کلمه در مقوله ولایت آن هم ولایت اهل بیت (ع) معنا می‌شود. هیچ شخصیتی دارای صفات «اضداد» نبوده است، تنها امام علی (ع) هستند که هم تجلی‌گاه صفات جمالیه و هم صفات جلالیه ربوبی بوده‌اند. میرشکاک که دارای منش‌های جلالی و جمالی است؛ ریشه در قبض و بسط‌هایی دارد که خداوند برای بندگان مقرب خود قرار می‌دهد. این منش ریشه در هویت جلالی و جمالی حضرت حق دارد هرچه نصیب و سهم انسان از این دو کانون افزایش یابد به همان اندازه بصیرت و عیار معرفتی او بالا خواهد رفت. به وضوح این دو ویژگی صفات الهی در وجود میرشکاک مشاهده می‌شود. هرچه میرشکاک دارد از فرهنگ عاشورا است، ایشان جرعه جرعه بلاهای این راه را چشیده و قدر این بلانوشی‌ها را می‌داند. اگر میرشکاک در سخنان خود از اساتید شرق و غرب یاد می‌کند در نهایت به نماد بسیار روشنی به نام امام حسین(ع) می‌رسیم، امیدوارم رهروان این مسیر خطیر با قدرت قدم برداشته و از آثار این شاعر بهره‌مند شوند.<ref name="متفاوت">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hadidnews.com/news/14381/%D8%AD%D8%B1%D9%81-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9 |عنوان=حرف های متفاوت در تجلیل از یوسفعلی میرشکاک}}</ref>
====مسعود ده نمکی====
بسیاری از افراد مدیون میرشکاک هستند؛ ایشان توانستند ساحت شور و شعور انقلابی را در دهه گذشته پیوند بزنند.
در سال‌های اولیه پس از جنگ، حرف‌های زیادی وجود داشت که مانند بغض در گلو بعضی‌ها باقی مانده بود، این بغض‌ها تبدیل به فریاد شده که نام آنها را چماق و یا مطالبات انقلابی گذاشتند.
مطالبات انقلابی نیاز به تئوریزه شدن داشت که ما بلد نبودیم و تنها می‌دانستیم که چه چیزهایی می‌خواهیم که آن هم کافی نبود. افرادی بودند که این پرچم را برافراشتند اما پیوند میان موج اجتماعی و اندیشه ورزی برقرار نمی‌شد، : زمانی که نوع فریادها با قلم میرشکاک در نشریات آن زمان پیوند خورد، شاهد این بودیم که از اندیشه‌های ما بیشتر از شمشیرمان می‌ترسند. ورود میرشکاک به محافل اجتماعی تمرین دموکراسی میان بچه‌های حزب‌اللهی بود که تحمل نقد مخالفان و روشنفکران را افزایش می‌داد. زمانی که نشریه شلمچه را توقیف کردند به برخی از روزنامه‌های اصولگرا گفتم چرا از ما دفاع نمی‌کنید؟ که پاسخ دادند: چون تابلوی شما میرشکاک شده است.
پس از آن ماجرا در دیدار با مقام معظم رهبری بغض من ترکید و گفتم هم مداحان و هم روشنفکران و هم چنین گروه‌های چپ و راست با ما مخالف هستند که حضرت آقا فرمودند تاوان استقلال است که این اتهامات وجود دارد و این حرکت نشان دهنده استقلال شما است.
ورود میرشکاک در کنار افرادی که مطالبات جنگ و جبهه را داشتند از جهت اجحافی که در حق آ‌وینی شده و در اینجا جبران گردید، پراهمیت بوده است. به این معنا که از اندیشه‌های آوینی در زمینه مطالبات انقلابی استفاده نشد ولی ورود میرشکاک این نقیصه را جبران کرد. اگر بگوییم میرشکاک آوینی ثانی است، کم نگفته‌ایم و باید ارزش این استاد را بدانیم.<ref name="متفاوت"/>

====[[علی‌رضا قزوه]]====
پشت سر یوسف و امثال ما خیلی حرف است، این مطالب در حالی عنوان می‌شود که من به‌خاطر دارم زمانی که با یوسف‌علی از سفری از مشهد برمی‌گشتیم، وی در هواپیما به من گله کرد که دیگر پیر شده‌ام و اگر از دنیا بروم نگران معیشت و سرنوشت خانواده‌ام هستم.
در این روزگار به نام شعر کارهای مختلف و بیهوده‌ای صورت می‌گیرد از پیشنهاد خود به وزیر ارشاد یادآوری کرد و به وزیر پیشنهاد کردم به جای اینکه این همه کتاب در خصوص حافظ و سعدی تهیه شود، این مبالغ را هزینه افرادی مانند یوسف‌علی میرشکاک کنید.
اگر امثال یوسف‌ها را اروپا داشت روی سر می‌گذاشت و به نامشان خیابان درست می‌کرد اما ما چنین کارهایی بلد نیستیم.<ref name="متفاوت"/>

====[[سعید قاسمی]]====
یوسف‌علی میرشکاک را یکی از برکات شهادت مرتضی آوینی برای خود دانست.
در چنین روزگار عجیب و غریبی که ما در خصوص قهرمانان فرهنگی کشور که خط نگهدارند، غفلت می‌کنیم باید بدانیم که این افراد برج‌هایی هستند که در این روزگار، ما حق را از باطل تشخیص دهیم.
امثال میرشکاک از ۲۰ سال پیش گیر و پیچ‌هایی که الان درگیر آن هستیم را می‌دیدند.
آقا یوسف پته این آدم را همان زمان که هیچ کس تشخیص نمی‌داد، با مقالات مختلف روی آب ریخت و روشنفکری یعنی همین. امثال مهاجرانی در دوره‌های مختلف صدرنشین هستند و امثال یوسف‌علی‌ها زمینگیر، اظهار تأسف کرد.
چرا باید کسی با قد و قواره میرشکاک، دغدغه معیشت داشته باشد؟ نه بیمه‌ای نه حقوق مکفی. چرا باید وی برای گذران زندگی‌اش چند بار کتاب‌هایش را بفروشد؟<ref name="متفاوت"/>

====نادر طالب‌زاده====
جذابیت کشور از وجود افرادی مانند یوسف‌علی میرشکاک‌هاست، دشمن از انرژی هسته‌ای ما و سانتریفیوژ‌ها نمی‌ترسد بلکه از امثال میرشکاک‌ها واهمه دارد.<ref name="متفاوت"/>

===اظهارنظر یوسفعلی میرشکاک درباره دیگران===
====[[احمد شاملو]] تاریخ مصرف ندارد====
به هیچ‌وجه دوره گذار از شاملو فرا نرسیده و شاملو به هیچ وجه شاعری نیست که تاریخ مصرف داشته باشد. وقتی شاعری به فرم می‌رسد، دیگر نمی‌توان از او گذشت. می‌توان از کنارش برای مثال عبور کرد و رفت به سمت آینده. از شاعری مثل «رودکی» نمی‌توان گذشت. چطور می‌توان از شاملو گذشت؟ شاعر وقتی وارد تاریخ یک قوم شد و قلمرویی از فرهنگ را به خودش اختصاص داد، دیگر حذف‌شدنی نیست و شاملو به اینجا رسیده است و آنهایی که می‌خواهند با هیاهو شاملو را کنار بگذارند، حالا چه دولتی باشند چه حاسدان شاملو، به نظر من هرگز موفق نخواهند شد. نه شاملو، نه اخوان و نه فروغ پدیده‌هایی نیستند که بتوان با آنها تخمینی رفتار کرد.
ما شاعر تخمینی داریم مثل «حمیدی شیرازی» یا «مهدی سهیلی» یا «کارو». شاعران تخمینی برای یک دوره هستند و بعد از یک زمانی تمام می‌شوند اما شاعرانی مثل شاملو و فروغ به یک پایگاهی رسیده‌اند که نمی‌توان از آنها عبور کرد و کسی هم ملزم نیست از آنها تقلید کند اما آنها هرگز پایان ندارند.<ref name="شاملو">{{یادکرد وب|نشانی= https://www.irafta.com/shownews.aspx?id=2626|عنوان= یوسفعلی میرشکاک: درباره شاملو اشتباه کردم}}</ref>

====جایگاه آیدا در شکل‌گیری شخصیت احمد شاملو====
معتقدم این آیدا بود که شاملو را شاملو کرد. شاملو از جمله شاعرانی بود که بدون یک تکیه‌گاه عاطفی قوی نمی‌توانست خودش را جمع و جور کند و این تکیه‌گاه را به نظر من و چنان که شعر شاملو گواهی می‌دهد و آن دگرگونی که در زندگی برای شاملو اتفاق افتاد به لحاظ منش و بینش با آیدا بود و به نظر من آیدا یکی از اساطیر پنهان ادب معاصر ماست. هیچ‌کس دیگری هم مثل شاملو در ادبیات ما از این شانس‌ها نداشته است، نه از شعرای روزگار قبل از انقلاب و نه از شعرای بعد از انقلاب، من چنین شانسی را ندیده‌ام و تعبیری که شاملو درباره آیدا به کار می‌برد «مسیح مادر» به نظر من کامل‌ترین تعبیر درباره آیداست.<ref name="شاملو"/>

====از اصطحکاک هنری با شاملو تا تدریس هندسه کلام شعر شاملو====
همان وقت‌ها هم که با شاملوی عزیز درگیری قلمی داشتم، هندسه کلام شعرش را تدریس می‌کردم در کلاس هندسه کلمات. این دعوای من با شاملو هیچ ارتباطی با شأن او در شعر معاصر نداشت. شاملو، فردوسی را متهم کرد. لاجرم کسی باید پاسخش را می‌داد، هر چند جامعه روشنفکری ما سخت ناراحت شدند یا آنجا که شاملو گفته بود: «یک نفر می‌آید، یک دِلنگ و دولنگی می‌کند و یکی دیگر هم در کنارش عرعر می‌کند». خب این اهانت به تمام جامعه موسیقی بود اما حضرات روشنفکر این اهانت را برتافتند ولی نقد مرا نسبت به شاملو برنتافتند. به هر حال من احساس می‌کردم یک نفر باید روبه‌روی بزرگان ما بایستد و بگوید بزرگی‌تان سر جایش اما نباید هر چیزی که سر دل‌تان بود، بگویید. شاملو از جهت شعر مقامش از نظر من بسیار بالاتر از نیما یوشیج است و نوآوری‌هایش بسیار گسترده‌تر است. او یکی از مهندسان تاریخ جدید شعر ماست.<ref name="شاملو"/>

====[[فروغ فرخزاد]]====
=====فروغ؛ کاهنۀ مرگ‎آگاه=====
گریز از ابتذال،نفرت از پستی و دورویی،دیوانه‏ وار زیستن، بی ‏پروا عشق و زندگی را آزمودن، تنهایی فرساینده و بی‏ تکیه‏ گاهی جانگاه را تاب آوردن، فروغ‏ فرخزاد را اندک‏ اندک، از چشم‏ اندازهای‏ ساده و ابتدایی اسیر و دیوار و عصیان دور کرد و بر منظری دیگر نشاند، این منظر مرگ‏ «آگاهی» بود. فروغ در شعرهای پیش از تولدی دیگر نیز از مرگ در کنار عشق سخن‏ به میان آورده است؛ امّا از مرگ سخن گفتن‏ با مرگ«آگاهی»فاصلهء بسیار دارد و فروغ، این فاصله را به مدد ذات نیرومند خود و به‏ یمن عسرتی که تقدیر برای وی رقم زده بود درنوشت.<ref name="فروغ">{{یادکرد وب|نشانی=https://shahrestanadab.com/Content/ID/6126/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%BA%D8%9B-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D9%86%DB%80-%D9%85%D8%B1%DA%AF%D8%A2%DA%AF%D8%A7%D9%87--%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9 |عنوان=فروغ؛ کاهنۀ مرگ‎آگاه | یادداشتی از یوسفعلی میرشکاک}}</ref>

=====شاعری که در ساحت نفس زندگی کرد=====
برای شاعر حقیقی،ره‏ آموز حقیقت، عقل نیست،تنفس است، و در ساحت‏ نفس، آنچه در وهم و خیال پیش می‏آید، با آنچه در عالم واقع اتفاق می‏افتد، برابر است، فروغ فرخزاد در ساحت نفس به سر می‏برد و از کودکی تا مرگ از این ساحت‏ بیرون نیفتاد و به عقل کارافزا هبوط نکرد. شاعری که در ساحت نفس زندگی می‏کند، در چشم نزدیکان خویش کودک می‏نماید و در چشم بیگانگان دیوانه. «کودک ماندن هم‏ مایهء آزار شاعر است و هم ارتباط او را با جهان گمشده و برهوت درون حفظ می‏کند. شاعر، هم از دست سادگی کودکانهء خود در عذاب است و هم از گریزگاهی‏ می‏سازد تا بتوان در آن، بی‏دغدغه‏ ای دیگر خود را نیایش کند.»
اگر این کودک‏ واردگی نبود، فروغ در ساحت نفس نمی ‏ماند و ستم‏ های گوناگونی‏ را که خویش و بیگانه بر او روا می‏داشتند تاب نمی ‏آورد. شاید هیچ شاعری به اندازهء فروغ آزار ندیده باشد.
امّا آزار خویش و بیگانه از شاعر کودک‏سان، جانی شعله‏ ور و جنونمند می‏ سازد و او را اندک ‏اندک از افق شعر نیز فراتر می‏برد. فروغ آینهء عسرت بود. کودک‏ وارگی، زن بودن، مادر بودن، آن هم‏ مادری که دیدار فرزند را بر او اجازه‏ نمی ‏دادند. شاعر بودن، حساسیت روحی، شدّت عواطف وحدّت فهم که هیچ‏کدام‏ در دایرهء اختیار فروغ نبودند، از او آینهء عسرتی ساختند که جز بی‏ تکیه‏ گاهی و تنهایی‏ سیاه و انزوای دهشت ‏آور خویش، چیزی را منعکس نمی‏کرد.<ref name="فروغ"/>

=====پسرش، کامی=====
فروغ در سه دفتر نخست یا از عسرت‏ خود سخن می‏گوید، یا از عشقهایی که گمان‏ می‏کند می‏توانند این عسرت را از میان‏ بردارند، یا از«کامی» پسرش که هم ‏اساس‏ عسرت او بود و هم‏ رؤیای دردآلود و با شکوه او:
همیشهء خدا، دلش پیش پسرش کامی‏ بود، چادر سر می‏کرد و می‏رفت جلوی‏ مدرسه تا پسرش را ببیند و پسرش وقتی او را می‏دید می‏گریخت و در برابر نوازش‏ها و التماسهای فرخ‏زاد فریاد می‏کشید: نه. برو، تو مادرم نیستی، و آن وقت فروغ فرخزاد تکیده و بینوا و خسته به خانه برمی‏گشت و آن وقت بود که آن احوال خاص و مالیخویایی‏ اش پیش می‏آمد، روزهای دراز در اتاق را به رویش می‏بست و با کسی‏ حرف نمی‏زد و غدا نمی‏خورد...
اقتضای زنانگی، طلب تکیه ‏گاه و اقتضای مادری عشق دیوانه‏ وار به فرزند است، و فروغ بدون تکیه ‏گاه و بدون فرزند، زیربار تقدیر خویش سالها زندگی دردمندانهء خود را دنبال کرد و به هر خس‏ و خاشاکی‏ چنگ زد تا از سرنوشت خود بگریزد، اما نتوانست. اگر می‏گریخت، شاعری بود همطراز بت‏های روزگار نوجوانی ‏اش که‏ اکنون همه خاموش و فراموش مانده ‏اند؛ امّا او در پنجهء ذات خود اسیر بود و نمی‏توانست گستاخ و دلیر و کودک ‏وار نباشد و از زیربار جنونمندی جان خویش، شانه خالی کند.تقدیر او چنین حکم کرده‏ بود که در حصار عسرت خود اسیر باشد تا اندک ‏اندک جنونمندی او کمال پیدا کند و کودک‏ وارگی او به شهودی شگفت ‏آور بدل‏ شود و دلیری و گستاخی او در پشت چهرهء عشق و زندگی بشر امروز، تنزل و تدانی‏ نفس انسانی را به نفس حیوانی و نباتی به‏ تماشا بنشیند. یک عمر در ساحت نفس‏ فردی، با عسرت خویش دست به گریبان‏ بودن برای فروغ فرخزاد فهم حقیقت هستی‏ بشر امروز، یعنی عسرت ازدحام نفوس را به ارمغان آورد.
این مرتبت از ادراک، ورای شعر و شاعری است. گویی سالها عسرت و رنج و ریاضت ناگزیر و ناخواسته فروغ شاعر را به فروغ کاهن بدل کرده است. شعرهای‏ تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز فصل‏ سرد، غالبا یا بیان سرگردانی ازدحام نفوس‏ و وحشت و دهشت و تنزل و تدانی نفس‏ امارهء جمعی روزگار ماست، یا پیشگویی‏ وقایع پایان جهان. چندان که به نظر می‏آید، فروغ اخبار آخر الزمان را در هنگام شعر گفتن پیش‏رو داشته است.<ref name="فروغ"/>

=====رسیدن به کهانت و پیشگویی=====
برای‏ شاعران دشوار است و فروغ این مرتبت را با خطر کردن یافت. البته بسیاری از شاعران خطر می‏کنند، امّا یا خطر کردنی‏ کور و ناخواسته که به محض وقوف به‏ عواقب آن برمی‏ گردند و پشت می‏کنند و می‏ گریزند، یا خطرکردنی آگاهانه، امّا در عرصه ‏هایی ناارجمند همچون سیاست، یا نه‏ چندان ارجمند همچون نوآوری در ادبیات. فروغ در افشای ساحت نفسانی خویش‏ خطر کرد و این عرصه، ارجمندترین عرصهء خطر کردن آدمی است؛ زیرا آن که با تهوّر و گستاخی، نفس خود را افشا می‏کند، نه‏ تنها از قید شرک و پرستش نفس امارهء جمعی می‏گریزد؛ بلکه شرک و ریا و نفاق‏ ازدحام نفوس را نیز برملا می‏کند. آدمیان‏ در مرتبت ازدحام نفوس می‏خواهند پنهان‏ بمانند و در مغازهء جان تیره و تاریک خود دور از دسترس یکدیگر زندگی کنند و دروغ بگویند، نفاق بورزند، ریا کنند، چون‏ موش به دزدی گناه بروند و شرک و کفر و حرص و حسد و گند و نکبت وجود خود را پشت نقاب چهرهء بی‏گناه نمای خویش‏ پنهان نگه دارند، تا در چشم دیگران فرشته‏ بنمایند. شاعری که خطر می‏کند و دلیرانه به‏ افشای خود کمر می‏بندد، خواسته و ناخواسته، رستاخیزی کوچک پدید می‏آورد تا در آن، فرشته نمایان از وحشت آشکار شدن دیوهای درون خود، چون بید در باد بلرزند و زبان به ناسزا و تهمت بگشایند و دست به سنگ ببرند و بی ‏اختیار برملا و رسوا شوند.
پس از رسیدن به این مرتبت از حضور و یگانگی بود که در افقی فراتر از شعر، در انتهای فرصت خود ایستاد و فنای خود را از یک سو و زوال ذات انسان متنزل را از سوی دیگر به تماشا نشست و از عشق به‏ مرگ آگاهی و از شعر به کهانت رسید. در این مرتبت بود که آرزو می‏ کرد:
«کاش می‏ مردم و دوباره زنده می ‏شدم و می‏ دیدم که دنیا شکل دیگری است، دنیا این‏ همه ظالم نیست و مردم این خسّت همیشگی‏ خود را فراموش کرده ‏اند...و هیچ‏کس‏ دور خانه ‏اش دیوار نکشیده است...»
امّا این آرزو را برای خود نمی‏ خواست.چون دنیا را می‏ شناخت:
«دنیایی که تا چشم کار می‏کند دیوار است و دیوار است و دیوار است و جیره ‏بندی آفتاب است و قحطی فرصت‏ است و خفگی است و اسارت است»<ref name="فروغ"/>

=====انس با مرگ=====
انس با مرگ و انتظار فرارسیدن لحظهء واپسین از آغاز جوانی با فروغ فرخزاد همراه بوده ‏اند و حتّی می‏ توان گفت از کودکی؛ امّا بدل شدن این انس و انتظار به‏ دلهرهء ویرانی، از هنگامی آغاز شد که فروغ‏ به نهایت عشق مجازی دست یافت؛ عشقی‏ که نه زودگذر بود، نه بلهوسانه، نه‏ کورکورانه؛ عشقی که موجب تحوّل ذهن و زبان و جان و جهان فروغ شد. امّا همراه‏ با این تحول ژرف بود که فروغ دریافت این‏ عشق نیز محکوم به فناست. و همراه با این دریافت بود که نخست‏ نومیدی و وحشت از فرو ریختن ناگهانی‏ همه ‏چیز، فروغ را تسخیر کرد.
و سپس ترس از نامعلومی که فروغ آن‏ را در همه چیز و همه جا حاضر می‏ دید، اندک ‏اندک، ناپایداری و فرّاری همهء صور زندگی و عشق و خوشبختی را بر او فاش‏ کرد. تو گویی بیرون از کالبد خویش ایستاده‏ است و زوال هستی خود را می‏ نگرد. و آن‏گاه که به کالبد خود برمی‏ گردد، در خود هیچ تمنایی جز مرگ نمی‏بیند. و در پرتو شهود خویش،درمی‏ یابد که‏ در تمام مراتب رشد جسمانی و سیر نفسانی‏ همواره بی‏ اختیار به سمت آن حقیقتی کشیده‏ شده است که با همه چیز آمیخته است؛ امّا جز مرگ آشکار نمی‏شود. این دریافت موجب می‏شود که در وحدت جسمانی نیز که نهایت غفلت آدمی‏ از مرگ است، به چشم بی ‏اعتباری بنگرد.
فروغ اکنون می ‏داند که پناه بردن به هر صورتی از صور زندگی، محدود ماندن و فنا شدن در همان صورت را به دنبال خواهد داشت. بشر امروز برای گریز از تمام‏ مصیبت‏ های خود، برای فرار از مرگ، برای‏ فرار از اعلام حضور مدام آن گنگ، آن‏ مبهم، آن نامعلوم به کار پناه می‏ برد و در آن‏ نسخ می‏ شود.
فروغ پس از آنکه به ویرانی وجود خود تسلیم شد به فاجعهء مسخ شدن بشر پی برد و دریافت که برای انسان راهی به سوی‏ رستگاری وجود ندارد.
با این همه در غایت نومیدی و از نهایت تاریکی و تیرگی سرنوشت بشر، که‏ خود به مدد مرگ آگاهی و تسلیم شدن به‏ ویرانی وجود خویش، از آن گذشته بود، امید به ظهور آخرین صدا را مورد پرسش‏ قرار می‏داد.<ref name="فروغ"/>

====[[ه‍.ا.سایه]]====
=====شعرهای شاعران را تایپ می‌کرد نه تصحیح=====
یوسفعلی میرشکاک با اشاره به پرفروش شدن کتاب خاطرات هوشنگ ابتهاج گفت: من این کتاب را نخوانده‌ام و پول هم ندارم که ۷۵ هزار تومان برای خواندن خاطرات آقای ابتهاج بدهم، اما درباره این کتاب زیاد شنیده‌ام و درباره صاحب آن هم می‌توانم بگویم که قطعا شاعر خوبی است.
خاطرات ایشان به نظرم نه چیزی به ادبیات و خود او می‌افزاید و نه چیزی از آن خواهد کاست، ولی به هر حال این نوع کتابسازی و انتشار آن هم نوعی درغلتیدن به وادی تبلیغات است.
شنیده‌ام که کتاب اسم بسیار پرطمطراقی هم دارد. ولی اینها همه حواشی است. ایشان شاعر آن غزل معروف «نشود فاش کسی آنچه میان من و توست» است و بقیه این اتفاقات هیاهو و سر و صداست.
شاعران در این زمانه به هر حال بدون هیاهو و سر و صدا نمی‌توانند زندگی کنند، برخی در جوانی دوست دارند این کار را بکنند و آقای ابتهاج هم شاید الان یادش آمده که در جوانی چندان پر سر و صدا نبوده و حال سَرِ پیری باید پر سر و صدا باشد!
برای من عجیب بود که ایشان شروع کرده به انتشار کتابی که در آن درباره دوستان مُرده خودش قضاوت‌هایی کرده که شنیده‌ام بسیار فجیع است. من از ادب ایشان بعید می‌دانستم که چنین کاری بکند.

آقای ابتهاج علاوه بر نسبت با حزب توده، تا به حال خودش را به قدری انسان سنگین و وزینی نشان داده بود که هیچ وقت از او انتظار نمی‌رفت که درباره رفقای خود چنین حرف‌هایی بزند. به هر شکل بسیاری از آنها امروز مُرده‌اند و نمی‌توانند از خود دفاعی داشته باشند و بگویند ما اشعارمان را برای آقای ابتهاج نمی‌بردیم که تصحیح کند، می‌بردیم که برایمان تایپ (ماشین) کند و ایشان تصحیح هم می‌کرد و ما هم می‌پذیرفتیم.<ref name="سایه">{{یادکرد وب|نشانی= http://www.motalemofid.blogfa.com/post/135|عنوان=میرشکاک: سایه شعرهای شاعران را تایپ می‌کرد نه تصحیح}}</ref>

=====دادن القابی از قبیل «حافظ زمانه» کاری را حل نمی‌کند=====
باید دید که واقعا این عزیزِ بزرگوار چه کار کرده است در غزل روزگار ما. بعد از شهریار، ابتهاج یکی از مهم‌ترین غزل‌سرایانی است که توانست غزل را احیا کند و نگه دارد. چون بعد از شیوع شعر نیمایی و شعر سپید و هجوم امواج مدرن غزل به ناچار داشت به انزوا می‌رفت و دیگر آن‌چنان جدی گرفته نمی‌شد.
حافظ زمانه خواندن ایشان یا دیگران چندان محلی از اعراب نمی‌تواند داشته باشد برای این‌که غزل خواجه از انسان تا تصوف و دین و توحید و رندی و سیاست و نقد زهد و ریا و ... را شامل می‌شود، به تعبیری مجموع ویژگی‌های قوم ایرانی را به صورت پنهان و آشکار در خود دارد. این ویژگی را شعر هیچ شاعر دیگری ندارد. اما در مجموع سایه یکی از بزرگترین شاعران غزل‌سرای روزگار ماست و به نظر من بی‌هیچ تردیدی چندین غزل ماندگار از او در تاریخ ادب فارسی جاودان باقی خواهد ماند.<ref name="امضا">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.ibna.ir/fa/longint/219003/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC-%D8%B4%D8%A3%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C-%D8%BA%D8%B2%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%B6%D8%A7 |عنوان=میرشکاک: ابتهاج شأنیت خاصی به غزل فارسی بخشید/ شعر سایه امضا دارد}}</ref>

=====در نقد مقایسه سایه با حافظ=====
اینها تعارفات است. چون اگر شاعری بتواند همین حالا مثل حافظ هم بنویسد می‌شود کپی. کپی از خواجه شیراز که لطفی ندارد. شعر سایه ابدا این‌گونه نیست. طرز خاص خود او را دارد و قابل کپی شدن هم نیست، امضا دارد.<ref name="امضا"/>

=====ویژگی بارز شعر سایه=====
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شعر سایه هم در این است که این بزرگوار با حفظ نظام زبانِ کلاسیک غزل و زبان غزل عراقی، بدون این‌که به زبان معاصر ورود کند، یعنی تحت تاثیر زبان رسانه‌ها و مطبوعات قرار بگیرد و زبان شعرش را به ابتذال آلوده کند، توانست پایگاه غزل را حفظ کند و شأنیت خاصی به غزل فارسی ببخشد و این نکته برای او جایگاه ممتازی در شعر فارسی به هم زده است. به نحوی که حتی آنهایی که یکسره شعر کلاسیک را نفی می‌کنند و آن را منفور می‌دانند نمی‌توانند شأنیت و احترام غزل سایه را نادید بگیرند.<ref name="امضا"/>

=====بده بستان سایه‌ شاعر و سایه‌ موسیقی‌شناس و تاثیر این دو بر هم=====
استقبالی که اهل موسیقی از سایه دارند به دلیل مراوداتی است که سال‌ها با او داشته‌اند و دیگر همه می‌دانند که سایه یکی از مدافعان جدی موسیقی سنتی ماست. البته موسیقی‌شناس برجسته‌ای نیز هست و همین آشنایی باعث شده که در شعرش هیچ‌گاه با زمختی و خشونتی که باعث بشود صدای خواننده بشکند یا در آهنگ واژگان اشکالی پیش بیاورد مواجه نشویم. یک زبان نرمِ شسته و رفته و صیقل خورده از دانش موسیقایی او می‌آید. اما مهم‌تر از در غزل سایه، در درجه اول بازتابی است از غزل به معنای عاشقانه خودش همراه با امیدواری و مبارزه اجتماعی و ستیهندگی که از دوران جوانی با او همراه بوده است. به همین دلیل همیشه غزل سایه غزلی بوده که در اجتماع نمود پیدا کرده است و تاثیر گذاشته است. غزلی نیست که کسی بخواند و بشنود و به راحتی از کنار آن رد شود. شاعری است که عشق را با ستیز اجتماعی و امیدواری به آینده گره می‌زند.<ref name="امضا"/>

=====دوستی سایه با شهریار=====
این دو بزرگوار ضمن این‌که سال‌های سال دوست بودند یک سری تفاوت‌های آشکاری هم دارند. از این بابت دوستی‌شان خیلی جالب و عجیب است. تعادلی که در سایه هست برای شهریار چیز خیلی عجیب و غریبی بود. علاقه‌ ویژه‌ای به سایه داشت، در عین حال که افراط و تفریطی که در عواطف شعری شهریار می‌بینیم در شعر سایه کاملا به تعادل رسیده است. همزبانی این دو روح بیشتر برمی‌گردد به آن بخش از جهانشان که دور از دیدرس ما بوده است. شهریار بسیار عاطفی بود و آن دسته از دوستانش را که سزاوار این دوستی می‌دید عاشقانه دوست می‌داشت، در درجه اول هم سایه بود. خیلی هم جالب است که آقای ابتهاج اصلا مثل شهریار افراطی نبود، حالا شاید به دلیل منش سیاسی‌اش بود که ذاتا محافظه‌کاری می‌کرد و نمی‌توانست مثل شهریار به عالم نگاه کند. جالب‌تر این‌که با وجود این نکته که شهریار به تصوف گرایش داشت و عاشق مولا امیرالمومنین و آقا اباعبدالله بود و حتی می‌شود در رده شاعران آیینی دسته بندی‌اش کرد، به شاعری علاقه پیدا کرده بود که نسبت چندانی با باورهای او نداشت. این خیلی غریب بود برای ما؛ معمایی که هیچ‌وقت هم از آن سر در نیاوردیم. اما نشان می‌دهد که هر دوی آنها انسان‌های بزرگواری بودند و ای کاش همه مردم بتوانند مثل شهریار و سایه با هم دوست باشند. یعنی بدون این‌که وجه مشترکی از بابت اعتقادات داشته باشند دوست بمانند و عاشقانه یکدیگر را دوست بدارند.<ref name="امضا"/>

====[[حسین منزوی]]====
حسین منزوی در زمان حیات خود به عنوان یکی از بزرگ‌ترین غزل‌سرایانی به حساب می‌آمد که کارش سرودن شعر عاشقانه بود، اما وقتی پس از فوت وی دیوان اشعارش منتشر شد همگان دریافتند که او یکی از بزرگ‌ترین شاعران آئینی است و چیز دیگری غیر ار آنچه می‌شناختند در او متجلی شده بود.<ref name="حرام"/>

====کوتاه درباره چهره‌ها از نگاه میرشکاک====
* '''سیدمرتضی آوینی؟''' سیدنا الشهید.
* '''دکتر رضا داوری اردکانی؟''' گرامی‎ترین متفکر معاصر.
* '''مسعود کیمیایی؟''' حماسه‎‌پردازِ سینما.
* '''حسین خسروجردی؟''' عزیز سفرکرده.
* '''[[علی معلم دامغانی]]؟''' مولانا علی معلم دامغانی.
* '''محسن نفر؟''' شیخِ اهل طرب.
* '''[[ناصر فیض]]؟''' ایرج‎میرزای اسلامی!
* '''[[رضا امیرخانی]]؟''' نویسنده شاهکاری به نام [[بی‎وتن]]. بی‎وتنش کاری بود.
* '''[[ابوالفضل زرویی نصرآباد]]؟''' ملانصرالدین.
* '''محمدرضا آقاسی؟''' شاعر توده‎‌ها.
* '''مسعود ده‎‌نمکی؟''' سینماگر توده‌‎ها. آقاسیِ سینما.
* '''عطاالله مهاجرانی؟''' معاون پارلمانی.<ref name="کوتاه"/>

====[[محمدرضا آقاسی]]====
=====خاطره‌ای دربارهٔ شاگردی محمدرضا آقاسی نزد میرشکاک=====
در سرویس ادبی کیهان نشسته بودیم یک بنده خدایی با یال و کوپال ویژه‌ای وارد شد گفت: «آقا، شعر آوردیم!» مسئول شعر هم بنده بودم. من این شعر‌ها را خواندم و پاره کردم و در سطل آشغال ریختم. خندید! گفت: «حالا چه کار باید بکنم؟!» گفتم: «حال و حوصله داری شاگردی کنی؟!» گفت: «تا قیامت!» گفتم: پاشو بریم.

یادم می‌آید یکبار شعری را برای آقا بقیه‌الله (علیه‌السلام) گفته بود. داشتیم ازحوزه به سمت انقلاب می‌رفتیم تا میدان انقلاب رسیدیم شعرش تمام شد. گفت: چطور بود؟ گفتم: «بسیار مزخرف بود.» آدم وقتی می‌خواهد امام زمان (عج) را مدح کند و وصف کند، آن قدر باید ایشان را وصف و مدح کند که انگار می‌خواهد حضرت حق (سبحانه و تعالی) را مدح کند. تو این جوری که آقا امام زمان را در نظر گرفتی، البته آن زمان، زمان رئیس‌جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی بود، گفتم: «ماجرا را در حد رئیس‌جمهور دیده‌ای!» خیلی باید جلو‌تر بروی.

همین حرف باعث شد که ایشان طالب فرا گرفتن تعلیمات دیگری در جنب شعر و شاعری باشد؛ شأن عرفانی معصوم و از این مباحث. یک سری دستورالعمل هم برای ریاضت کشیدن بود. توسل و تمسک به اهل‌بیت(ع) و راه بردن به معارف شیعه و بالاخره یک بار آمد و گفت: «آقاجان! من را از کربلا آن طرف‌تر نبر!» او در کربلا مستغرق شده بود و بنده خدا قاطی کرده بود و گفته بود که می‌روم زیارت حضرت معصومه (س) آرام نمی‌گیرم و می‌روم مشهد آرام نمی‌گیرم. گفتم آقاجان! از امام حسین(ع) تا آقا امیرالمؤمنین همه‌اش یک پله مانده است، یک موقف مانده است و این موقف هم آقا امام مجتبی است. می‌گفت: «من نمی‌توانم بیایم، من را همین جا رهاکن.»

دو سه ماه دیگری در این بیابان‌ها با همدیگر چرخیدیم و حاج محمدآقا در این مقام تثبیت شد و قرارمان هم این بود، هیچ کسی لو ندهد چون روزگاری ایشان در جلسه نقد حضوری می‌آمد، برخی‌ها می‌گفتند «آقا این برای چه می‌آید. این اصلا شاعر نخواهد شد؟!» گفتم: «یک زمانی آنقدر شاعر خواهد شد که کسی من را نشناسد و ایشان را می‌شناسد، شما را که سهل است!»<ref name="آقاسی">{{یادکرد وب|نشانی=https://bookroom.ir/news/16401/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A8%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%A2%D9%82%D8%A7%D8%B3%DB%8C|عنوان=گفتگو با یوسفعلی میرشکاک بمانسبت سالروز تولد محمدرضا آقاسی}}</ref>

=====با صدای خودش=====
شعر آقاسی شعری است که باید با صدای خودش اجرا شود. اینکه نوار وCD این شعر تأثیر بیشتری روی مخاطب دارد به این دلیل است یعنی یافت ویژه و حال ویژه خودش، با صدای خودش، (صدایش البته آنچنان دلنشین هم نیست و اغلب اوقات دلخراش است.) حال ویژه‌ای در مخاطب ایجاد می‌کند، تصرف خاصی در عقل و نفس مخاطب ایجاد می‌کند.
نظرم این بود که ایشان نه سمت غزل برود و نه سراغ قصیده نه به سراغ قالب‌های دیگر، فقط همین «مثنوی‌های وزن‌کوتاه» را ادامه بدهد و بیرون از این دایره کاری نکند و برای اینکه ما برای تقویت وجه صوری و لفظی شعر ایشان و شعر بقیه پیشنهاد می‌دادیم این هفته مثلاً یک قدری «سنایی‌غزنوی» بخواند «نظامی‌گنجوی» و «مثنوی معنوی» بخواند و غالباً هم کتاب‌های خودم را به ایشان می‌دادم. می‌برد بعد از یک هفته ـ ده روز می‌گفت: «حاجی این کتاب‌ها حال نداد!» من نگاه کردم، دیدم این اهل فرم و صورت و این قضایا نیست. این می‌خواهد در بحر آقا اباعبدالله(ع) مستغرق و مستهلک باشد در دایره کربلا.
نه در بحر رمل و رجز و …
اصلاً تو این عوالم نیست. نمی‌خواهد چیزی از شعرای دیگر داشته باشد و با شعرای دیگر حال کند و همین هم باعث شد که در این راسته ویژه گل کند و ملی و فراگیر شود. به یک معنا دست‌کم، در این روزگار شاعری نداشتیم که به اندازه آقاسی با استقبال توده‌های مردم مواجه باشد. <ref name="آقاسی"/>

=====فضای مثنوی‌های شورانگیز محمدرضا آقاسی =====
این فضای فقط از «گنجینه الاسرار» عمان سامانی نیست، کلاً ایشان در فضای شعر آیینی، مداحی و شعری که ویژه عاشورا و کربلاست غوطه‌ور بود و جالب است که از اسراری هم که فرا گرفت جز به ندرت در شعر استفاده نکرد.‌ گاه گداری یک گریزی مثلاً به مقام حضرت معصومه(س) زده است ولی خیلی اجمالی. گاهی اوقات اشاراتی به شئون و مراتب ائمه اطهار، آقا رسول‌الله، حضرت امیرالمؤمنین، حضرت سیده‌النساء(صلوات‌الله علیهم‌اجمعین) ولی در مجموع این خطی که مرحوم آقاسی در آن سیر می‌کرد مهم‌ترین عرصه شعر آیینی ماست و درست است که ممکن است از متن تاریخ ادبیات به حاشیه برود ولی هیچ‌گاه از این حاشیه بیرون نخواهد شد، مثل «محتشم» که دست‌کم سالی یک بار «محتشم» احیا می‌شود، در حقیقت ماه محرم سالگرد «محتشم» هم هست. یا سالگرد «عمان» و دیگران هم هست.
در عین حال ما برای اینکه بتوانیم عوام مردم و توده‌های مردم را با فضای خاص پیوند بدهیم شاعرانی مثل مرحوم آقاسی از همه بیشتر به کار می‌آیند.<ref name="آقاسی"/>

=====شعر برای توده مردم=====
در وهله اول شعرا باید مجاب شوند چون با شعر آقاسی خیلی از شعرا حال نمی‌کردند، فکر می‌کردند که این شعر خیلی ساده است یا مثلاً عامیانه است. اما جالب است بیشترین شعری که در این روزگار در حافظه خلق خدا قرار گرفته است شعر محمدرضا آقاسی است، چون از بس که این شعر با عواطف توده‌های مردم هماهنگی داشت خود به خود توی حافظه این‌ها نشسته است.
کسی سعی نکرده شعر آقاسی را حفظ کند، حفظش شده است ولی خوب مثلاً من هیچ وقت قصد حفظ کردن شعر آقاسی معلم را نداشتم، این‌ها به مرور در حافظه بنده مانده است. خیلی‌هایش هم با یک بار خواندن.

مخاطب‌ها در یک سطح نیستند، همزبان هستند اما همزمان نیستند، ما از حیث فرهنگی و هنری چه در سطح ملی و چه در سطح جهانی در همه کشور‌ها مراتب مختلف داریم. با هم زندگی می‌کنیم. تقویممان یکی است اما تاریخمان یکی نیست، یک کسی هست که به هیچ وجه شعر نیمایی نمی‌فهمد، شعر سپید اصلاً نمی‌فهمد، یعنی اگر کسی به او بگوید این «گنجشک و جبرئیل» حسن حسینی، یک کار حیرت‌انگیزی در ادب معاصر هست. این هیچ تأثیری از «گنجشک و جبرئیل» نمی‌گیرد! برای اینکه از حیث ذهنی با شاعر «گنجشک و جبرئیل» هم افق نیست. عوارض مدرنیته هم این وسط دخیل است چون مدرنیته یک عده‌ای را خیلی به جلو رانده است و یک عده‌ای را هم خیلی جا گذاشته است.<ref name="آقاسی"/>

=====نگاه آقاسی به اجتماع =====
آقاسی در شعرش جامعه‌گرایی داشت، چون عدالت طلب بود و محور اصلی تشیع را در عدالت‌ می‌دید و ایشان توجه به حال و روز مردم را جزو شئون اصلی تشیع می‌دید، شما این موضع‌گیری‌ها را نسبت به اهل سیاست، نسبت به تکنوکرات‌ها، نسبت به کسانی که موضع ولایی نداشتند و در حقیقت سیاستشان بر دینشان غلبه داشت در شعر مرحوم آقاسی می‌بینید.

چون آقاسی «حنجره مردم» بود و سخن، سخن مردم بود. این ابیات هم لابه‌لای ابیات آئینی توی دل مردم جا باز می‌کرد.‌ای کاش ایشان این همه زود نمی‌رفت. اگر می‌ماند دایره تأثیر و تصرفش در جامعه ما خیلی بیشتر از این می‌بود. بعضی‌ها فکر می‌کنند مثل آقاسی شعر گفتن ساده است. مثل آقاسی شعر گفتن به‌شدت مشکل است.<ref name="آقاسی"/>

=====سهل و ممتنع=====
من اوستای آقاسی بودم و نتوانستم مثل او شعر بگویم. آقای معلم با همه این ید و بیضا نمی‌تواند شعر ساده بگوید. نمی‌گوییم شعرش سهل و ممتنع است، سهل است اما این امتناعی که در شعر آقاسی است، جزو عجایب است. ما اگر بخواهیم زبان را پایین بیاوریم یک‌سره پیاده می‌شویم. مثل این‌هایی که یک عمر فقط بندبازی کرده باشند این‌ها توی خیابان درست نمی‌توانند راه بروند. سکندری می‌خورند. فرود آمدن در حد زبان مردم و عواطف مردم و عقل جمعی بسیار بسیار کار دشواری است.<ref name="آقاسی"/>

=====آقاسی ادامه دارد=====
آقاسی ادامه دارد. هنوز هم ادامه دارد.
تا هنگامی که ما اهل آئینیم، شاعران موفق آئینی ادامه دارند، دست کم عرض می‌کنم، بعضی‌ها سالی یک بار احیا می‌شوند. مثل محتشم. بعضی‌ها بیشتر مثل عمان سامانی ولی تا روزی که ما بر همین مدار در گردشیم و مدار ما ایمان و اعتقاد ما به آقا اباعبدالله(ع) است و میان کربلا و افق ظهور حضرت بقیه‌الله در تردد هستیم این نحو از شاعری پایایی و مانایی دارد.<ref name="آقاسی"/>

====[[نسیم شمال]]====
زبان نسیم خیلی شلخته و عامیانه است، دیگر اینکه مسائلی که مرحوم نسیم شمال در شعرش مطرح می‌کند، مسائل روزمره و گذرا هستند. مثلاً: ورود روس و انگلستان و …
البته نسیم یک رگه‌های طنزآمیز و بیان دغدغه‌های اجتماعی را در اندیشه شعری‌اش دارد؛

'''کور شوم، لال شوم، کر شوم'''

'''لیک محال است که من خر شوم'''

بله، ولی چون خیلی پایین می‌آید، مخاطبش مردم نیستند رفته جزو مردم قرار گرفته از زاویه دید مردم دارد حرف می‌زند. به همین خاطر زبان به شدت عامیانه است، مسائل هم غالباً مسائل تقویمی است. به همین خاطر نسیم شمال در روزگار خودش گل کرد اما بعد از مرگش تمام شد.<ref name="آقاسی"/>

====[[علی‌رضا قزوه]]====
علیرضا قزوه از شاعران خیلی برجسته و حیرت‌انگیزی است. در شعر آیینی «آقای قزوه» پدیده واقعاً حیرت‌انگیزی است. ولی خوب شعر ایشان شعر خاص است. آقای قزوه شاعر است و نگاهی به توده مردم ندارد. <ref name="آقاسی"/>

====[[علی موسوی گرمارودی]]====
اولین شعری که باعث دگرگونی چشم انداز شعر شیعی شد شعر بلند در سایه سار نخل ولایت آقای گرمارودی بود که به ما فهماند می توان اینجا بود و شاعری کرد بدون اینکه تحت تاثیر شاملو و اخوان و ... بود. شعری که خودمان را در آن ببینیم، بافتش امروزی باشد و ما را دگرگونه کند.
شعر آقای گرمارودی برای ما نوعی رجعت را به همراه داشت. ما را به ادب شیعی بازگرداند و به آن جایگاه مدرن بخشید. برخی از مرحوم طاهره صفارزاده به عنوان نخستین شاعره در این مسیر یاد می کنند اما به باور من نخستین نفر در این مسیر آقای گرمارودی بود و باقی را ایشان به این سمت کشاند.
گرمارودی برجسته ترین قصیده سرای معاصر ایران است قصائد ایشان زبان امروزی دارد و در کنارش شعر آزادش نیز ممتاز است. من نمی‌گویم او شاعر درجه یک نیمایی است چون هنوز تکلیف نیما و شعرش روشن نیست. اگر احمد شاملو بر این شعر دکانی زد و راه سرایشش را ساده کرد و یا اخوان که البته در قله است دلیل نمی شود که نگویم سرودن شعر آزاد به مراتب سخت تر از شعر نیمایی است.<ref name="برجسته">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4468791/%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |عنوان=گرمارودی برجسته ترین قصیده سرای معاصر ایرانی است}}</ref>

====صحبت‌های میرشکاک دربارهٔ رمان [[تاریخ غیرت]] اثر «شیخ موسی نثری»====
آقای آشیخ موسی نثری رمان «تاریخ غیرت» را ۱۲۰ سال پیش نوشته‌است. در این کار وجهی از اهمیّت دادن به تاریخ و فرهنگ وجود دارد. زمان روایت در دوران صفویّه می‌گذرد که پیش از این، تجربه‌ی خواندن‌اش را در آثار ایرانی به این شکل نداشته‌ایم، زیرا این دوره بیشتر در آثار ترجمه به تصویر کشیده شده است.

خیلی‌ها رمان تاریخی نوشته‌اند، امّا نکته‌ی مهم درباره‌ی این اثر این است که اوّلاً، این بزرگوار اوّلین کسی است که اقدام می‌کند به نوشتن رمان تاریخی در ایران. ثانیاً، در این کتاب منطقه‌ی خاصّی به‌تصویر کشیده شده‌است. ثالثاً، زبان ویژه‌ای دارد. رابعاً، اوّلین کسی است که دارد رمان به شیوه‌ی اروپایی می‌نویسد و نحوه‌ی برخوردش با وقایع، علاوه بر این‌که مدرن است، کلاسیک هم هست؛ برای مثال عاشق و معشوق‌های این کتاب به‌واسطه‌ی اشعار شاعران بزرگ کلاسیک فارسی مانند سعدی دیالوگ می‌کنند؛ انگار به‌شیوه‌ی فردوسی و سایر قدما پرده‌پوشی شده تا وارد جزئیّات نشود.
از طرف دیگر، نویسنده تلاش کرده به‌شیوه‌ی شخصیّت‌پردازی قهرمانان در آثار ادبی کلاسیک اروپایی، قهرمانانش را به‌سرعت به کشتن ندهد. به همین دلیل، آن‌ها را در مخمصه می‌اندازد ولی هربار آن‌ها را نجات می‌دهد؛ در واقع نثری مفهوم گره‌افکنی را متوجّه شده‌است، در حالی‌که خیلی از نویسندگان بزرگ مدرن ما هنوز این مفهوم را به‌درستی درک نکرده‌اند؛ چه گره‌افکنی کلاسیک، چه گره‌افکنی مدرن، طوری‌که برای مخاطب تعلیق ایجاد کنند و با حفظ روابط علّت و معلولی پیرنگ، قهرمان را هم نجات دهند.
یکی از نکات جالب دیگر این کتاب، زبانِ فارسی همدانی آن است که خیلی قرص و قائم، واضح و رسا مطرح شده‌است. برای مثال جایی نوشته: «بفرمایید زیرقلیانی میل کنید.» زیرقلیانی، یک وعده‌ی غذاییِ سبک بوده که قبل از کشیدن قلیان می‌خوردند. یا جایی می‌گوید: «محمود برخاسته با سلیم‌بیگ دست به گردن شده و معانقه‌ی مفصّلی راه‌انداختند.» یا این دیالوگ: «سلیم، پیش از آن‌که با من دماغ‌چاقی بکنی...» که اصطلاحی برای احوال‌پرسی بوده و هنوز هم به‌کار می‌رود. جایی از کتاب آمده: «سردار احمد خان، خیلی کاره و باکفایت است.» (کاره به‌معنای حرفه‌ای)
مثال‌های زیادی در کتاب موجود است. برای من جالب بود که نثری با تکیه بر زبان فارسی همدانی خودش توانسته با این قدرت وارد کار نویسندگی شود. هیچ‌کجای این کتاب نمی‌بینیم که در زمینه‌ی نثر، رشته‌ی کار از دست نویسنده دربرود. وی در عین ایجاز، حقّ مطلب را ادا می‌کند؛ حال آن‌که حتّی نویسندگان بزرگی مانند احمد محمود و محمود دولت‌آبادی، هرگاه رشته‌ی سخن از دست‌شان درمی‌رود، شروع می‌کنند به قلم‌فرسایی بیهوده و تصویرسازی از طبیعت. به‌نظر من می‌شود مشکلات این رمان، هنوز مشکلات ادبیات داستانی ما هستند، ولی نقاط قوّتش (مانند نثر) هنوز آن‌طور که باید و شاید دیده نمی‌شود.
نکته‌ی مهمّ دیگر در این اثر، توجّه نویسنده به تاریخ سرزمین خودش است و پرورش دادن و تأکید بر روحیّه‌ی ستیهندگی قومی که در برابر بیگانه مقاومت می‌کند؛ در حالی‌که حکومت ملّت خود را رها کرده که عثمانی‌ها هر بلایی می‌خواهند سر مردم بیاورند. جامعه‌ی روشنفکری ما همه‌ی الگوهایش را از غرب می‌گیرد؛ لذا بعد از صادق هدایت (به جز دو سه استثناء) قوم ایرانی در آثار داستانی نویسندگان روشنفکر تحقیر شده‌است. هدایت که قوم ایرانی را مشتی مفت‌خور، فاسد و نادان می‌داند و این خلاف شیوه‌ی ادبیات اروپاست؛ در ادبیات اروپا بد بودن شخصیّت را به پای بد بودنِ کلّ قوم نمی‌گذارند. در کتاب «تاریخ غیرت» هم شخصیت منفی وجود دارد مثلاً شخصیّتی که جاسوس عثمانی‌هاست، ولی بر تعالی مردم ایران و قوم ایرانی در جای جای کتاب تأکید شده‌است.
نثری درست روبه‌روی این جریان ایستاده و از این حیص «تاریخ غیرت» می‌تواند یکی از بهترین الگوها برای مقابله با این مشکل باشد. برخورد نثری با یک واقعه‌ی تاریخی و نگارش آن در قالب داستان برخوردی درست و امیدوارانه است.

کاری که نثری با رمان کرده، کاری است که رئیسعلی دلواری در مبارزه با استعمار انگلستان انجام داده‌است. این نویسنده امّا دست تنها و با قلمش این کار را انجام می‌دهد. حکومت قاجار هم با انگلستان ساخت و پاخت کرده و اهمیّتی به مردم نمی‌دهد؛ مثل حکومت مرکزی کتاب «تاریخ غیرت» که با عثمانی‌ها به توافق رسیده و کاری به مشکلات مردم در سایه‌ی این استعمار ندارد.

دیالوگ‌های این کتاب بسیار دقیق و پیش‌برنده هستند؛ با توجّه به زمان نگارش این کتاب، نویسنده خیلی از زمان خودش جلوتر است. توصیفات به‌اندازه و به‌جا هستند؛ نه آن‌قدر زیاد هستند که حوصله‌ی مخاطب را سر ببرند و رشته‌ی روایت از دست‌شان در برود، نه آن‌قدر مختصرند که تصویری گویا و زنده به مخاطب ندهند. حشو و اضافه در آن وجود ندارد.
شیخ‌موسی تاریخ غیرت را این کتاب حدود ۲۵ سال قبل از جمال‌زاده نوشته است. در چنین زمانی، علاوه بر نثر، با وجود آن که بسیار مدرن با داستان برخورد کرده، بسیاری از ویژگی های داستان ایرانی را حفظ کرده است...
معشوقی که در این کتاب وجود دارد، کاملاً مطابق است با تعاریف زمانه‌ی خودش: عفیف، دل‌سوز و دل‌سپرده. دلدادگی زن ایرانی، چیزی نیست که از غرب وارد شود. یکی دیگر از هنرهای این نویسنده پیچش‌هایی است که در روایت ایجاد کرده و به‌جای مستقیم‌گویی، تعلیق ایجاد می‌کند. او این کار را با گذاشتن موانعی سر راه قهرمان داستان به‌خوبی انجام داده و گره‌گشایی را هم به همان خوبی به انجام می‌رساند.

دقّت علمی نویسنده در روایت جزئیّات قابل توجّه است؛ مثلاً وقتی درباره‌ی شیوه‌ی ساختن باروت سخن می‌گوید، ضمن بیان دقیق اجزای سازنده‌اش، می‌نویسد: «تناسب اجزای باروتی که به این عیار ساخته شوند، به‌قدری است که اگر در لوله‌ی تفنگ یا توپ، در معرض ۳۰۰ درجه‌ی سانتیگراد حرارت قرار گیرد، هم‌چنان به‌صورت جرمی مرکّب باقی مانده و از نشانه خارج نمی‌شوند.»

تنها مشکلی که با این رمان داشتم، استفاده‌ی بیش از حد از شعر بود؛ که به‌نظرم چاره‌ی دیگری نداشته، چون مثلاً اگر می‌خواسته صحبت‌های عاشقانه‌ی میان شخصیّت‌های زن و مرد را به نثر بنویسد، داد و هوار مخاطبان بلند می‌شده که چرا اسلام را به باد می‌دهی؟ ولی چون زبان شعر، اجمالی است، کسی نمی‌توانسته به او خرده بگیرد که چرا شعر سعدی را از زبان شخصیّت بیان کردی؟ به‌هرحال، نویسنده هم شعر کلاسیک را خوب می‌شناخته، هم زبان روزگار خودش را و به‌درستی و به‌جا از شعر در روایتش استفاده کرده‌است. فکر می‌کنم شیخ موسی نثری، رئیسعلی دلواری است در عالم ادبیّات.<ref name="دلواری"/>

====قصیدهٔ میرشکاک برای[[علی موسوی گرمارودی]]====
'''سلام سرِّ ثریا، بنفشه‌زارِ شهود/ گواهِ لطفِ خدایان به خاکِ کور و کبود'''

'''سلام ای شرفِ روزگارِ شور و شعور/ سلام بدرقۀ قرنها سرود و سرور'''

'''بیا بیا بنشینیم و یاد هند کنیم/ به صدهزار سلام و دو صدهزار درود'''

'''بیا بیا بگشاییم از بهشتِ «وِدا»/ به روی خویش دری از دِژی که کس نگشود'''

'''دژی که ماند نهان از هزار چشم و در آن/ نکرد نیم‌نظر چشمِ نادر و محمود'''

'''دژی سرش به ثریا رسیده از حکمت/ دژی فراتر از این هفت بامِ قیراندود'''

'''دژی که نامِ «کریشنا» ست قفلِ درگهِ آن/ شگفت آنکه کلیدش جز این کلام نبود'''

'''به یادِ حضرتِ «راما» مرا زِ روزنِ دل/ دری بدان دژ، واشد برون زِ گفت و شنود'''

'''دری به خانۀ خورشیدِ چهرۀ «سیتا»/ که مهر و ماه به گیتی چنان رخی ننمود'''

'''رخی بهارِ تجلّی به فرِّ میکائیل/ چو شعرِ پیرِ خردمند: شاهِ گرمارود'''

'''نه من سخنورم ایدر، نه فرصتی مانده‌ است/ که در مجامله پیچم و الفتی که نبود'''

'''برادران صفی آراستیم رویارو/ به نابرادر پرداختن ز نطعِ وجود'''

'''گذشت هرچه که بر ما گذشت و ماند زیان/ به من که دیر تُرا یافتم به کامِ حسود'''

'''تو ای بلند و سرافراز مردِ مردانه/ که بند و زندانت، استخوانِ جان فرسود'''

'''به روزگارِ جوانیت بهره شد زنجیر/ که جانت در تنِ بیداردل نمیآسود'''

'''دلیرمردا! شیراوژنا! که در پیِ دین/ دلت گُداخت زِ بیدادِ زمرۀ نمرود'''

'''به کام اهل درایش، زمامِ اهلِ خرد/ سپرد چرخ و ز سودای حق ندیدی سود'''

'''به رغم باورِ ما رفت هرچه بر ما رفت/ به کامِ دشمن ما بود هرچه بود و نبود'''

'''به ضعفِ طالعِ من بود گرچه طالعِ تو/ به روزِ پیریت ای پیر! بختِ خواب‌آلود'''

'''چنان رسید به بیداری آفتابِ نمون/ که نامِ پاکِ تو رغمِ معاندانِ جحود'''

'''اگرچه سود زیان شد به هرچه کوشیدیم/ اگرچه رشتۀ ما را نه تار ماند و نه پود'''

'''تُرا بس این که جهانیت مدح می‌گوید/ مرا بس این که به مدح تواَم بها افزود'''

'''به شعر در همه فن، یک فنی ادب‌مردا!/ به حُسن خُلق، ادب را ز تو کمال افزود'''

'''تو سیّدالشعرایی به فرّ و بُرز و کلام/ تو سیّدالشعرایی به رغم هرچه عنود'''

'''چکامۀ تو به شعرِ کهن شرف بخشید/ چرا که از درِ یُمگان به یوش راه گشود'''

'''به شعرِ مُرسل «محبوبۀ شب» ت سَرویست/ به سبزبختی آنکو به سایه اش آسود'''

'''مبین که دیر به عذر ایستاده‌ام، بگذر/ اگر جوانیِ من روی خاطرِ تو شخود'''

'''غلام فاطمه ام من، خدا کند که شَود/ پرندِ فاطمه بفتِ دلت زِ من خشنود'''

'''بلندنامیِ من زین مدیح خواهد بود/ چنانکه از تو بلند است نام گرمارود'''

اوّل و آخرِ یار

با عرض دستبوسی تقدیم شد به محضرِ حضرتِ سیّدالشعرا استادِ گرانمایه دکتر سیّد علی موسوی گرمارودی. دیرزیاد آن بزرگوار خداوند!

یوسفعلی میرشکاک

۹۷/۱۱/۱۶!<ref name="قصیده">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4546376/%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C |عنوان=قصیده یوسفعلی میرشکاک برای موسوی گرمارودی}}</ref>

====[[مرتضی امیری اسفندقه]]====
یوسفعلی میرشکاک که فقط به‌زور توانستم آقا را به اول اسمش اضافه کنم، چون استاد طنین این نام را، مثل فروغ، اخوان، مثل قهرمان که همه می‌گفتند قهرمان. نمی‌گفتند استاد قهرمان، فروغ را نمی‌گویند استاد فروغ، یعنی این اسم‌ها نپذیرفتند که استاد به اول آن‌ها بیاید. ولی آقا یوسفعلی را به این دلیل گفتم «آقا» یوسفعلی که دانسته یا ندانسته سایه مهربانی و محبتشان از دهه ۶۰ تا الآن بر سر ما بوده است. سعید بیابانکی عزیز هم همین‌طور.

در حضور آقا یوسفعلی خیلی نمی‌توانم حرف بزنم، تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که ایشان را دوست دارم، فقط همین! «دلم گرفته برایت، زبان ساده عشق است/ سلیس و ساده بگویم، دلم گرفته برایت». دلیلی هم ندارد! آقا یوسفعلی و دانش و احاطه‌اش بر همه روشن است. من دلم همیشه برای آقا یوسفعلی تپیده و همیشه واپسش بوده است، به دو معنی: هم دلواپسش بوده‌ام، هم دل ‌وا پسش بوده است. الآن هم هرگاه آقا یوسفعلی را می‌بینم و اینکه آقای انسانی گفتند سیاهی موهای من را دیده، و الان سفید شده است؛ همین سخن را شنیدم که حضرت آقا به خود آقا یوسفعلی فرمودند که «شما چقدر پیر شدید! من دلم می‌گیرد شما را این‌قدر پیر می‌بینم!»<ref name="پیر"/>

====نقد كتاب «پرونده كاريكاتور» از زبان میرشکاک====
به‌نظرم کتاب حاضر بیشتر یک جنگ است و این مشکل خیلی به آقای ضیایی مربوط نمی‌شود. من اين كوتاهي را از جانب آقاي گودرزي مي‌دانم.
با توجه به تتابع اضافات و کاربردهای نادرست صفت تفضیلی و چند مسئله دیگر در متن، گودرزي ديباج را به عنوان رييس پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي مقصر می‌دانم كه متن كتاب را پيش از انتشار آن به ويراستار نسپرده است.
اين رويكرد كه هر هنرمندي در عرصه هنر خودش از قلمي برخوردار باشد كه بتواند هنرش را به‌خوبي منتقل كند، رويكرد اشتباهي است. هر خواننده‌اي كه اين كتاب را به‌دست بگيرد متوجه مي‌شود كه نويسنده، قلم رسايي در رساندن مطلب خود نداشته است.
نکته دیگر، زوايد، حشوها و اشكالات دستوري در متن كتاب است كه از آن‌ها مي‌توان كاربرد كلمات غلط «فراشگفت» و«ژانرگونه» را نام برد. يكي از كم‌عنايتي‌هاي نويسنده توجه نكردن به محل كاربرد صفت تفضيلي است. تا وقتي در متن مقايسه‌اي صورت نگرفته است، استفاده از صفت تفضيلي بي‌جاست.<ref name="قلم">{{یادکرد وب|نشانی= https://www.ibna.ir/fa/report/46561/%D9%85%D9%8A%D8%B1%D8%B4%D9%83%D8%A7%D9%83-%D9%82%D9%84%D9%85-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%AF|عنوان= ميرشكاك با قلم نویسنده «پرونده کاریکاتور» درافتاد}}</ref>

====میرحسین موسوی====
«موسوی جنگ را با درایت خاص اداره کرد و مدیریتی که ایشان در زمان دفاع مقدس بر دوش داشت هیچ کس در جهان نمی‌توانست چنین مدیریتی داشته باشد. از شخصیتهای سیاسی و فرهنگی کسی درخشش مهندس موسوی را نداشته و یکی از معدود افرادی است که بنده حاضرم در راهش کشته شوم نه به خاطر اینکه من هوادار جریان سیاسی چپ بودم زیرا می‌دانید که من به آقای خاتمی تعلق خاطری نداشتم و در دولت موسوی بنده هیچ سمتی نداشتم.
موسوی به شدت مأخوذ به حیا است و قبل از اینکه سیاستمدار باشد عدالت‌محور است و قبل از آنکه عدالت‌محور باشد فرهنگ‌محور و فرهنگ‌پرور است.
هیچ شاعر و منتقد سراغ ندارم که یا دست پرورده ایشان باشد یا از پیروان ایشان نباشد.<ref name="موسوی">{{یادکرد وب|نشانی=https://aftabnews.ir/fa/news/90471/%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86 |عنوان=حمایت قاطع میرشکاک از موسوی و روایت او از بحران هندوانه در دولت میرحسین}}</ref>

===موضع‌گیری‌های او درباره دیگران===
===تجلیل و بزرگداشت===
گرامیداشت و تقدیر از یوسفعلی میرشکاک به همراه رونمایی از ۴ کتاب جدید وی با سخنرانی سعید قاسمی، نادر طالب زاده، وحید جلیلی، مسعود ده نمکی، ناصر هاشم زاده و شعر خوانی [[علیرضا قزوه]]، [[علی‌محمد مودب]]، [[محدثی خراسانی]]، [[امید مهدی‌نژاد]]، [[ناصر فیض]]، [[محمد محقق]]، [[مرتضی امیری اسفندقه]]، [[محمدمهدی سیار]] و ده ها شاعر جبهه فرهنگی انقلاب ۲۵ دی ۱۳۹۱ بعد از اذان مغرب برگزار شد.<ref name="رونمایی">{{یادکرد وب|نشانی=https://bookroom.ir/news/12109/%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-4-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%88%DB%8C |عنوان=گرامی داشت میرشکاک به همراه رونمایی از ۴ کتاب جدید وی}}</ref>

==آثار و کتابشناسی==
* ستیز با خویشتن و جهان
*‌ جای دندان پلنگ
* از زبان یک یاغی
* فرامرز نامه
* زخم بی‌بهبود
* دیپلمات‌نامه
* پوریای ولی
* نامه‌ای به رئیس‌جمهور آینده
* توسعه و اباحه
* سنت؛ مدرنیته؛ هویت
* تکنیک قارعه
* القارعه
* سیاست زدگی
* رخنه در تکنیک
* نسبت ما و تجدد
* ایمان و تکنولوژی
* مؤمنان در آخرالزمان
*‌ آخرالزمان و نیست انگاری
* ویژگیهای آخرالزمان
* منتظران و حقیقت انتظار
* ویژگیهای انسان آخرالزمان
* ایرانیان و موعدگرایی
* برده صاحب‌عنوان
* مذهب قیاس
* انسان آزاد
* نوشتن در اوج بحران
* تصوف تقویمی، تصوّف تاریخی
* غفلت و رسانه‌های فراگیر
* نیست انگاری و شعر معاصر
===نمونه‌هایی از اشعار===
====اذا الشمس کورت====
ترکیب‌بند معروف «اذالشمس کورت» که در کتاب «ماه و کتان» منتشر شده است، از شاهکارهای شعر انقلاب است که بر پیشانی آن نوشته شده است: «درسوک بقیةالله مصطفوی امام خمینی و بیعت با جانشین روح خدا آیت‌الله خامنه‌ای». بندی از این ترکیب‌بند زیبا، به عنوان غزل شهرت یافت. ردیف این غزل در همان نسخه « مرده است‎» درج شده است، اما خود شاعر تأکید دارد ردیف اصلی و اولی شعر همین «کشته شد» است که توسط نخستین انتشار دهندگان بنا به مصالحی عوض شده است.<ref name="پنجره"/>
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:#DB7093}}
{{ب|'''''سر بر آر ای خصم کافرکیش! حیدر کشته شد'''''|'''''معنی انا فتحنا، سرّ اکبر کشته شد'''}}
{{ب|'''''صاحب معراج، یعنی مصطفی منبر سپرد'''''|'''''آنکه بر منبر سلونی گفت و منبر کشته شد'''}}
{{ب|'''''ای یهود خیبری! بردار دست از آستین'''''|'''''مرتضی، صاحب لوای فتح خیبر کشته شد'''}}
{{ب|'''''گر حسن را زهر خواهی داد، ای فرزند هند!'''''|'''''گاه شد، چون صاحب تیغ دو پیکر کشته شد'''}}
{{ب|'''''زینبی کو تا بگرید زار بر نعش حسین؟'''''|'''''یا حسین! آیا کسی جز تو مکرر کشته شد؟'''}}
{{ب|'''''آفتاب دین احمد، جانشین بوتراب'''''|'''''بر سر حق سدر سبز سایه‌گستر کشته شد‎'''}}
{{ب|'''''کهف کامل، آخرین فرزند صدق مصطفی'''''|'''''شهپر جبریل، اسماعیل هاجر کشته شد‎'''}}
{{ب|'''''لا فتی الاّ علی لا سیف الا ذوالفقار'''''|'''''روز خندق پیش چشم خیل کافر کشته شد‎'''}}
{{ب|'''''خاک بر سر کن، الا شرق حقیقت هم‌عنان!'''''|'''''باختر! پیوند شادی کن که خاور کشته شد'''}}
{{پایان شعر}}

====شوق دیدار موعود====
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:darkgreen}}
{{ب|'''''تا اسیر گردش خویشم، بر نمی‌گرداندم گرداب'''''|'''''سایۀ سنگینی کوهم، بر نمی‌خیزد سرم از خواب'''}}
{{ب|'''''جاده‌ام، پیچیده در منزل، گردبادم عقده‌ها در دل'''''|'''''موج دور افتاده از ساحل، رود پنهان مانده در مرداب'''}}
{{ب|'''''پا به پای سایه سردر پیش، با نسیمی می‌روم از خویش'''''|'''''می‌دهد آیینه‌ام تشویش، می‌برد آشفته تا مهتاب'''}}
{{ب|'''''در شبی اینگونه وهم‌آور، یافتن، هم‌رنگ گم‌کردن'''''|'''''باختن، باری گران بر دل، بردنم، نقشی زدن بر آب'''}}
{{ب|'''''کاش امروزی نمی‎آمد تا که فردایی نمی‌دیدم'''''|'''''هر شبم فردا شبی دارد، ای شب آخِر مرا دریاب!'''}}
{{ب|'''''باز در من سایه‌ای پنهان ـ روبه رو با مرگ ـ می‌گوید:'''''|'''''بهترین فرجام نومیدان! آخرین پل! اولین پایاب!'''}}
{{ب|'''''گرچه تاریکم، رهایم کن! نیستم نومید ازین بودن'''''|'''''خاطرم را می‌کند روشن، جستجوی مقصدی نایاب'''}}
{{ب|'''''پوستم را می‌درد بر تن، جان به شوق دیدن موعود'''''|'''''دل به سوی لحظۀ میعاد، می‌شود از سینه‌ام پرتاب'''}}
{{ب|'''''می‌برد هر جا که می‌خواهد، دست‌های ناتوانم را'''''|'''''گردش گرداب‌وار خون، با هزاران ماهی بی‌تاب'''}}<ref name="پنجره"/>
{{پایان شعر}}

====اشارت====
:'''''گفتی پلنگ رام نخواهد شد'''<noinclude>
:'''''آری نه رام و نه آرام'''<noinclude>
:'''''یک عمر با گراز شب و گاو روز'''<noinclude>
:'''''درافتادم'''<noinclude>
:'''''اما هنوز هم تمام جهان روشن است و من تاریک.'''<noinclude>
:'''''نه هیچ گردش چشمی'''<noinclude>
:'''''نه خانه‌ای'''<noinclude>
:'''''نه خاطره‌ای دارم'''<noinclude>
:'''''همین مخاطره‌ای دارم'''<noinclude>
:'''''میان آتش و آب'''<noinclude>
:'''''سهم من از غریو بلندم همین ترانۀ مهجور است'''<noinclude>
:'''''که زیر سایۀ کرکس'''<noinclude>
:'''''به آفتاب بیاندیشم'''<noinclude>
:'''''آه'''<noinclude>
:'''''نه خواب دامنه در شب'''<noinclude>
:'''''نه ماه'''<noinclude><ref name="پنجره"/>

====تفنگ====
{{شعر|نستعلیق|سبک=color: green}}
{{ب|'''''ای دل ای تفنگ شعله‌‌ور! چرا'''''|'''''بوی خون نمی‌دهد تپیدنت'''}}
{{ب|'''''لک‎لكی نمی‌پرد ز غرّشت'''''|'''''آهویی نمی‌رمد ز دیدنت'''}}
{{ب|'''''ای دل ای تفنگ برنوی پدر!'''''|'''''زیر سقف سینه ی سیاه من'''}}
{{ب|'''''همچو آبگینه‌ای شكسته‌ای'''''|'''''ماندی و شكسته‌تر نگاه من'''}}
{{ب|'''''در تو ماند و، بال وا نمی‌كند'''''|'''''چون كبوتری بریده بال و پر'''}}
{{ب|'''''او نمی‌پرد، تو پُر نمی‌شوی'''''|'''''از هرای مرگ‌، برنوی پدر!'''}}
{{ب|'''''لایق نگاه مردۀ منی'''''|'''''نه نگاه گرم ماده آهوان'''}}
{{ب|'''''خو نمی‌كنی چرا به این نگاه'''''|'''''چون سگ گری به مشت استخوان'''}}
{{ب|'''''كهنه‌ای تو و پسند خاطرِ'''''|'''''هیچ كس به جز پدر نمی‌شود'''}}
{{ب|'''''او دگر نمی‌شود چنان كه تو'''''|'''''تو چنان كه او، دگر نمی‌شوی'''}}
{{ب|'''''چون تنور سرد مادرم تهی'''''|'''''از حضور شعله‌های آتشی'''}}
{{ب|'''''بس كن ای دل، ای دل تباه من'''''|'''''خنده‌آور است از تو سركشی'''}}
{{ب|'''''دیدی آن غزال وحشی جنوب'''''|'''''از تو گرگ پیر وحشتی نكرد'''}}
{{ب|'''''دیدی آن پلنگ جنگل شمال'''''|'''''حرمت تو را رعایتی نكرد'''}}
{{ب|'''''هیچ كس تو را زمن نمی‌خرد'''''|'''''ای دل من ای تفنگ دیر سال'''}}
{{ب|'''''بر جدار دنده‌های خسته‌ام'''''|'''''سر بنه ز درد خویشتن بنال'''}}<ref name="پنجره"/>
{{پایان شعر}}

====نسبت میان طریقت و دیپلماسی====
در بخشی از نمط آخر کتاب «دیپلمات‌نامه‌؛ خواجه هربرتعلی درام‌الملک آجری»،‌ با عنوان «اندر یادکرد نسبت میان طریقت و دیپلماسی» می‌خوانیم:
«دو تن از پیران قوم برخاستند و دوبازوی مرا گرفتند و به دو زانو در آن پیشگاه همایونی نشاندند. یکی از آنان کمربند سگ‌دار از کمر کشید و به عتاب تمام، رموز و عجایب پرسیدن گرفت و دیگری در گوش من تلقین پاسخ می‌فرمود. تا بدانجا رسیدیم که گردن مرا همچون بزغاله‌ای بگرفتند که به پی‌ماچان‌ (پاپبوس) قطب کامل برند. تا عاقبت صدایی مهیب از میان برخاست که:

ـ قطب کامل کیست و کجاست؟

پاسخ آوردم که بنت عم ماست و در تکیۀ فقرای بوکینگهام است.

ـ ذکر خفی چیست؟

ـ ذکر خفی را قطب کامل تلقین کند و به هر سالی کلمه‌ای باشد که دلالت به طالع آن سال کند.

ـ چون در غربت افتی چه گویی؟

ـ گویم: یا رابینسون کروزوئه مدد!

ـ چون به جنگ روی چه گویی؟

ـ گویم: هو یا رابین‌هود هو | کان کرم و جود هو | دور از آتش و هود هو | نصرت فرما زود هو

ـ خرقه تشرف را چه کسی از غرب به شرق آورد؟

ـ به جانب حجاز و عراق، سرادوارد لورنس و خلیفۀ وی مستر همفر. به جانب ولایت ما،‌رسرادوارد شرلی و خلیفه‌اش رابرت شرلی رضوان‌الله تعالی علیهم

ـ خرقۀ ارشاد و هدایت در کدام خاندان بود؟

ـ در خاندان مولانا میشل عفلق اعلی‌الله مقامه

ـ اکنون در کجاست؟

ـ هر کس که اسرار فاش کند لایق بندگی این درگاه نباشد. آنچه را که به قرنی دیگر باید مردمان بدانند، امروز فاش گفتن سزاوار نیست.

چون این بگفتم، نعره مشایخ و اقطاب در صحن و سرای تکیه طنین انداخت. قوال به صوتی دلکش در مایه راک اندرول، این سرود خواندن گرفت و دگربار سماع آغاز شد:

خوک رفت و موش آمد | خلق در خروش آمد | چشم رفت و گوش آمد | گاه جنب و جوش آمد | چند فکر نیک و بدی؟ | یا الیزابت مددی! ...»<ref name="پنجره">{{یادکرد وب|نشانی=https://shahrestanadab.com/Content/ID/4291/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DA%A9 |عنوان=پنجره‌ای به شعر یوسفعلی میرشکاک}}</ref>

==منبع‌شناسی==
==پانویس==

تست جدید

2024-11-03T05:23:46Z

Admin:

زنده‌یاد

تست <ref name="جوادی یگانه">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =جوادی یگانه | نام =محمدرضا | نام خانوادگی۲ = مهدی‌پور | نام۲ = فرشاد | عنوان =روش‌شناسی جلال آل‌احمد | ژورنال = پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران| مکان = | دوره = ۳| شماره =۱ | سال =۱۳۹۲ | تاریخ بازبینی = ۱بهمن۱۳۹۷}}
</ref>

This is an example of multiple references to the same footnote.<ref name="multiple">Remember that when you refer to the same footnote multiple times, the text from the first reference is used.</ref>

Such references are particularly useful if different statements come from the same source.<ref name="multiple" /> Any reused tag should not contain extra content, that will spawn an error. Only use empty tags in this role.

A concise way to make multiple references is to use empty ref tags, which have a slash at the end.
Although this may reduce redundant work, please be aware that if a future editor removes the first reference, this will result in the loss of all references using the empty ref tags.<ref name="multiple" />

{{جعبه اطلاعات کتاب
|عنوان = آتشْ بدون دود
|تصویر = Atash bedoone dod.png
|اندازه تصویر = 150px
|زیرنویس تصویر = '''آتش، بدونِ دود نمی‌شود، جوان بدونِ گناه'''
|نویسنده = [[نادر ابراهیمی]]
|تصویرگر =اطلاعات تصویر گر
|زبان = فارسی
|مجموعه =
|موضوع = زندگی ترکمن در صحرا، اختلاف و جنگ درون قبیله‌ای، جنگ‌ با بیگانگان و درگیری‌های سیاسی
|سبک = [[واقع‌گرا]]
|ناشر = روزبهان
|ناشر فارسی =
|محل انتشارات = تهران
|تاریخ نشر = چاپ اول ۱۳۵۸
|تاریخ نشر فارسی=
|محل ناشر فارسی = تهران
|نوع رسانه =
|صفحه =۲۲۶۱
|شابک = ۹۶۴۵۵۲۹۲۲۰
|پس از =
|پیش از =
|طراح_جلد=اطلاعات طراح جلد|نوع_جلد=اطلاعات نوع جلد آورده شده است.|دسته‌بندی=اطلاعات دسته‌بندی آورده شده است.}}
== عنوان بخش ==

=== عنوان زیربخش 1 ===
تست 5 اسپیس

تست 12 اسپیس

==== عنوان زیربخش 2 ====

===== عنوان زیربخش 3 =====

====== عنوان زیربخش 4 ======
بند
پیش قالب بندی شده
<blockquote>قطعه نقل قول</blockquote>

= عنوان صفحه =

مرجع با عنوان فارسی در نام <ref name="a"></ref>

مرجع با تکرار عنوان فارسی در نام <ref name="a"></ref>

مرجع اول<ref name=":2">نظر افشار</ref>

استفاده دوباره!<ref name=":2" />

تست تصویر جدید!<ref name=":3">[https://esanj.ir/ سایت درج]</ref>

متن تست دوم<ref name=":3" />سس
[[پرونده:Sample-city.jpg|بندانگشتی|تصویر نمونه یک شهر رو اینجا گذاشتم!]]

[[Test]]

<ref name=":0">{{یادکرد وب|نشانی = http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان =تعبیر سید علی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد}}</ref>

برای تست ویرایشگر دیداری، این متن را اضافه کردم.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /><ref name=":0" />

<ref name=":1">{{یادکرد وب|نشانی=http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان=تعبیر سید علی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد}}</ref>

{{نستعلیق|چو ایران مباشد تن من مباد}}‎

{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|به نام خداوند جان و خرد|کزین برتر اندیشه برنگذرد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

== مخالفت با [[ولایت عزرائیل]] ==
وقتی یادداشت‌های سفر آل‌احمد و دانشور به «ولایت عزرائیل» منتشر شد، صداهای مخالف در فضا طنین انداخت. [آیت‌الله] [[سید علی خامنه‌ای]] که از دوستداران کتاب‌های آل‌احمد بود، این اعتراض را به گوش او رساند. آل‌احمد سربالا پاسخ داد؛ ولی به سال۴۶ متنی را در [[نشریه دنیای جدید]] منتشر کرد با عنوان «آغاز یک نفرت». دنیای جدید برای همیشه تعطیل شد. قمی‌ها همان متن را با تیتر «اسرائیل، عامل امپرالیسم» منتشر کردند. رضایت نسبی کسب شد. <ref>{{پک|جلال آل‌احمد|۱۳۷۳|ک=سفر به ولایت عزرائیل}}</ref>

=== سر پرشور ===
[[جواد مجابی|مجابی]] و [[محمدعلی سپانلو|سپانلو]] مصاحبه را شروع کردند و رفته‌رفته تعدادی دیگری نیز به آن‌ها اضافه شدند. بحث به موضوعات سیاسی کشید. جلال با صدای بلند شروع به انتقاد از حکومت کرد و گفت:

«می‌خواهند تا سال۲۰۰۰ در این مملکت تعداد دهات را از ۱۰هزار به ۲هزار برسانند و این قتل‌عام بزرگ سنت‌های ایرانی است...»

= تست عنوان صفحه =
آل‌احمد و دانشور به «ولایت عزرائیل» منتشر شد، صداهای مخالف در فضا طنین انداخت. [آیت‌الله] [[سید علی خامنه‌ای]] که از دوستداران کتاب‌های آل‌احمد بود، این اعتراض را به گوش او رساند. آل‌احمد سربا

تست زمان سرور :
10:31 صبح

{{جعبه اطلاعات نهاد
|بالا = بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|تصویر = [[پرونده:Adabiatirani.jpg|100px]]
|عنوان تصویر = بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|تصویر۲ = [[پرونده:AdabiatiraniPlace.jpg|200px]]
|عنوان تصویر۲ = ساختمان کنونی بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان

|بنانهاده= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت فرهنگی)
|وضعیت= یازدهمین سال تأسیس
|وظایف حاکمیتی= برگزاری جشنواره‌های بزرگ ادبی
|وظایف خودتعریف= برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌هایی با محورهای پژوهشی، آموزشی، تولید و ترویج، بین‌الملل و جشنواره‌ها
|قوانین یا آیین‌نامه‌های مرتبط=
|وضعیت حقوقی= زیر نظر معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
|ساحت=
|هدف= گسترش و ترویج ادبیات
|تمرکز= بر ادبیات داستانی و شعر
|شیوه‌های عمل=
|رویدادهای تحت پوشش= جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد، جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی، جایزهٔ ادبی ملک‌الشعرای بهار و جشنوارهٔ شعر فجر
|محصولات= دبیرخانهٔ جوایز ادبی جلال آل‌احمد، پروین اعتصامی و ملک‌الشعرای بهار، جشنوارهٔ شعر فجر و مجمع انجمن‌های ادبی
|گستره فعالیت= حوزهٔ ادبیات داستانی و حوزهٔ شعر
|شعبات=
|ریاست= مهدی قزلی
|افراد کلیدی= مهدی قزلی (مدیرعامل)، جواد محقق (معاونت شعر)، ابراهیم زاهدی‌مطلق (معاونت داستان)
|مقر= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
|مکان= تهران، بلوار کریم‌خان، خیابان سنایی، کوچهٔ پنجم (اعرابی)، پلاک ۶
|تصویر نقشه = [[پرونده:AdabiatiraniMap.png|100px]]
|مراجعه‌کنندگان= نویسندگان، شاعران و منتقدان ادبی
|خدمت‌گیرندگان=
|تخمین گردش مالی یک‌ساله=
|وبگاه= http://adabiatirani.com/
}}

{{جعبه اطلاعات رویداد
|بالا = جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد
|عنوان = جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد
|تصویر = [[پرونده:JalalLiteraryPrize.png|80px]]
|عنوان تصویر = آرم جایزه ادبی جلال
|تصویر۲ = [[پرونده:JalalLiteraryPrize11.jpg|250px]]
|عنوان تصویر۲ = تصویر جایزه ادبی جلال 11

|وضعیت= در حال برگزاری دوره دوازدهم
|نوع= ادبیات داستانی
|بسامد=
|بنانهاده= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت فرهنگی)
|وضعیت حقوقی= [http://jalal.adabiatirani.com/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87/ مصوب پانصد و نود و سومین جلسه مورخ ۲۳/۰۸/۱۳۸۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی]
|هدف= ارتقای زبان و ادبیات ملی و دینی و نیز تشویق نوشته‌هایی با هویت و خاستگاه ایرانی
|آخرین شعار=
|مقر= بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|مکان دبیرخانه= خیابان کریم‌خان. خیابان سنایی کوچه پنجم اعرابی. پلاک ۶
|مکان برگزاری= تالار وحدت – پژوهشگاه فرهنگ، هنر و معماری - کتابخانه ملی
|رویداد قبلی=
|رویداد بعدی=
|نقش‌آفرینان داخلی= تمام کتاب‌های ادبیِ منتشرشدهٔ داخل کشور را دربرمی‌گیرد
|نقش‌آفرینان خارجی=
|گستره = ملی
|بازدیدکنندگان= اهالی ادبیات و عامه مردم.
|برنامه‌های جنبی= «ادبیات داستانی افغانستان»، «یک دههٔ ادبیات اقتصاد و پیامدهای اجتماعی کار» و «آتیهٔ ادبیات ایرانی»
|ریاست = وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
|دبیر = مهدی قزلی
|افراد کلیدی =
|ساختار = [http://jalal.adabiatirani.com/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87/ وضع شده در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی]
|وبگاه= http://jalal.adabiatirani.com
}}

تست جدید، برای بررسی نقشه سایت
{{DISPLAYTITLE:جدید}}

<seo title="عنوان متفاوت" metakeywords="تست,جدید" metadescription="برای تست زبان فارسی" />

[[پرونده:File_example_MP4_480_1_5MG.mp4|start=2|end=6]]

{{#evt:service=youtube|id=https://www.youtube.com/watch?v=pSsYTj9kCHE|alignment=right}}
<references />

جلال آل‌احمد

2024-11-02T16:07:31Z

Admin:

{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
|نام = جلال آل‌احمد
|تصویر = Jalal002.jpg
|توضیح تصویر = پیوسته می‌نوشت<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال|ص=۷-۸}}</ref>
|نام اصلی = سیدجلال آل‌احمد
|زمینه فعالیت = داستان، جستار، مستندنویسی، ترجمه
|ملیت =
|تاریخ تولد = ۰۲ آذر ۱۳۰۲<ref>{{یادکرد وب|نشانی = https://www.isna.ir/news/8309-04399/%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86‏|عنوان =تاریخ دقیق زادروز جلال}}</ref>
|محل تولد = تهران
|والدین = سیداحمد طالقانی و خانم دانایی
|تاریخ مرگ = ۱۸شهریور۱۳۴۸<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال|ص=۲۳}}</ref>
|محل مرگ = اسالمِ گیلان
|علت مرگ = ایست قلبی
|محل زندگی = تهران
|مختصات محل زندگی =
|مدفن = شهرری، مسجد فیروزآبادی
|در زمان حکومت =
|اتفاقات مهم =[[روزگار جلال آل‌احمد]]
|نام دیگر =
|لقب = جلال آل‌قلم<ref name=":0">{{یادکرد وب|نشانی = http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان =تعبیر سید علی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد}}</ref>
|بنیانگذار = [[کانون نویسندگان ایران]]<ref>{{یادکرد وب|نشانی = http://www.bbc.com/persian/iran/2012/01/120130_l44_tudeh_party_writers_association|عنوان =دربارهٔ کانون نویسندگان ایران}}</ref>
|پیشه =
|سال‌های نویسندگی =از ۱۳۲۳ تا ۱۳۴۸<ref name=":1">{{یادکرد وب|نشانی = https://article.tebyan.net/11017/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B4-|عنوان =خودزندگی‌نامهٔ جلال آل‌احمد}}</ref>
|سبک نوشتاری = واقع‌گرایی<ref name="جوادی یگانه">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =جوادی یگانه | نام =محمدرضا | نام خانوادگی۲ = مهدی‌پور | نام۲ = فرشاد | عنوان =روش‌شناسی جلال آل‌احمد | ژورنال = پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران| مکان = | دوره = ۳| شماره =۱ | سال =۱۳۹۲ | تاریخ بازبینی = ۱بهمن۱۳۹۷}}
</ref>
|کتاب‌ها = "[[غرب‌زدگی]]"، "[[مدیر مدرسه]]"، "[[خسی در میقات]]" و...
|مقاله‌ها =
|نمایشنامه‌ها =
|فیلم‌نامه‌ها =
|دیوان اشعار =
|تخلص =
|فیلم(های) ساخته براساس اثر(ها) = [[جلال به‌روایت اسالم]] {{سخ}} [[نویسنده بودن]] [[جلال آل‌احمد (فیلم مستند)]]
|همسر = [[سیمین دانشور]] (۱۳۲۹تا۱۳۴۸)
|شریک زندگی =
|فرزندان =نداشت
|تحصیلات = "ادبیات فارسی" (کارشناسی) {{سخ}} "ادبیات فارسی" (دکتری ناتمام)<ref name="نظر افشار">{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک=یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۱۶۱}}</ref>
|دانشگاه = "دانشگاه خوارزمی" (دانشسرای عالی) {{سخ}} "دانشگاه تهران"
|حوزه = "علمیه نجف" (ناتمام)<ref>{{پک|کائینی|۱۳۹۲|ک= دو برادر|ص=۱۰۶}}</ref>
|شاگرد =
|استاد =
|علت شهرت =
|تأثیرگذاشته بر =
|تأثیرپذیرفته از =
|وب‌گاه =
|imdb_id =
|soure_id =
|جوایز = [[جایزه ادبی جلال آل‌احمد| جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد]]
|گفتاورد =
|امضا = Jalal-e Al-e-Ahmad signature.png
}}

[[پرونده:Jalal_Al-e-Ahmad01_(0).jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در دوران تحصیل در دبیرستان]]
[[پرونده:jalal8.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در جوانی کنار ایوان مدائن]]
[[پرونده:jalal7.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال جوان در کنار سیمینش]]
‌[[پرونده:Pedar jalal.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|آیت‌الله سیداحمد حسینی طالقانی پدر زنده‌یاد جلال آل‌احمد کنار فرزندش حجت‌الاسلام سیدمحمدتقی طالقانی و نواده‌اش حجت‌الاسلام سیدعلی آل‌احمد]]

[[پرونده:Jalal Al-e-Ahmad010 (0).jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال آل‌احمد درحال گفت‌وگو با چند تن از دانشجویان دانشگاه تبریز]]
[[پرونده:Jalal Al-e-Ahmad019 (0).jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در کنار [[نیما یوشیج]]، [[علی‌اصغر خبره‌زاده]] و برخی دوستانش در دوران پس از انشعاب از حزب توده]]
[[پرونده:jalal14.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال آل‌احمد کنار پروفسور هانس استراشر در حاشیه یکی از ایرانگردی‌های خویش]]
[[پرونده:jalal Alahmad01.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در خانهٔ پدری]]

"'سید جلال آل‌احمد"' روشن‌فکر، داستان‌نویس، منتقد ادبی و هنری، روزنامه‌نگار، فعال سیاسی، مستندنگار، جستارنویس، مترجم، معلم و نیز مدرس دانشگاه بود.

<center>* * * * *</center>

از نگاه اهالی ادبیات، آل‌احمد از نویسندگان مؤثر و جریان‌ساز ادبیات معاصر بود. نثر و نظر آل‌احمد بحث‌های پردامنه‌ای بین روشن‌فکران و نویسندگان ایجاد کرده است. به همین خاطر، دیدگاه‌های آل‌احمد و سبک نویسندگی وی، موافقان و مخالفان بسیاری داشت. بخشی از این دیدگاه‌های متنوع دربارۀ وی در کتاب "[[یادنامۀ جلال آل‌احمد]]" بازتاب داده شده است؛ در «[[این گفت‌ و سخن‌ها]]» هم «مبلغ نویسندگی لومپنیسم» نامیده شده است، هم «آذرخشی در دل تاریکی».

آل‌احمد در خانواده‌ای پر جمعیت و پس از تولد هفت دختر به‌دنیا آمد. پدر وی [آیت‌الله] سیداحمد طالقانی از مجتهدان زمانه بود و با [آیت‌الله] [[سید محمود طالقانی]] پیوند خویشاوندی داشت. پدر آل‌احمد با اصلاحات دورۀ پهلوی اوّل بر سر مهر نبود. به‌همین‌دلیل در دستگاه اداری‌ وقت وارد نشد و به تعبیر آل‌احمد ترجیح داد «آقای محل» باقی بماند. چنین شخصیتی راضی نبود فرزندش جز علوم حوزوی بخواند. او انتظار داشت که جلال وارد بازار کار شود، ولی آل‌احمد دور از چشم پدر به تحصیل پرداخت و از آموزش‌های مدارس جدید بهره برد. در مدرسه شبانه دیپلم گرفت و بعد از [[دانشسرای عالی]] فارغ‌التحصیل شد.<ref name=":1" /> با آنکه می‌توانست دکترای ادبیات فارسی از [[دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران]] دریافت کند،<ref name=" نظر=" افشار"=">{{یادکرد وب|نشانی=http://tarikhirani.ir/fa/news/37/bodyView/4753/%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87.%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86.%D8%A8%D8%A7.%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7.%D8%A8%D9%87.%D8%AD%D8%B0%D9%81.%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1.%DA%A9%D9%85%DA%A9.%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%9F.html|عنوان=دیدار جلال با هویدا}}</ref> تحصیلات عالیه را رها کرد و به حیطه ادبیات خلاقه رو آورد. سال‌ها معلم بود، چنان‌‌که برخی از داستان‌های جلال ریشه در تجربه‌های معلّمی او دارد.<ref name=":1" />

آل‌احمد از ابتدای دهه ۲۰ وارد دنیای ادبیات شد. اولین مجموعه داستان او "[[دید و بازدید]]" نام داشت. از آن زمان تا لحظه مرگ به سال ۱۳۴۸ آثار آل‌احمد به‌شکلی منظم در قالب‌های گوناگون ادبی منتشر می‌شدند. او همانند بسیاری از هم‌نسلان روشن‌فکرش جذب حزب توده شد و مدتی نیز سردبیر [[ماهنامۀ مردم]] بود. اما در میانهٔ التهاب‌های سیاسی دهه سی از این حزب جدا شد و دیگر به‌طور رسمی فعالیت سیاسی نکرد.<ref name=":1" />

آل‌احمد بسیار اهل سفر بود. به صدها آبادی سفر کرد و تا آخرین لحظه‌های عمرش برنامه‌های سفرهای آتی را برنامه‌ریزی می‌کرد. به آمریکا و روسیه و فلسطین اشغالی و کشورهای اروپایی و ممالک عربی هم سفر کرد. شرح تمام این سفرها را می‌نوشت و از روزهایش یادداشت‌برداری می‌کرد. هم‌زمان با این یادداشت‌برداری‌های در سفر، به همسرش سیمین دانشور هم نامه می‌نوشت.<ref name=":1" /> با عنایت به مقاله‌ها و یادداشت‌ها و ده‌ها کتاب منتشر شده از او و سیاههٔ نامه‌هایش، می‌توان نتیجه گرفت که آل‌احمد پیوسته می‌نوشت.

آل‌احمد با شخصیت‌های سیاسی بسیاری هم دیدار می‌کرد. با هویدا یکی از آنان بود؛<ref name=" /> ثابتی نیز به دیدار او رفت و پیوسته با اراباب قدرت در تماس و مذاکره و مشاجره بود.<ref name="ثابتی">{{یادکرد وب|نشانی = http://tarikhirani.ir/fa/news/10/bodyView/3081/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA.%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%DB%80.%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88.%D8%A7%D8%B2.%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1.%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84.%D8%A2%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF.%D8%A8%D8%A7.%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%B2.%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA%DB%8C.html|عنوان= ناگفته‌هایی از دیدار جلال با ثابتی}}</ref> شرح یکی از این مشاجرات را [[مسعود بهنود]] در برنامه هزار داستان خود نقل کرده است.
<ref name="هزارداستان">{{یادکرد وب|نشانی = https://www.youtube.com/watch?v=bYgV8oV1tgs|عنوان =هزارداستان بهنود دربارهٔ جلال}}</ref> آل‌احمد، پس از انتشار "[[غرب‌زدگی]]" با [امام] روح‌الله موسوی خمینی دیدار و نسبت به آیندۀ او ابراز خوشبینی کرد. با عنایت به‌ همین دیدار و اظهارنظر آل‌احمد، شخصیت‌های انقلابی تاریخ معاصر ایران از او به نیکویی نام می‌برند. <ref>{{پک|شمس آل‌احمد|۱۳۶۹|ک= از چشم برادر}}</ref> <ref name=":0" />

‌آل‌احمد در سال ۱۳۲۹ با [[سیمین دانشور]] ازدواج کرد و تا پایان عمر بچه‌دار نشد. او شرح این ماجرا را در کتاب "[[سنگی بر گوری]]" نوشته است. آل‌احمد زمانی در اسالم گیلان از دنیا رفت که به‌تصحیح سفرنامه‌هایش مشغول بود و قصد داشت داستانی بنویسید به نام «نسل جدید».<ref name=":1" />

‌آثار آل‌احمد صدها بار تجدید چاپ شده است. "[[مدیر مدرسه]]" رمان مشهور آل‌احمد است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون (مطابق اطلاعات بانک داده‌های [[خانۀ کتاب]]) ۹۸ بار چاپ شده است. در یک سال اخیر نیز ۹۹ بار آثار آل‌احمد چاپ شده است. "[[غرب‌زدگی]]" و "[[در خدمت و خیانت روشن‌فکران]]" دو اثر مهم آل‌احمد در [[جستارنویسی]] است که جمعا ۷۸ بار به‌چاپ رسیده‌اند. با نگاه به میانگین تعداد نسخه‌های منتشرشده از سفرنامه‌ها، سفرنامه‌های آل‌احمد نیز پرخواننده هستند. "[[خسی در میقات]]" سفرنامۀ حج اوست که پس از انقلاب اسلامی تاکنون ۸۵ بار تجدید چاپ شده است. ترجمه آل‌احمد از کتاب "[[قمارباز]]" نوشتۀ [[داستایفسکی]] نیز ۸۰ بار چاپ شده است.(این داده‌ها مبتنی بر جست‌وجوی پیشرفتهٔ وب‌سایت [http://www.ketab.ir/ خانه کتاب] صورت گرفته است.)

‌گران‌ترین جایزۀ ادبی حال حاضر ایران به نام این نویسنده ضرب شده است.<ref name="جایزه گران">{{یادکرد وب|نشانی = http://www.nasimonline.ir/Content/Detail/965660/%D9%85%D9%87%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%B2-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF|عنوان =گران‌ترین جایزهٔ ادبی کشور}}</ref> [[جایزه ادبی جلال آل‌احمد|جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد]] سالانه به‌همت [[بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان]] مستقر در [[وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی]] در آذرماه، در ایام نزدیک به سال‌روز تولد جلال آل‌احمد، برگزار می‌شود. در این رویداد ادبی، نشان ویژۀ جلال آل‌احمد نیز به برگزیدگان اهدا می‌شود.<ref name="سایت جایزه">{{یادکرد وب|نشانی = http://jalal.adabiatirani.com|عنوان= محفل جایزهٔ ادبی جلال}}</ref>

==داستانک‌ها==
{{اصلی|‌ روزگار جلال آل‌احمد}}
زندگی و دیدارهای آل‌احمد از خانه دزاشیب تا [[کافه فیروز]] و از [[کافه نادری]] تا کلبه‌اش در دهکدهٔ اسالم سرشار از نکته و خاطره و داستان است. شمّه‌ای از این روایت‌ها در ادامه می‌آید.
===آشنایی در اتوبوس===
در تعطیلات عید سال ۲۹ سیمین و ویکتوریا در شهرستان مهمان بودند. بلیط بازگشت پیدا نمی‌شد. یأس‌شان نپایید. چند دانشجوی بانشاط برنامه‌شان را تغییر دادند. آن‌ها تصمیم گرفتند چند روزی بیشتر از بهار آن شهر بهشتی استفاده کنند. بلیط‌ها را به سیمین و ویکتوریا دادند. در اتوبوس جوانی بلندبالا و خوش‌پوش جایش را به سیمین سپرد. به‌همین بهانه، با او از کتاب و ادبیات و فرهنگ حرف زد. گره رفاقت و وفاداری افکنده شد و آن دو یک‌دیگر را پسندیدند و پیوند بستند. آن جوان جلال بود.
<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.mashreghnews.ir/news/342152/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D8%AC%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D8%AF|عنوان= آشنایی جلال با سیمین}}</ref>

===مخالفت با [[ولایت عزرائیل]]===
وقتی یادداشت‌های سفر آل‌احمد و دانشور به «ولایت عزرائیل» منتشر شد، صداهای مخالف در فضا طنین انداخت. [آیت‌الله] [[سید علی خامنه‌ای]] که از دوستداران کتاب‌های آل‌احمد بود، این اعتراض را به گوش او رساند. آل‌احمد سربالا پاسخ داد؛ ولی به سال۴۶ متنی را در [[نشریه دنیای جدید]] منتشر کرد با عنوان «آغاز یک نفرت». دنیای جدید برای همیشه تعطیل شد. قمی‌ها همان متن را با تیتر «اسرائیل، عامل امپرالیسم» منتشر کردند. رضایت نسبی کسب شد. <ref>{{پک|جلال آل‌احمد|۱۳۷۳| ک=سفر به ولایت عزرائیل}}</ref>

===سر پرشور===
[[جواد مجابی|مجابی]] و [[محمدعلی سپانلو|سپانلو]] مصاحبه را شروع کردند و رفته‌رفته تعدادی دیگری نیز به آن‌ها اضافه شدند. بحث به موضوعات سیاسی کشید. جلال با صدای بلند شروع به انتقاد از حکومت کرد و گفت:

«می‌خواهند تا سال۲۰۰۰ در این مملکت تعداد دهات را از ۱۰هزار به ۲هزار برسانند و این قتل‌عام بزرگ سنت‌های ایرانی است...»

ناگهان سیمین بلند شد و با بغض گفت:

«او را‌‌ رها کنید؛ چرا وادارش می‌کنید چنین حرف‌هایی را در جمع عمومی بزند؟ به صلاحش نیست.»

و گفت‌وگو قطع شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی =http://tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/3345/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D9%87.%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF.%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C.%D8%A7%D8%B2.%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85.%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84.%D8%A2%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF.html ‏|عنوان= گفت‌وگوی ناتمام مجابی و سپانلو با جلال}}</ref>

===دیدار با بنیان‌گذار===
احمد واسطه بود و آیت‌الله در بیرونی خانه‌اش مهمان‌ها را پذیرفت. آنچه دیده به آن جلب می‌شد، تشکچه‌ای بود در بالای اتاق. از زیر تشکچه گوشه‌ کتابی بیرون زده بود. جلال جلد [[غرب‌زدگی]] را شناخت. به آیت‌الله گفت:‌

«این پرت‌وپلاها به دست شما هم رسیده؟»

آیت‌الله پرت‌وپلا را اباطیل شنید. انکار کرد و ادامه داد:‌
«این حرف‌ها را ما باید می‌زدیم.»

آیت‌الله از زیر همان تشکچه پاکتی بیرون آورد. آن‌قدری بود که پیش‌پرداخت خانه‌ای را تأمین کند که بعدها [[شمس آل‌احمد]] در آن زندگی کند.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی= پروین‌زاد|نام= مهدی|عنوان= گفت‌وگو با شمس آل‌احمد|ژورنال= کیهان فرهنگی|شماره= ۲۲| سال= ۱۳۹۲| ص=۱۰تا۱۱}}
</ref>
===فرزندخواندگان===
اولی‌ گزینه [[لیلی گلستان]] بود.<ref name="لیلی گلستان">{{یادکرد ژورنال | عنوان: گفت‌وگو با لیلی گلستان| ژورنال = یادآور|شماره= سوم|تاریخ = ۱۳۸۶| ص = ۱۴۸-۱۵۰}}</ref> او خاطرات شیرین گذشته و محبت‌های سیمین و جلال را راوی است نه به‌اندازه امکانی اینکه بتواند فرزندخوانده آنان باشد؛ امّا فرزند داشتن مهم‌ترین مسئله زندگی زناشویی سیمین و جلال بود. فرزند هوشیاری را هم در سال‌های آخر یافته بودند. احمد یاسمی‌ نامی بود در اسالم. جلال و سیمین هر دو موافق بودند که احمد را به تهران بفرستند. شاید هم فرزندشان باشد؛ اینکه سنگی بر گور جلال باشد که نه؛ برای آن پدرِ خونی بودن ذاتی است. احمد نپذیرفت، هم‌چنان‌که هیچ‌کس دیگری هم نپذیرفت؛ امّا احمد با حسرت از خاطرات گذشته یاد می‌کند و الان پشیمان است.<ref name="اسالم شهر مرگ جلال">{{یادکرد وب|نشانی =https://www.mehrnews.com/news/1698731/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%86%D8%B2%D8%AF%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%B3%D8%B1-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%B4%D9%88%D9%85 |عنوان= فرازهایی از تاریخ ایران}}</ref>
===آنچه ثابتی گفت===
«فکر نکن ما آنقدر ناشی هستیم که تو را بکشیم و اجازه بدهیم شهید راه آزادی شوی و از قبرت امامزاده ساخته شود. روزی که در خیابان راه می‌روی یک کامیون ترمز بریده زیرت می‌گیرد و لهت می‌کند. بعد با عزت و احترام در شاه عبدالعظیم دفنت می‌کنیم و نخست‌وزیر هم هر هفته یک دسته گل تقدیم مزارت می‌کند.»

این روایتی بود که پرویز ثابتی ساواک برای جلال ساخت. آنچه رخ داد، دور بود و نبود.<ref>{{پک|کائینی|۱۳۹۲|ک= دو برادر|ص=۲۱۷-۲۱۸}}</ref>
===عزاداری نامشروع===
این‌که سید محسن امین حق داشته باشد منتقد سنت‌های عزاداری حسینی باشد حرفی بود، اینکه جلال راوی این دیدگاه و مبشّر آن باشد حرفی دیگر. پدر دوّمی را تاب نیاورد. کدورت ایجاد شده بود. بعدها نحوه پوشش سیمین هم بر این کدورت می‌افزود؛ امّا اوّلین کتاب منتشرشدهٔ جلال خشمی را در پدر افروخت که به گفته بستگان تا آخر باقی ماند.<ref name="دو برادر">{{پک|کائینی|۱۳۹۲|ک= دو برادر}}</ref>
===نصر و جلال===
نصر نباید جلوی جلال و کتاب‌هایش را گرفت.

«من آمدم اجازه گرفتم که ما کتاب‌های جلال آل‌احمد را به‌نمایش بگذاریم در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.»

دلیلش این بود که:

« مردم خیال نکنند این‌ها اسرار مگوست؛ خود کارل مارکس را هم بگذارید، داس ‌کاپیتال را هم بگذارید روی میز جوان‌ها ببینند، ببینند داخلش چیست.»

آخرش چه شد؟ نصر می‌گوید:

«متأسفانه سازمان امنیت مخالفت می‌کرد و نگذاشتند.»
<ref name="نصر">{{یادکرد وب|نام‌خانوادگی = نصر |نام = سیدحسین|عنوان = دربارهٔ جلال در گفت‌وگو با سید حسین نصر|ناشر = تاریخ‌ ایرانی| نشانی = http://tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/3087/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA.%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87.%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86.%D9%86%D8%B5%D8%B1:.%D8%A8%D8%A7.%D8%B4%D8%A7%D9%87.%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D9%87.%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%85%D8%8C.%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C.%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF.%D8%B4%D8%AF.html |تاریخ = ۱۹ فروردین ۱۳۹۲| تاریخ بازبینی = ۲ بهمن ۱۳۹۷|}}
</ref>
===مذهب مختار===
جلال به حج رفت و در آنجا نماز گزارد و بعد از سال‌ها نماز صبح خواند. در [[غرب‌زدگی]] به نگاه مذهبی روحانیون امید بست. آن‌ها را تنها گروهی می‌دانست که می‌توانستند آن‌ بکنند که آل‌احمد انتظار می‌کشید؛ رهایی از غرب و دل سپردن به هویت خود. با این همه در تک‌نگاری‌هایش رفتار مذهبی از خود گزارش نکرده است با این‌که از نوشیدن‌هایش حرف زده است و گاهی هم از تقیدات همراهان گله می‌کرد. جناب جیم در [[سفر فرنگ]] یکی از آنان بود.
===رفیق شفیق===
با هم مخالفت می‌کردند. سروصدای بسیار داشتند. فریادهایی می‌کشیدند که رگ گردن‌شان را سرخ‌تر می‌جنباند. این هم‌بحث قدیمی، این یار همیشه، نزدیک‌ترین رفیقش [[خلیل ملکی]] بود. او به تیر۴۸ رفت. ریش توپی عکس آخر جلال هم به‌سبب ازدست‌دادن این رفیق دیرین بود. حتی [[انور خامه‌ای]] بعید نمی‌داند مرگ ملکی در سال ۴۸ جلال را از پای انداخته باشد. این اظهار نظر اگر ذوقی هم باشد، حاکی از صمیمیت بین جلال و خلیل ملکیِ نیروی سوّم بود. <ref name="یادنامه">{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک=یادنامهٔ جلال آل‌احمد}}</ref><ref name="خامه‌ای">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =خامه‌ای | نام =انور | نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | عنوان =خاطراتی از جلال آل‌احمد | ژورنال = کلک| مکان = | دوره = | شماره =۱۸ و ۱۹ | سال =۱۳۷۰ | تاریخ بازبینی = ۱ بهمن ۱۳۹۷}}</ref>

===با سیمین===
مطابق مستند [[جلال به‌روایت اسالم]] که ساخته [[حسن حبیب‌زاده]] است، مردم رابطه بین سیمین و جلال را عاشقانه توصیف کرده‌اند.<ref name="اسالم">{{یادکرد وب|نشانی =https://khanemostanad.ir/?p=4884 ‏|عنوان = جلال به روایت اسالم|ناشر = خانه مستند انقلاب اسلامی|تاریخ بازدید = ۲ بهمن ۱۳۹۷|تاریخ =}}</ref> نامه‌ها که در چند جلد به‌همت [[نشر نیلوفر]] منتشر شده است گواه همین علاقه است. عبارت‌های پر از مهر بین آن‌ها می‌پایید. نامه‌های جلال به سیمین در سفر آمریکا از خود سفرنامه آمریکا جلال بیشتر حجم یافته است و نامه‌های سیمین به جلال از هر دوی این‌ها بیشتر.

===القاب===
از مدرسه شروع کرده بود. انتر ساواک و دلقک دربار نخسین خطاب‌ها بود. بعدها ادامه یافت. مهربان‌ترش عبارت «دوست پیر شده» بود خطاب به [[نیما یوشیج]] و تندترهایش «بار قاطر» برای [[احسان یار شاطر]]. «خانلرخان» نصیب [[پرویز ناتل خانلری]] شد
<ref name="یادنامه"/> <ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۶| ک= ارزیابی شتاب‌زده}}</ref> و البته «سرور» نهایت احترامی بود که می‌توانست به «حضرت» [[احمد فردید]] هدیه شود.<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۸۸|ک= غرب‌زدگی|ص=}}</ref> بااین‌همه جلال صراحتاً نظرش را درباره دیگران اعلام می‌کرد. یک بار هم از آمریکا خطاب به سیمین نوشت:

«یکی بزن توی سر آن دخترک ترک [...] و بهش حالی کن که این شهر غیر از علی‌آباد است و این ژلال غیر از شوهر احمق اوست. پدرسوخته! مرده‌شورش را ببرد.»<ref>{{پک|دانشور|۱۳۸۴|ک= نامه‌های سیمین دانشور و جلال آل‌احمد|ص=}}</ref>

===نکند ساواکی باشید؟===
راححت به موسوی گرمارودی اعتماد نکرد. باید زمان می‌گذشت. حق با جلال بود چون همیشه تحت تعقیب ساواک بود.

«وقتی گفتم از کجا آمده‌ام و با چه افرادی آشنا هستم، به‌‌تدریج به من اعتماد کرد. در این فاصله نعمت آزرم هم از مشهد آمد و همراه ایشان به منزل مرحوم جلال رفتیم. از همه مهم‌تر این که آدم بسیار باهوش و باتجربه‌ای بود و سریع اهل و نااهل را می‌شناخت. در کافه فیروز، من یک روز سر میز ایشان بودم، آقای براهنی هم می‌آمد. مرحوم جلال از ایشان دعوت کرد به خانه‌اش برود و بفرمایی هم به بنده زد. من هم سریع پذیرفتم!<ref>{{یادکرد وب|نشانی =https://www.mashreghnews.ir/news/342698/%D8%A2%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%88%D8%AF ‏|عنوان = خاطرهٔ گرمارودی از جلال|ناشر = مشرق‌نیوز|تاریخ بازدید = ۲بهمن۱۳۹۷|تاریخ =۱۸ شهریور ۱۳۹۳}}</ref>

===با هم‌ولایتی===
سیدمحمود اهل طالقان و آیت‌الله جبهه ملّی بود. جلال را می‌ستود و جلال هم دوست داشت که با او صحبت کند؛ درباره اسلام و سیاست. جلال می‌گفت:

«آقا سرم آتش گرفته. این روزها دارم منفجر می‌شوم.»

سید محمود گفت در اوّلین فرصت به کلبه جلال در اسالم خواهد رفت تا از اوضاع زمانه بگویند. سید محمود حکمت آتش در سرِ جلال را نیافته بود. اوّلین فرصت هیچ‌گاه پیش نیامد.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۲۹۲-۲۹۴}}</ref>
[[پرونده:450px-taleghani-big.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|[آیت‌الله]سید محمود طالقانی از خویشاوندان و دوست‌داران جلال بود.]]

===ساعتی پس از مرگ===
سیمین خودش پشت فرمان نشست تا برود دنبال دکتر شیخ. جلال امّا در دنیای ما نبود. سرایدار نظام بابایی نام داشت که کنار سیمین نشست. باران آمده بود و باریکه راه از سرِ خلیف‌آباد تا ساحل آلالان گِلی بود. سیمین امّا نمی‌دانست بر کدام زمین راه می‌راند. لندرور بین زمین و آسمان و مماس با پرچین‌ها می‌تازید. نظام گفت:

«آن رفته، ما را هم می‌خواهید مثل او کنید... آرام‌تر بروید.»

سیمین دستش را آورد بالا و گریان گفت:

«نظام! جلال مرده.»<ref name="اسالم"/>
===پنج‌شنبه‌ها===
اسلام کاظمیه، برادران رویایی، منوچهر هزارخانی، [[ابراهیم گلستان]]، [[احمد شاملو]]، [[سیروس طاهباز]]، [[یوسف شریعت‌زاده]]، میرزای توکلی، حسین توکلی، [[رضا براهنی]]، پرویز داریوش، ناصر پاکدامن، [[نادر نادرپور]]، [[محمود اعتمادزاده|به‌آذین]]، [[غلامحسین ساعدی]]، هانیبال الخاص، اصغر خبره‌زاده، [[منوچهر آتشی]]، رحیم عابدی، عبدالعلی دستغیب، [[مهری آهی]]، علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی، هوشنگ ساعدلو و [[داریوش آشوری]] از افرادی بودند که در جلسه پنج‌شنبه‌های خانهٔ سیمین و جلال حاضر بودند.<ref name="دو برادر"/>

===ساعدی پس از مرگ جلال===
سیدحسینی مترجم نقل می‌کند در روز مرگ جلال، [[غلامحسین ساعدی|ساعدی]] حال زاری داشت. به [[خسرو گلسرخی|گلسرخی]] گفت:

«هیچ چیز ننویسید.»

و بعد گریه سر داد. توی ماشین هم ادامه داد. مثل زن‌ها نوحه می‌کرد. در خانه صبا به ترکی گفت:

«هجده ساعت است که گریه می‌کنم و مثل جغد شده‌ام.»<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۸|ک= یادمان جلال آل‌احمد|ص=۵۵تا۵۷}}</ref>
===اهلش نبود===
اهلش نبود، ولی بخاری هیزمی گذاشته بود و ارادت‌مندان را آرزو به دل نمی‌گذاشت. آن‌ها از مصاحبت با بخاری هیزمی سیر نمی‌شدند. او هم احترام مهمان را به‌جا می‌آورد. مهمان‌ها از مطرح‌ترین شاعران زمان بودند؛‌ یکی در شعر کلاسیک و دیگری در [[شعر نو]]. ولی هر دو مصاحبتی یکسان را در کنار بخاری هیزمی طلب می‌کردند.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۹۲|ک= دو بردر|ص=۲۸۴}}</ref>

===نرخ‌ها===
جلال از عددها نمی‌گذشت. تک‌نگاری‌های جلال از قیمت‌های روز آکنده بود و مثل هر ایرانی دیگری عددها را سبک‌سنگین می‌کرد و این سبک‌سنگین کردن‌ها را هم می‌نوشت. در سفر فرنگ به سال ۴۱ پالتوی جیر خوب در پاریس ۱۰۰۰ فرانک بود در حالی که حق‌الزحمه جلال برای هر روزش ۴۵ فرانک. برای ۳۸ روز اقامت در فرنگ ۱۵۵۰ فرانک خرج کرده بود:

«ساندویچ به سه فرانک، یک حمام در هتل، دو و نیم. و هشت تا برای نهار. یک قهوه و دو تا کنیاک، شش و نیم.»

و همین طور دیگر خرج‌وبرج‌ها را می‌نوشت در سفر روسیه به روبل و در سفر حجاز به‌ریال و در دیگر یادداشت‌ها به واحدهای پولی دیگر.
[[پرونده:Jalal-forough.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در مراسم ترحیم [[فروغ فرخزاد]]]]

===[[فروغ فرخزاد|فروغ]]؛ آنچنان‌که بود===
با او فاصله داشت. خبرهایی به گوشش می‌رسید. برایش پذیرفتنی نبود. ولی علیه‌اش نبود. حمایت می‌کرد. درباره کمتر کسی این‌گونه سکوت کرده بود. روز ترحیم هم سرش پایین‌تر بود. لبه‌های پالتو بالا آمده بود. چشم‌هایش هم نمی‌خواست روبه‌رو را بشکافد.

===دیدار با [[محمد قاضی]]===
قاضی روزی در کتاب‌‌فروشی نیل به آل‌احمد برخورد. آل‌احمد هم مشغول به کار خود بود و قاضی هم شعر نویی را می‌خواند. رو می‌کند به جلال:

«نوشته ناشتایی خود را کارد زدم. این یعنی چه؟»

جلال گفت:‌

«پدر از آن روز که چشم ما به کتاب باز شد با ترجمه‌های تو باز شد. حالا تو می‌گویی نمی‌فهمم؟»<ref name="یادنامه"/>
===پرخاش به هویدا===
در دیدار با امیر عباس هویدا، همراهان دیگری هم داشت؛ امّا آنکه پرشورتر از باقی به هویدا پرخاش کرد او بود. هویدا از وجود سانسور اظهار بی‌خبری کرد. او از هیئت نویسندگان خواست تا طرحی برای سانسور بیاورند. آل‌احمد گفت:

«ما برای اعتراض به سانسور به اینجا آمده‌ایم حال شما می‌خواهید از ما مشتی سانسورچی درست کنید؟»

هویدا پاسخی نداشت. دستور بررسی داد. تا امروز گزارشی از آن کمیته مورد نظر هویدا به‌دست نیامده است.<ref name="دیدار هویدا"/>
===بن‌بست ارض===
این نام بن‌بستی بود که به خانه جلال و سیمین در دزاشیب ختم می‌شد. جلال این اسم را بر روی آن گذاشت. گویی جلالْ زمین را بن‌بستی می‌دانست که او هم در آن زندگی می‌کرد. خانهٔ بن‌بست ارض در سال ۹۷ تبدیل شد به [[خانه موزه سیمین دانشور و جلال آل‌احمد|خانه‌موزهٔ سیمین و جلال]].
===کلاس انشاء===
رسم نبود که معلّمان در آن روزگار در انتهای کلاس بنشینند. جلال امّا با دانش‌آموزان می‌جوشید. یک‌بار هم رفت پای تخته و نوشت: «چرا زنده‌ام؟» یکی گفت برای انتقام زنده است. انتقام از «طبقه‌ای که ظلم می‌کند.» جلال گفت:

«انسان نمی‌تواند برای انتقام زنده بماند.» بلکه برای «پی‌ریزی جامعه‌ای نو» می‌تواند همه را «به زیستن فرا بخواند.»<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۱۴۳}}</ref>
[[پرونده:20120714110248cgb-42.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|آل‌احمد در سال‌های جوانی]]

===پالتوفروشی در مشهد===
جلال تازه از حرم بیرون آمده بود. پالتو را روی دوشش انداخته بود. مردی از حرم بیرون آمده بود. رو کرد به جلال:

«پالتو را چند می‌فروشی؟»

جلال گفت:

«عموجان فروشی نیست.»

جلال ذوق کرد. به شریعتی می‌گفت خیلی خوش‌حال است از اینکه می‌بیند که یک دهاتی او را مثل خودش دیده و فکر نکرده است مثلاً «روشن‌فکری» است که از تهران آمده است. شریعتی به جلال گفت:

«او خوب با تو تا کرده است؛ ولی تو خوب جوابش را ندادی. یک آدم معمولی که نمی‌گوید عموجان فروشی نیست... اصلاً نمی‌گوید عموجان. این یعنی تو بیگانه‌ای، من از طبقه‌ای دیگرم.»<ref name="شریعتی">{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادمان جلال آل‌احمد|ص=۴۳-۵۳}}</ref>

===مرگ مشکوک===
غیر از شمس، خواهرزاده‌اش هم این اواخر مرگ او را مشکوک نامید. سیمین چنین باوری نداشت. جلال خودش استاد این داستان بود. در موضوع [[صمد بهرنگی]] و آقا تختی مرگ‌ها را مشکوک جلوه داد و آن را بر گردن حکومت انداخت. طنز روزگار این بود که مرگ جلال هم چنین شد؛‌ هم‌چون [[پابلو نرودا]] و سیدمصطفی خمینی و یاسر عرفات و سعیدی سیرجانی.
===پس از===
[[امیرحسین فردی]] او را عمو خطاب می‌کرد. [[رضا امیرخانی]] خودش و مانند خودش را فرزند زنِ زیادیِ آل‌احمد می‌دانست. [[علی موسوی گرمارودی]] او را بزرگ‌ترین معلم خود خطاب کرد. [[محمدعلی مهدوی‌راد]] کار جلال را مصداق عمل صالح می‌دانست. هر روز بر این اظهارنظرهای «پس از» افزوده می‌شود.

==زندگی و تراث==
===سوانح عمر===
سال‌شمار زندگی آل‌احمد در پایین می‌آید. این سال‌شمار بر مبنای پژوهش [[علی دهباشی]] تهیه شده است:<ref name="یادنامه"/>
* ۱۳۰۲: تولد در محله پاچنار تهران
* ۱۳۲۲: سفر به نجف که دیری نپایید. بازگشت به ایران و تأسیس انجمن اصلاح. اخذ مدرک دیپلم از دارالفنون.
* ۱۳۲۳: پیوستن به حزب توده ایران
* ۱۳۲۴: چاپ اوّلین داستان به نام زیارت. آشنایی با [[صادق هدایت]]. انتشار کتاب [[دید و بازدید عید]].
[[پرونده:Ok (1).jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در نخستین سال‌های کنش‌های ادبی خود بیشتر داستان کوتاه می‌نوشت.]]
* ۱۳۲۵: اتمام دورهٔ دانشکدهٔ ادبیات در [[دانشسرای عالی]]. آشنایی با نیما یوشیج. مدیریت چاپخانه [[شعله‌ور]]. انتشار گزارش‌هایی از بازدیدهای کلاس‌های دبیرستانی. مدیریت داخلی [[روزنامه بشر]]؛ روزنامه هفتگی و ارگان دانشجویان حزب توده. مدیریت داخلی [[مجله مردم]] مجلهٔ ماهانهٔ و تئوریک حزب توده ایران.
* ۱۳۲۶: تدریس در مدارس تهران. انشعاب از حزب توده به همراه [[خلیل ملکی]]. تأسیس حزب سوسیالیست تودهٔ ایران به‌همراه ملکی. انتشار [[از رنجی که می‌بریم]]. انتشار [[حزب توده بر سر دو راه]] به‌همراه [[اسحاق پریم]]. ترجمه و انتشار [[محمد آخرالزمان]] از [[پل کازانوا]].
* ۱۳۲۷: انتشار مجموعه داستان کوتاه [[سه تار]]. ترجمه و چاپ [[قمارباز]] از [[فیودر داستایفسکی]].
* ۱۳۲۸: ترجمه و انتشار داستان [[بیگانه]] اثر [[آلبر کامو]] به‌همراه [[علی اصغر خبره‌زاده]].
* ۱۳۲۹: مدیریت شاهد به صاحب امتیازی [[علی زهری]] و به سردبیری [[مظفر بقایی]]. تأسیس [[حزب زحمتکشان ایران]] به‌همراه بقایی و ملکی. انتشار نمایشنامه‌ای از کامو به نام [[سوء تفاهم]]. ازدواج با [[سیمین دانشور]].
* ۱۳۳۱: همراهی با خلیل ملکی در انتشار مجلهٔ [[نبرد زندگی]]. تأسیس [[نیروی سوم]] به‌همراه خلیل ملکی. انتشار مجموعه داستان [[زن زیادی]] و ترجمه [[دست‌های آلوده]] اثر [[ژان پل سارتر]].
* ۱۳۳۲: همسایگی و همنشینی با [[نیما یوشیج]]. کناره‌گیری از نیروی سوم. تأسیس بنگاه مطبوعاتی [[رواق]] به‌همراه [[باقر کمیلی]].
* ۱۳۳۳: انتشار کتاب [[اورازان]] و ترجمهٔ [[بازگشت از شوروی]] اثر [[آندره ژید]].
* ۱۳۳۴: انتشار کتاب [[تات‌نشین‌های بلوک زهرا]]. انتشار [[مائده‌های زمینی]] از [[آندره ژید]] به‌همراه [[پرویز داریوش]]. انتشار [[هفت مقاله]].
* ۱۳۳۶: سفر به اروپا به‌همراه [[سیمین دانشور]].
* ۱۳۳۷: انتشار داستان‌های [[مدیر مدرسه]] و [[سرگذشت کندوها]].
* ۱۳۳۹: مدیریت مجلهٔ [[علم و زندگی]].
* ۱۳۴۰: انتشار [[نون و القلم]].
* ۱۳۴۱: سرپرستی [[کیهان ماه]] که به‌اندازه دو شماره دوام آورد. انتشار کتاب‌های [[سه مقاله دیگر]] و [[کارنامه سه ساله]] و [[غرب‌زدگی]]. سفر به اروپا.
* ۱۳۴۲: حضور در اعتراضات مردمی سال ۴۲ و یادداشت‌برداری از آن وقایع.
* ۱۳۴۳: سفر به حج. سفر به شوروی به دعوت هفتمین کنگره بین‌المللی مردم‌شناسی.
* ۱۳۴۴: سفر به آمریکا به دعوت سمینار بین‌المللی و ادبی سیاسی دانشگاه هاروارد.
* ۱۳۴۵: انتشار ترجمهٔ [[کرگردن]] اثر [[اوژن یونسکو]] و انتشار سفرنامهٔ [[خسی در میقات]].
* ۱۳۴۶: انتشار کتاب [[نفرین زمین]] و ترجمهٔ رساله‌ای از [[ارنست یونگر]] به نام [[عبور از خط]].
* ۱۳۴۷: تشکیل [[کانون نویسندگان ایران]]. توقیف [[کارنامه سه ساله]].
* ۱۳۴۸: مرگ خلیل ملکی در تیرماه. مرگ در بعد از ظهر هجدهم شهریورهاه ۱۳۴۸ در اسالم گیلان.
[[پرونده:ok.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|دهباشی چندین کتاب درباره آل‌احمد منتشر کرده است.]]

=== روی دور تند ===
زندگی جلال آل‌احمد از سال ۱۳۰۲ که به‌دنیا آمد تا ۱۳۴۸ که از دنیا رفت، از هیجان آکنده بود و شرح آن زندگانی را جابه‌جا در داستان‌ها و تک‌نگاری‌ها و جستارهایش آورده بود. مثلا دوچرخه‌سواری و سال‌های کودکی‌اش در داستان گلدسته‌ها و فلک نمودار شده بود. سابقه معلمی و مدیر مدرسه بودنش در [[مدیر مدرسه]] و [[نفرین زمین]] پررنگ بود. چنان می‌نوشت که چنان می‌زیست. نوشته‌های آل‌احمد به‌حتم کم یا زیاد رد پایی در واقعیت داشته‌اند. اهل نوشتن از فضاهای تجربه‌‌نشده یا صرفاً خیال‌انگیز نبود. ازاین‌رو جلال را نویسنده‌ای واقع‌گرا نامیده‌اند.<ref name="جوادی یگانه"/>
آل‌احمد روی دور تند می‌زیست. چنان‌که گفته‌اند ازدواجش را باور نمی‌کردند. صاعقه‌وار بود.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۱۴۷-۱۵۳}}</ref> ظرف چند روز دوستی و دلبستگی، قرار زناشویی بسته شد. سیمین دانشور که آل‌احمد «دختر شیرازی» هم صدایش می‌کرد، به خواستگارهای دیگر جواب رد داده بود و در برابر جذبه جلال آل‌احمد تاب نیاورد.<ref name= "اسالم"/>

همین زندگی روی دور تند برای آثار جلال هم اتّفاق افتاد. برخلاف برخی از نویسندگان و شاعران، جمهور آثار آل‌احمد در زمان حیات او به‌چاپ رسیده بود. عادت نداشت نوشته را در پستو پنهان کند. می‌نوشت. حروف‌چینی می‌کرد. به سلیقه خود ویرایش و پیرایش می‌کرد و به دست چاپ می‌سپرد. فاصله بین نوشته شدن یک کتاب تا انتشارش برای آل‌احمد چندان طولانی نبود.

تولدش در تهران و محلهٔ پاچنار از او نویسنده‌ای شهری می‌ساخت و او را نویسنده‌ای شهری هم نامیده‌اند و می‌توانست از محیط‌های شهری بنویسد و از روابط آدم‌های شهر. بعدها که به حوزه نجف رفت و در کار دین شده بود به سنت‌های اصلاح دینی توجه نشان داد. عزاداری‌های نامشروع را ترجمه کرد و ناگهان شهرت یافت. با نگاه به سال‌شمار زندگی آل‌احمد می‌توان چنین گفت که در سال‌های ابتدایی نویسندگی بیشتر داستان کوتاه می‌نوشت. این عادت را در دهه‌های بعدی زندگی‌اش ادامه نداد. در سال‌های پایانی عمر تماماً به رمان‌نویسی روی آورده بود.

در دهه‌های جوانی بیشتر به سفرهای داخلی می‌رفت. در دههٔ آخر عمر توانست به تعبیر خودش چهار قبله را زیارت کند. مسکو و آمریکا و مکه و بیت‌المقدس. سفر به اروپا هم در همین دهه رخ داد. سفری طولانی که شرحش را در سفر فرنگ نوشته است و ردپایی از آن سفر در کتاب‌های دیگری هم دیده می‌شود؛‌ همچون سنگی بر گوری.

آل‌احمد به نسبت نویسندگان ایرانی پرکار بود. سیاهه آثار آل‌احمد در بخش منبع‌شناسی همین جستار نشان می‌دهد که آل‌احمد از مقاله‌نویسی تا روزنامه‌نگاری از نقد تا تک‌نگاری از داستان‌نویسی تا نامه‌نگاری را پرحجم و منظم دنبال می‌کرد. تنها آثار ترجمه شده آل‌احمد می‌تواند برای سبدِ آثار یک مترجم تمام وقت کافی باشد.

آل‌احمد پیری و فرتوتی را به‌چشم ندید. اوّلین بار که به‌طور جدّی مریض شد، آخرین‌ بارش بود و از دنیا رفت. همین شد که لیلی گلستان با شنیدن خبر درگذشت آل‌احمد غش کرد<ref name="لیلی گلستان"/> و سیمین نمی‌توانست آن رفتن روی دور تند را باور کند. مرگ آل‌احمد شبیه زندگی‌اش بود. دفعی، آنی، چنان‌که هزاران بار درباره‌اش گفته‌اند: سخت «تلگرافی.»
====از زبان خود====
آل‌احمد متن خودزندگی‌نامه‌اش را در دی‌ماه ۴۳ منتشر کرد. آل‌احمد درباره زندگی‌اش به همان بیان همیشگی‌اش نوشت. از «نزول اجلالش به باغ وحش این عالم» گفته است تا جایی که دربارهٔ تک‌ تک آثارش صحبت کرده است؛ امّا دربارهٔ روزهایی که پیش‌رو داشت نوشته بود:

«و می بینی که تنها آن بازرگان نیست که به جزیره کیش شبی ترا به حجره خویش خواند و چه مایه مالیخولیا که به سرداشت...»<ref name=":1" />

===از نگاه دیگران===
دیدگاه‌های مثبت و منفی درباره آل‌احمد فراوان است. برخی از این دیدگاه‌ها چکیده‌وار در ادامه می‌آیند. کتاب دیدگاه‌های آل‌احمد به‌اندازه آثار آل‌احمد حجیم و پرحاشیه است. در نظر دیگران آن‌چنان بود که [امام] خمینی مایل به دیدارش بود، هویدا درباره‌اش نظر می‌داد و رهبر فعلی جمهوری اسلامی شیفته وی بود. این گرایش‌ها و نظرها تنها به سیاست‌مداران محدود نمی‌شد، همه طیف‌های فکری نیز از او سخن می‌گفتند. شمّه‌ای از این دیدگاه‌ها در ادامه می‌آید.
====دیدگاه [[داریوش آشوری]]====
داریوش آشوری به خانه آل‌احمد رفت‌وآمد داشت. درباره او می‌نویسد: «همه را وامی‌داشت که در برابر او موضع بگیرند» چراکه «هیچ‌کس نمی‌توانست او را ندیده بگیرد.» به‌نظر آشوری، آل‌احمد «حضوری شدید داشت که تمام فضا را پرمی‌کرد.» او ادبیات آل‌احمد را پس از ادبیات هدایت، از گونه و لونی دیگر تحلیل می‌کند. آشوری می‌نویسد: «ادبیات سرخورده، غمگین، و رنگ‌پریدهٔ [[بوف کور]] جایش را به ادبیاتی ستیزنده و شتابنده و جهنده و پرغوغا داد.» به نظر آشوری نثر آل‌احمد به او این امکان را می‌داد که بتواند «ضعف‌»هایش را بپوشاند. آشوری که از منتقدان [[غرب‌زدگی]] آل‌احمد هم بود، با جمله «باری، یادش بخیر، این برادر بزرگ» مقاله‌اش دربارهٔ او را به‌پایان برد.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۲۴۹-۲۶۴}}</ref>
[[پرونده:68ya69.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|آشوری از منتقدان کتاب غرب‌زدگی است.]]

====دیدگاه [[فریدون آدمیت]]====
به‌نظر آدمیت، آل‌احمد از «سیر برخورد تمدن‌ها» آگاهی نداشت. آل‌احمد نه تاریخ مدرنیت غرب را می‌شناخت، «نه در فرهنگ غرب مایه‌ای داشت.» آدمیت چنین می‌نوشت که آل‌احمد «آشفته»فکر و به‌لحاظ «اجتماعی» هم نویسنده‌ای متوسط بود. در نظر وی، آل‌احمد در «موضوع» و حتی در «سبک» هم بازاری بود. آدمیت نمونه درست اعتراض در نوشتن را در [[صادق هدایت]] می‌دید نه در کلمه‌های «مصنف [[غرب‌زدگی]]». آدمیت بر این باور استوار بود که آل‌احمد، نقش نویسندگی «لومپنیسم» را به بهترین وجهی ایفا می‌کرد. جمله‌های آخر آدمیت دربارهٔ آل‌احمد دل‌جویانه بود:‌ «گرچه شاید در اصل چنین نیتی نداشت.»<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۵۳۸تا۵۵۱}}</ref>
====دیدگاه [[مهدی اخوان ثالث]]====
آل‌احمد چنان بود که شاعران زمان هم درباره‌اش نظر بدهند و نثر بنویسند. نثر آل‌احمد درنظر اخوان ثالث یک نثر «ممتاز و درخشان» بود. او آل‌احمد را نویسنده‌ای «با استعداد پرشور و حساس و فعالی» می‌دید که با حساسیت فوق‌العاده‌ای با «مسائل و امور تازه» درگیر می‌شد. به‌نظر اخوان ثالث مسائلی در جامعه ایرانی مطرح نمی‌شد؛ مگر آنکه آل‌احمد در آن مسأله «داوری پرشور و شجاعانه و انسانی» نکرده باشد.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۲۷۸}}</ref>

====دیدگاه [[ایرج افشار]]====
به‌نظر افشار آل‌احمد «چشمه جوشنده و زلالی از کوهسار زیبای ادب معاصر ایران» بود که چون «بادپایی تندسیر از کاروان فهم و ذوق» جلوه می‌کرد و «جاودانه» می‌ماند. افشار با نثری از آل‌احمد تمجید می‌کرد که او از آن دوری می‌کرد و حتّی منتقد آن بود! افشار می‌نویسد: «این هنرمنده جوینده، انسان دلیر و جوشان از میان ما رفت و زود هم رفت. شمع سراپا نسوخته بود.» به تعبیر افشار، «نویسندگی زندگی او بود. او با این لذّت زندگی می‌کرد.» به عقیده افشار، آل‌احمد «به ادبیان و محققان اعتقادی نداشت.» از همین روی بود که دوره دکتری ادبیات فارسی در دانشگاه تهران را به‌پایان نبرد.<ref name="نظر افشار"/>
====دیدگاه [[هانیبال الخاص]]====
الخاص، مورد علاقه آل‌احمد بود و بذله‌گویی و خوش‌محضری‌اش سیمین و جلال را سرِ ذوق می‌آورد. او آل‌احمد را «انسان» می‌دانست فراتر از آن‌که او را آدمی سیاسی یا حتّی اجتماعی بداند. الخاص او را انسانی «پرمحبت و هنرمند و ایرانی» می‌دانست. الخاص هم‌چنین معتقد است آل‌احمد در نثر و هنر «غول بود» و با دانشور هم‌نظر است که «هیچ‌کس نمی‌تواند جای جلال را پر» کند.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۱۳۶-۱۴۱}}</ref>
====دیدگاه [[امیرپرویز پویان]]====
پویان بر این باور بود که آل‌احمد در صف آن‌ها که از گونه چریک‌های چپ زمانه می‌گنجیدند نبود، هرچند در صف «دشمن» هم تحلیل نمی‌شد. به‌همین اعتبار، به نسبتی «محدود» دوست آن‌ها بود. پویان در همان متن اشاره می‌کرد آل‌احمد «دشمن را هدایت می‌کرد» چراکه از «انقلاب می‌ترسید.» به‌نظر پویان، ازآنجایی‌که جلال از «دیکتاتوری پرولتاریا» می‌هراسید نسبت به «دیکتاتوری بورژوازی» منعطف می‌شد. پویان آل‌احمد را به‌طور هم‌زمان ضدامپرایالیسم و ضد کمونیسم می‌دانست.<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۱۱۹-۱۲۴}}</ref>
[[پرونده:Download.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|پویان، آل‌احمد را یک انقلابی نمی‌دانست.]]

====دیدگاه [آیت‌الله][[سید علی خامنه‌ای]]====
«بهترین سال‌های جوانی» [آیت‌الله] خامنه‌ای «با محبت و ارادت به» آل‌احمد «گذشته است.» او معتقد است: «در نظر من، آل‌احمد، شاخصه‌ٔ یک جریان در محیط تفکر اجتماعی ایران است. تعریف این جریان، کار مشکل و محتاج تفصیلی است؛ امّا در یک کلمه می‌شود آن را «توبه‌ٔ روشن‌فکری» نامید. با همه‌ٔ بار مفهوم مذهبی و اسلامی که در کلمه «توبه» هست.» وی از گپ‌وگفتی تلفنی با آل‌احمد صحبت می‌کند که بااینکه به نتیجه‌ای دلخواه نرسید؛ ولی از علاقه‌اش به جلال نکاست.<ref name=":0" />

====دیدگاه [[پرویز خرسند]]====
«بزرگ‌ترین اثر جلال خود جلال بود. کتابی که نزدیک به پنجاه سال درحال نوشتنش بود... برجسته‌ترین صفت جلال را وجودش می‌گفت. وجودی که تجسم کامل یگانگی بود. یگانگی جسم و روح. ماده و معنی. واژه و مفهوم. آدم و عمل. جلال تصویر روشن نویسنده بود و مانیفست ادبیات و مقاومت. بی‌جلال ادبیات هجرت بی‌معنی است.»<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۲۷۳-۲۷۴}}</ref>
====دیدگاه [[محمدعلی جمال‌زاده]]====
جمال‌زاده، آل‌احمد را «مرد مردانه‌ای» می‌دانست که تنها یک بار بیشتر نتوانست ببیندش. با این‌که پیش‌تر بر سر [[مدیر مدرسه]] نامه‌نگاری انتقادی بین این دو نفر رقم خورده بود، ولی دیدار با «صفا و محبت» همراه بود. جمال‌زاده با خواندن کتاب [[غروب جلال]] نوشته [[سیمین دانشور]] بر این موضوع اشاره می‌کند که «جلال چه وجود نادر و فیاض و سرمشق سعی و کوشش و نمونه خدمت‌گزاری و مردم‌دوستی بوده است.»<ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۵۵۹-۵۶۵}}</ref>
====دیدگاه [[سیمین دانشور]]====
دانشور در کتاب [[غروب جلال]] دیدگاه‌های خود درباره آل‌احمد را شرح داده بود. این کتاب مشحون از ستایش‌های دانشور بود. او زندگی و مرگ جلال را «زیبا» توصیف می‌کرد.او می‌گفت که آل‌احمد تحمل «دست‌های آلوده» را نداشت. «تحمل نوکری و نان به نرخ روز خوردن» هم. دانشور نوشت: «جلال خوب می‌بیند و خوب هم نشان می‌دهد. سر نترسی دارد.» دانشور بر این باور بود که کوشش‌های آل‌احمد در فضای ادبیات در حد «فداکاری» بود. سیمین می‌گفت کمتر زنی در جهان اقبال او را داشته است که جفتی مناسب خودش پیدا کند.
[[پرونده:10971307-b.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال و سیمین در کنار پرویز داریوش و همسرش]]

====دیدگاه [[رضا داوری اردکانی]]====
داوری اردکانی صفت «دردمندی» را در بین نوشته‌های جلال برجسته می‌بیند. او بر این باور است که آل‌احمد «حاضر بود از هر کس که چیزی می‌دانست یاد بگیرد و سخن درست را از زبان هر کس که می‌شنید، تصدیق می‌کرد.» داوری اردکانی تحلیل [[سید احمد فردید]] درباره [[غرب‌زدگی]] را می‌پسندد و درست می‌پندارد. با این حال، معتقد است آل‌احمد «وجه سیاسی» این پدیده را به‌خوبی توضیح داده است. داوری اردکانی، آل‌احمد را از بسیاری از «ملامت‌گران» او «بزرگ‌تر و خوش‌ذوق‌تر و فاضل‌تر» می‌داند. <ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادنامهٔ جلال آل‌احمد|ص=۲۷۴-۲۷۶}}</ref>

====دیدگاه [[محمود دولت‌آبادی]]====
دولت‌آبادی خود را منتقد آثار آل‌احمد می‌نامد و [[نفرین زمین]] را «سطحی» می‌داند. داستان‌نویسی آل‌احمد چنان نبود که مورد توجه محمود دولت‌آبادی قرار گیرد. با این همه، دولت‌آبادی «مردم دوستی» آل‌احمد را می‌ستود. او معتقد است که آل‌احمد با «صمیمیتی باطنی» می‌نوشت ولی قلم او از عهده تحلیل «عمیق و همه‌جانبه تاریخی» برنمی‌آمد.<ref name="دولت‌آبادی">{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =دولت‌آبادی | نام =محمود | نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | عنوان =مردم‌دوستی‌اش را برجسته می‌کنم و می‌ستایم | ژورنال = یادآور| مکان = | دوره = ۳| شماره =۱ | سال =۱۳۸۷ | تاریخ بازبینی = ۳بهمن۱۳۹۷}}</ref>
====دیدگاه [[احمد شاملو]]====
یک آل‌احمد و دو شاملو. شاملوی اوّل به سال۴۸ شعری سرود که به آل‌احمد تقدیم شد؛ گفت:

«مردی با گردشِ آب

مردی مختصر

که خلاصه‌ٔ خود بود.»

شاملو بعدها از آل‌احمد انتقاد کرد و [[غرب‌زدگی]] را کتابی «یاوه» نامید. او آل‌احمد را «بچه آخوند» نامید که تا آخر عمر هم «بچه آخوند» مانده بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی =https://www.aparat.com/v/6mZOY/%D9%86%D8%B8%D8%B1_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B4%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A2%D9%84_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF ‏|عنوان = دیدگاه شاملو درباره آل‌احمد|ناشر = |تاریخ بازدید = ۳بهمن۱۳۹۷|تاریخ =}}</ref> این اظهار نظر شاملو فراتر از یک اظهار نظر انتقادی علیه یک کتاب بود، نمایان‌گر دیدگاهی تازه بود.
[[پرونده:IMG16433466.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|پوستر دوره هشتم جایزهٔ ادبی جلال]]

====دیدگاه [[علی شریعتی]]====
شریعتی می‌گفت بعد از «سه سال» روحش از عزای آل‌احمد بیرون نیامده بود. او جلال را «روشن‌فکری» می‌دانست که «بازگشت به خویش را تمرین» می‌کرد. او «جرأت» داشتن آل‌احمد را می‌ستود و این «گستاخی» را ارج می‌نهاد. از نگاه شریعتی، آل‌احمد مسئول و بیدار و «آگاه» بود. شریعتی بیش از یک بار از آل‌احمد سخن گفت و ستایشش کرد.<ref name="شریعتی"/><ref>{{پک|دهباشی|۱۳۶۸|ک= یادمان جلال آل‌احمد|ص=۷۸-۸۱}}</ref>

====دیدگاه [[بهرام صادقی]]====
«آل‌احمد خیلی طبیعت نویسندگی دارد» و علاوه‌بر آن مدام در جوش‌وخروش است و «راکد» نیست. صادقی امیداور بود که آل‌احمد «نوول»‌های بهتری می‌نوشت؛ ولی مقاله‌های او را «بی‌نهایت» دوست می‌داشت. به نظر صادقی، آل‌احمد «زنده‌ترین نویسنده‌ای است که» او می‌شناسد. با این حال، صادقی نسبت به تقلید از آل‌احمد ابراز نگرانی می‌کرد و معتقد بود چنین رفتاری، ارزش کار آل‌احمد را از بین می‌برد.<ref name="یادنامه"/>

====دیدگاه [[طاهره صفارزاده]]====
صفارزاده می‌نویسد: «نثر آل‌احمد شباهتی با شخصیتی دارد متحرک و تندرو و تیز و نافذ.» به‌نظر او آل‌احمد نویسنده‌ای با «تعهد» بود که «خلاقیت» خود را هم برای «دفاع از حق و حقیقت» به‌کار می‌گرفت. صفارزاده، دیدگاه‌های آل‌احمد در [[غرب‌زدگی]] و [[در خدمت و خیانت روشن‌فکران]] را نقد می‌کرد و بر این باور بود که راه‌حل‌های آل‌احمد بیشتر راه‌حل‌هایی «سیاسی» بودند و او با فاصله از «قدرت و عملکرد درونی مذهب ایستاده» بود.<ref name="یادنامه"/>
[[پرونده:n00000400-b.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جواد طباطبایی از منتقدان آل‌احمد است.]]

====دیدگاه [[جواد طباطبایی]]====
در برنامه پروهشی طباطبایی نقد دو کتاب آل‌احمد دیده می‌شود؛ یکی [[غرب‌زدگی]] و دیگری [[در خدمت و خیانت روشن‌فکران]]. طباطبایی، آل‌احمد را گرفتار در «پرده پندار ایدئولوژی» می‌داند و «التقاط»نویسی آل‌‌احمد را به بلندپروازی‌های ایدئولوژیک او نسبت می‌دهد و پیگیری پیکاری سیاسی را غایت کوشش‌های «نظری» آل‌احمد می‌داند. طباطبایی این دو کتاب آل‌احمد را بر «ضابطه‌ای» استوار نمی‌بیند مگر «موضع‌گیری خاص در مناسبات قدرت.» به تعبیر طباطبایی، آل‌احمد در «دام نوعی مشروعه‌نویسی» گرفتار آمد که «اعتقادی به آن نمی‌توانست داشته باشد.» چه آن‌که آل‌احمد در میدان سیاسی در جست‌وجوی «پرچمی» بود که به نشانه «استیلای غرب‌زدگی» برافراشته باشد. درواقع به‌زعم طباطبایی، آل‌احمد به دنبال صدور «بیانیه‌ای سیاسی» بوده است. طباطبایی در زوال اندیشه سیاسی در ایران پایه تحلیل خود درباره آل‌احمد را چنین توضیح می‌دهد:

«اگر تذکره‌نویس تاریخ نباشیم، نمی‌توان نظریه نداشت؛ اما اگر نتوان نظریه را به محک مواد و داده‌های تاریخی زد، و مفاهیم و مقولات آن نظریه را با ارجاع به داده‌های تاریخی دقیق‌تر کرد، تاریخ و نظریه‌ای وجود نخواهد داشت. نظریه تاریخی زمانی نظریه است که بتوان بر مبنای آن تاریخ نوشت وگرنه نظریه به عنصری در ایدئولوژی تبدیل خواهد شد که جز در مناسبات قدرت به‌کار نمی‌آید.»<ref> {{یادکرد وب|نشانی =http://tilem.blog.ir/1397/09/07/Jala12 ‏|عنوان = آل‌احمد از نگاه طباطبایی|ناشر = وبلاگ تی‌لم|تاریخ بازدید = ۴ بهمن ۱۳۹۷|تاریخ =۷ آذر ۱۳۹۷}}</ref>

====دیدگاه بزرگ علوی====
علوی بر این باور بود که همان احترامی را برای آل‌احمد قائل می‌شد که نسلی از روشن‌فکران برای [[صادق هدایت]] قائل می‌شدند. با این‌همه علوی معتقد بود که این دو نویسنده -آل‌احمد و هدایت- که تقریبا هم‌اندازه هم عمر کرده‌اند، «شاهکار» خود را ننوشته‌اند.<ref name="یادنامه"/>

====دیدگاه [[هوشنگ گلشیری]]====
گلشیری می‌نوشت اگر بخواهید با نثر آل‌احمد یک «فنجان چای» بنوشید، «یا فنجان خواهد شکست و یا چای خواهد ریخت؛ اما اگر از فاجعه‌ای بخواهید عکس بگیرید یا چشم‌اندازهای مسافر قطار را ثبت کنید» نثر آل‌احمد «بهترین نثر است. نمونه‌اش را می‌شود در نفرین زمین دید... به‌همین‌دلیل است که این نثر در داستان کوتاه بهتر می‌تواند خودش را نشان بدهد، به‌خصوص اگر داستان اول شخص مفرد باشد.» با این همه گلشیری دیدگاهش را چنین جمع‌بندی‌ می‌کرد:

«کار او و حیاتش در این محدوده که من حرف می‌زنم نمی‌گنجد.»<ref name="یادنامه"/>
[[پرونده:IMG 0802.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|آیدین آغاداشلو در شب جلال]]

====دیدگاه [[شاهرخ مسکوب]]====
مسکوب، آل‌احمد را بیش از هر چیزی «جستارنویس» می‌دانست و «گزارشگری چیره‌دست». به نظر مسکوب، شخصیت اجتماعی آل‌احمد از شخصیت ادبی‌اش «نمایان‌تر» بود. مسکوب معتقد بود آل‌آحمد در «مرکز اجتماع خود ایستاده بود» و «در گرانی‌گاه رویدادها.» مسکوب آل‌احمد را «وجدان مضطربی» می‌دانست که می‌توانست «خواب خوش هر که را می‌توانست آشفته کند.»<ref name="یادنامه"/>
====دیدگاه [[اسماعیل نوری‌علا]]====
نوری‌علا، آل‌احمد را «متفکری» می‌دانست که «جز از پشت عینک سیاست» به جهان نمی‌نگریست. در نظر نوری‌علا، در شناخت آل‌احمد باید اولویت را به سیاست داد. نوری‌علا می‌نویسد:‌

«درست به‌همین‌دلیل است که آثار او با تاریخ حیات سیاسی جامعهٔ ما درهم می‌آمیزد و جزیی از آن می‌شود و هم‌چنان‌که از آن تأثیر پذیرفته است، بر آن تأثیر نیز می‌گذارد.»

نوری‌علا، آل‌احمد را «سرآغاز یک نهضت واقعی ملّی می‌دانست» که توانست «صاحب فکران» رااز «حقارت در برابر غرب» برهاند و سبب شود تا به «خویشتن‌شناسی» بپردازد.<ref name="یادنامه"/>

==== دیدگاه [[محمدعلی همایون کاتوزیان]] ====
«جلال آنچنان‌که از نامش برمی‌آید، روشنی بود و شکوه. باغبان بود و بیش از همه انسانی مهربان. دریغ که عمر کوتاهی داشت و نتوانست تمامی آنچه را می‌اندیشید و به آن دل بسته بود را عرضه کند.»
این گفته‌های همایون کاتوزیان درباره آل‌احمد است.<ref name="یادمان">{{پک|دهباشی|۱۳۶۴|ک= یادمان جلال آل‌احمد|ص=}}</ref>

====دیدگاه [[مایکل هیلمن]]====
هیلمن استاد ایرانشناسی دانشگاه آستین در ایالت تکزاس است. او معتقد است آل‌احمد «معروف‌ترین روشن‌فکر ایرانی» در روزگار خود بود. او در مقاله‌ای بلند به تحلیل شخصیت آل‌احمد می‌پردازد و وجوهی از «تضاد» را درباره شخصیت او بیان می‌کند. او بر این باور است که جلال نماینده روشن‌فکران «ضد رژیم پهلوی» بود. هیلمن کوشید در مقاله‌اش به معضلات فرهنگی این «شخصیت ادبی» اشاره کند و گزارش جامعی از زمانه و آثار وی به‌دست دهد.<ref name="یادنامه"/>
===یادمان‌ها===
===[[جایزه جلال آل‌احمد|جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد]]===
این رویداد ادبی که به پشتوانه مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی تأسیس شده است، سالانه هم‌زمان با روزهای تولد جلال آل‌احمد برگزار می‌شود. این جایزه ادبی ابتدا با تعیین اهداء ۱۱۰ سکه بهار آزادی آغاز به‌کار کرد و پس از دوره دهم، جایزه‌‌ای ۳۰ سکه‌ای معادل جایزه کتاب سال به برگزیدگان اهداء می‌کند.<ref name="سایت جایزه"/>
====[[شب بخارا]]ی جلال آل‌احمد====
در سال ۹۲، صد و سی و دومین برنامه شب بخارا ویژه جلال آل‌احمد برگزار شد. در این بزرگذاشت [[علی دهباشی]]، [[عبدالله انوار]]، [[محمدعلی همایون کاتوزیان]]، [[آیدین آغداشلو]] و [[غلام‌رضا امامی]] صحبت کردند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی =http://bukharamag.com/1392.07.3882.html ‏|عنوان = شب جلال|ناشر = بخارا|تاریخ بازدید = ۴ بهمن ۱۳۹۷|تاریخ =۳ مهر ۱۳۹۲}}</ref>

===بنیان‌گذاری===
====تأسیس انجمن اصلاح====
یک انجمن کوچک در «کوچهٔ انتظام، امیریه.» که به‌گفتهٔ آل‌احمد «شب ها در کلاس‌هایش مجانی فنارسه (فرانسه) درس می دادیم و عربی و آداب سخنرانی و روزنامه دیواری داشتیم... تا عاقبت تصمیم گرفتیم که دسته جمعی به حزب توده بپیوندیم.»<ref name=":1" />
====تأسیس حزب سوسیالیست تودهٔ ایران====
آل‌احمد همراه با خلیل ملکی و با انشعاب از حرب توده، این تشکیلات سیاسی را تأسیس کرد که «تاب چندانی نیاورد و منحل شد و ما ناچار شدیم به سکوت.»<ref name=":1" />
[[پرونده:8g.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|راست|فعالیت‌های سیاسی آل‌احمد نپایید]]

====تأسیس حزب زحمتکشان ایران====
این حزب را هم با همراهیِ خلیل ملکی و البته کمک مظفر بقایی تأسیس کرد. این تشکیلات هم دیری نپایید.<ref name=":1" />
====تأسیس نیروی سوم====
همراه با خلیل ملکی تأسیس شد و با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ برای همیشه از فعالیت آشکار سیاسی و حضور در نیروی سوم کناره گرفت.<ref name=":1" />
====[[کانون نویسندگان ایران]]====
آل‌احمد از بنیان‌گذاران [[کانون نویسندگان ایران]] و از امضاءکنندگان نخستین بیانیه بود. جلسه اول این کانون در منزل آل‌احمد تشکیل شد. اسماعیل نوری‌علا در شبکه‌ای ماهواره به‌طور مفصل دربارهٔ تشکیل کانون نویسندگان ایران و نقش آل‌احمد صحبت کرده است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی =http://iranefardalive.com/?s=%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C+%D8%B9%D9%84%D8%A7 ‏|عنوان =روایت نوری‌علا از کانون نویسندگان ایران|ناشر = شبکه ماهواره‌ای ایران فردا|تاریخ بازدید = ۴بهمن۱۳۹۷|تاریخ =}}</ref>

===زمینه و شیوهٔ فعالیت===
زمینه‌های فعالیت آل‌احمد در هر کدام‌ از شاخه‌های ادبی پر تعداد و قابل توجه است. از چیزی می‌نوشت که تجربه‌اش کرده بود. مثلاً برای نوشتن «سرگذشت کندوها» به کندو‌های عسل در دهات سر می‌زد. حتی می‌خواست در خانه‌اش کندو بگذارد که سیمین اجازه نداد. می‌ترسید که جلال سراغ حیوانات بزرگ‌تری برود و خانه به باغ وحش تبدیل شود. سیمین می‌گوید هیچ‌گاه ندیده است که جلال برای نوشتن متنی زور زده باشد. در اتاق را می‌بست و با انباشتن فضای اتاقش از دود سیگار به‌شکل مداوم می‌نوشت و به شکار سوژه‌ها می‌رفت. هیچ‌گاه هم وقت نوشتن افسرده‌حال به‌نظر نمی‌رسید. از کاری که می‌کرد لذّت می‌برد. احتیاط نمی‌شناخت و به استقبال خطر و حادثه می‌رفت.<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال}}</ref>
====داستان‌نویسی====
اوّلین نوشته‌های آل‌احمد داستان بودند. داستان کوتاه‌هایی منبعث از فضای واقعی جامعه که در دهه بیست خورشیدی منتشر می‌شد. آل‌احمد بعدها به رمان‌نویسی روی آورد و بیشتر داستان‌های آخر عمر جلال، داستان بلند و رمان بودند.
====جستارنویسی====
آل‌احمد از جستارنویسی ابایی نداشت؛ او بیشتر از آن‌که مقیّد به داستان‌نویسی باشد، به فعل نوشتن اهتمام داشت. جستارهای جلال جزء پر سر و صداترین نوشته‌هایش بودند. غرب‌زدگی‌اش توقیف بود و دیگر نوشته‌هایش هم دردسرساز. با این همه آل‌احمد، به‌تعبیر مصطفی رحیمی، از درگاه ادبیات سخن می‌گفت. رحیمی معتقد بود کار بزرگ جلال در جستارنویسی بود.<ref name="یادنامه"/>
[[پرونده:48e84429-17fe-482d-95f4-563c51a2abf4.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در سفر]]

====مستندنگاری====
از اورازان آغاز کرد و تا آخر عمر به‌طور مرتب سفرنامه‌ها و تک‌‌نگاری‌ها و شرح توصیف‌هایش را می‌نوشت. عدّه‌ای جلال را اساسا جلال مستندنویس می‌دانند و برجستگی او را در مستندنگاری‌هایش می‌دانند. جلال آن‌قدر در این کار اهتمام داشت که به‌تعبیر [[غلام‌رضا امامی]] حتی در گورستان‌ها به روی سنگ قبرها به دنبال گذشته‌ها می‌گشت و یادداشت برمی‌داشت. یک بار هم از سرما و باد و باران اِبا نکرد. سرما خورد، لرزید، ولی از تمام قبرستانی دوره افتاده در دلِ زاگرس یادداشت‌برداری کرد.<ref name="یادنامه"/>
====ترجمه====
آل‌احمد هم داستان ترجمه می‌کرد، هم نمایشنامه. برخی از ترجمه‌های آل‌احمد به‌طور مشترک صورت می‌پذیرفت. اوّلین کارش ترجمه و آخرین کاری که در زمان حیاتش به‌چاپ نخست رسید هم‌چنین.<ref name="یادنامه"/>
===از نگاه جلال===
افراد، نحله‌ها، کتاب‌ها و کنش‌ها درمعرض داوری آل‌احمد بودند.
====دربارهٔ [[علی‌اکبر دهخدا]] و [[محمدتقی بهار]]====
آ‌ل‌احمد، دهخدا را «با طنزی و بینش اجتماعی در نثر» می‌دانست؛ «با نوآوری‌هایی در شعر.» [[علی‌اکبر دهخدا]] «نمونهٔ دیگری است از روشن‌فکر چند ارزشه. که عین [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] در جست‌وجوی ملاک‌های تازه است در عالم ادب.» به‌نظر آل‌احمد، بهار «آخرین اعتبار خراسان و خراسانی است در هوای تازه‌ای که انگ و رنگ پرچم‌ها و ملیت‌های ساختگی، خراسان را سه چهار پاره کرده. با تمایل بیشتری به سیاست.» آل‌احمد دربارهٔ بهار و دهخدا هم‌زمان چنین می‌گوید:
«درست است که بهار به‌خلاف دهخدا غرب‌زده است و بینش سیاسی و اجتماعی مستقری ندارد و هم قصیده برای نفت می‌گوید و هم برای جغد جنگ؛‌ اما به‌هرحال تحول شخصیت او [چنان است که] بدل می‌شود روشن‌فکری خلاصهٔ یک دورهٔ تاریخی.»<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>
[[پرونده:Museum-of-Simin-Daneshvar4.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|نمای خانهٔ سیمین و جلال از بیرون]]
[[پرونده:Khaneh simin & jahal.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|گوشهٔ حیاط خانهٔ این زوج نویسنده]]

====دربارهٔ [[محمدحسین شهریار|شهریار]]====
شهریار «شاعر غزل‌سرای معاصر؛ که به‌عنوان شاعر دست اوّل در زبان ترکی شناخته شده است و حیدر بابایه سلام او قابل قیاس با افسانهٔ نیما، اما به‌عنوان شاعر فارسی‌زبان، غزل‌سرای دست سوم یا چهارمی است.»<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>
====دربارهٔ [[ابراهیم پورداود]]====
آل‌احمد شاگرد پورداود بود در دانشگاه تهران. باآنکه او را «مرد سالمی» می‌دانست، ولی برآن شد مقدمه پورداود بر بیژن و منیژه را نقد کند. آل‌احمد، «زردتشتی‌بازی» پورداود را نقد می‌کرد و زشت می‌دانست «حضرت»ش به‌جای نشستن بر کرسی استادی، بر کرسی «مؤبدی» بنشیند.او کتاب پورداود را «دست‌پخت کنسرسیوم» می‌دانست و «تعصب» این «آخوند زردتشتی» را نقد می‌کرد.<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>

====دربارهٔ [[صادق هدایت]]====
آل‌احمد به بیانی تحلیلی از صادق هدایت و [[بوف کور]] یاد می‌کرد و اثر مشهور او را می‌ستود. او بر این باور بود که «هدایت را تا زنده بود کسی نشناخت.» آل‌احمد شناخت هدایت را کاری «دشوار» می‌دانست. آل‌احمد به‌جای اظهارنظر دربارهٔ هدایت، درباره آثار او نظر داشت؛ آثاری که «جاودان خواهد ماند.» آل‌احمد این طور جمع‌بندی می‌کرد که هدایت را هم باید بر اساس آثارش شناخت. «آثاری که صمیمانه‌ترین وصفی و تعبیری از «خود» خجول و دزدیدهٔ او است.»<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>
[[پرونده:12g.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|با ابراهیم گلستان]]

====[[ابراهیم گلستان]]====
«گلستان مثل همه ما فعال بود؛ اما نوعی خودخواهی نمایش‌دهنده داشت که کمتر در دیگران می‌دیدی. همیشه متلکم وحده بود. مجال گوش دادن به دیگری را نداشت. این‌ها را هنوز هم دارد؛ اما باهوش بود و باذوق. خوب می‌نوشت و خوب عکس برمی‌داشت. تحمل شنیدن دو کلمه حرف حساب را داشت؛ ولی حیف که درست‌وحسابی درس نخوانده بود. یعنی تحمل نیاموخته بود. ناچار نخوانده ملا بود.»<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۶|ک= یک چاه و دو چاله|ص=}}</ref>

====نیما یوشیج====
جستارهای آل‌احمد دربارهٔ نیما یوشیج می‌تواند یک کتاب را تشکیل دهد. آل‌احمد متن مفصلی درباره [[مجموعه شعر افسانه]] می‌نویسد و بر این باور است که نیما «تکامل یافته است و شعرش زبان احتیاجات هنری روز است. همین خصوصیت است که نیما را در شمار بزرگ‌ترین رهبران شعرای جوان ما قرار داده و مکتبی که او باز کرده است، چه‌بسیار تقلید می‌کنند.» آل‌احمد «اعتراف» می‌کند که شعر نیما را «بیشتر می‌پسندد و بیشتر از همه می‌خواند»ش. او با بازخوانی شعرهای نیما و بررسی آن‌ها نتیجه می‌گیرد که نیما شاعری «زبردست» است که «دریچه‌ای تازه» رو به مخاطب می‌گشاید و تنها به «تخیل اکتفا نمی‌کند.» او نیما را «هنرمند شاعر» می‌داند؛ «به‌معنی دارندهٔ شعود هنری و وجدان بیدار طبقاتی.»

آل‌احمد بعدها نامه‌ای خطاب به نیما می‌نویسد و از حضورش در فستیوال بخارست انتقاد می‌کند. این نامه با ترجیع‌بندِ «دوست پیر شدهٔ من آقای نیما» از همراهی او در «صدای قهقههٔ دسته‌جمعی بی‌خبران» انتقاد می‌کند و به او هشدار می‌دهد که باید در آن فستیوال «هر چه را دارد بپردازد.» آل‌احمد این نامه سرباز را با امضای «کدخدا رستم» به دست نیما می‌رساند و آرزوی می‌کند «دست علی همراه»ش باشد.

آل‌احمد نوشته‌هایی را پس از مرگ نیما منتشر کرده بود. عنوان یکی از این نوشته‌ها «نیما دیگر شعر نخواهد گفت» بوده است. او نوشت که نیمی از آن‌چه نیما سرود، «میراث یک عمر را بسنده بود.» به‌نظر آل‌احمد، نیما «فدایی شعر معاصر» بود و «پیش‌مرگ جوانهٔ شعر جوانان.» او در این نوشته نیز نیما و کارهای او را ستود.
[[پرونده:322277 746.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|تندیسی از نیما و سیمین و جلال در موزه مشاهیر برج میلاد تهران]]
آل‌احمد گزارش مرگ نیما را نیز در نوشته‌ای جدا شرح داد. دربارهٔ «زندگی درویشی» او نوشت و عنوان کرد که نیما «قدمی جز در راه شعر برنداشت.» پس این گزارش کوتاه، «پیرمرد چشم ما بود» را منتشر کرد که گزارشی تک‌نگارانه و جزیی بود از خاطرات آل‌احمد با نیما و هم‌زیستی آن دو نفر. این متن طولانی به روحیات نیما هم یاد می‌کرد و برگ‌هایی از زندگی خصوصی نیما را هم رو. دست آخر هم لحظه به لحظه از دقایقی نوشت که مرگ نیما را شنیده و باور کرده بود.

آل‌احمد در سال۴۷ نیز بار دیگر در دانشگاه تهران از نیما سخن گفته بود. از این جلسه فیلم کوتاهی هم به‌دست آمده است. آل‌احمد این جلسه را به شور و هیجان رساند و توضیح ‌داد که «نیما از تمام دوران خودش خبر داشت.» بااین‌حال از خاطره‌گویی پرهیز کرد و گفت آن قدر پیر نشده که بخواهد خاطره بگوید.<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>

===چهره===
امامی، آل‌احمد را چنین توصیف کرده است:
«چهره‌اش استخوانی بود. سری بزرگ داشت که دو چشم درشتش مثل فانوس در آن می‌درخشید. سیمایش سبزه بود و شیارهایی از رنج درون بر آن نمودار... دست‌هایش کشیده بود، انگشت‌های لاغرش را گاه به‌شدت درهم می‌فشرد و قلم به دست می‌گرفت لب‌ها هم با آن تکان می‌خورد، گویی قلم یکی از انگشتانش بود. از انگشتش خشم و عصیان بیرون می‌ریخت و اشنو را به لبش می‌گذاشت و فشارش می‌داد، گمان می‌کردی بر سنگی دندان می‌زند. تند راه می‌رفت، پنداشتی که از دامنه کوه به زمین می‌آید. او به قله رسیده بود. قامتش بلند که در میان جمع آن رفعت به‌چشم می‌خورد.»<ref name="یادنامه"/>
[[پرونده:11g.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|در کنار [[غلام‌رضا امامی]]]]

===تکیه کلام‌ها===
«رئیس» واژهٔ پرتکرار آل‌احمد بود خطاب به دیگران. در مورادی هم از «مرد ناحسابی» هم استفاده می‌کرد. در نامه‌ها و گفته‌ها از کلمه «حضرت» هم بهره می‌برد. گاهی برای احترام و گاهی هم به طعنه. یک بار هم نوشت: «علامه»؛ در نقد کارهای [[پرویز ناتل خانلری]]. ازآنجاکه نثر آل‌احمد موجز و اختصاری بود، «الخ» به‌همراه «...» بسیار در آثارش دیده می‌شود؛ حتّی در وصیت‌نامه‌اش.
===خلقیات===
نوشته‌اند که «حرف که می‌زد مثل آتشفشان بود. لحظاتی گدازه‌ها را از دهان بیرون می‌ریخت. آتشی بود پرلهیب که همه را می‌سوزاند. یخ‌ها را آب می‌کرد و هیزم‌ها را گرم.» دانشور می‌نویسد آل‌احمد از زندگی «مرفه و راحت» گریزان بود. بااین‌حال به اطرافش توجه می‌کرد. با «آرامشی بی‌نظیر» به گل‌های باغچه «ور» می‌رفت. مو حرس می‌کرد. شاخه‌های خشک درخت را می‌زد. یاس‌ها را می‌پیرایید و قلمه می‌زد. سیم‌کشی و تعمیر دستگاه‌های برقی و کار با تلفن و تعمیر خودرو را هم به‌خوبی بلد بود. مهارت‌های فنّی جلال بیشتر از حد متعارف بود.<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال}}</ref>
[[پرونده:Steam-train-design.png|90px|thumb|راست]]
===گزارش از سفرها===
مطابق یادداشت‌های به‌دست آمده از آل‌احمد می‌توان به سفرهای او نیز اشاره کرد.
====[[اورازان]]====
اورازان مسقط‌الرأس آل‌احمد بود. این کتاب یکی از نخستین تک‌نگاری‌ها آل‌احمد است. سفر به اورزان مکرر اتفاق می‌افتاد. کتاب اورازان یک تک‌نگاری ادبی و یک اثر در مردم‌شناسی شناخته می‌شود. او نسبت به این روستا حساس بود و حتّی دست‌رسی مردم اورازان به جاده پایین‌دست را تسهیل کرد و می‌خواست برق هم به آنجا بکشد.
====[[تات‌نشین‌های بلوک زهرا]]====
این منطقه هم به طالقان و زادگاه اجداد جلال آل‌احمد نزدیک بود. نوشتن از تات‌ها در دسته علاقه‌مندی‌های آل‌احمد می‌گنجید. حتّی در سال‌های آخر عمر هم دوست داشت از تات‌نشین‌های تالش نیز بنویسید. کتاب تات‌نشین‌های بلوک زهرا در دهه سی نوشته شده بود و جامعه‌شناسان را به تک‌نگاری از جای‌جای مملکت علاقه‌مند کرده بود.<ref name="یادنامه"/>
[[پرونده:10g.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|سفر به اورازان]]

====سفر به یزد====
گزارش سفر به یزد در [[ارزیابی شتاب‌زده]] منتشر شده بود. این سفر به سال۱۳۳۷ صورت گرفته بود و گزارش جلال سبک زندگی مردم یزد و مسالهٔ آب در شهر را مورد توجه قرار داده بود.
====سفر به کرمان====
این سفر هم در ادامه همان سفر یزد رخ داد در بهار۱۳۳۷. این سفر با نثری «شتاب‌زده» در سال۱۳۴۸ منتشر شد.

====سفر به خارگ====
[[ابراهیم گلستان]] بانی این سفر و تک‌نگاری بود. کتاب جلال با عنایت به توسعه صنعت نفت ایران در خارگ به سال۱۳۳۹ منتشر شد. از نامی که آل‌احمد برای تک‌نگاری خارگ برگزید، می‌توان دریافت که آل‌احمد هم خارگ را گنجی گران‌بها می‌دید که ممکن است در تکنولوژی نفتی تاراج بشود. [[جزیره خارگ در یتیم فارس]] نام کتاب او است.
====سفر به کاشان====
این هم یکی از صدها سفر آل‌احمد به منطقه‌ای از ایران بود. در ایام قالی‌شویان سال۱۳۴۳ به مشهد اردهال رفت و گزارش آن را نوشت.
====سفر به خوزستان====
سال۴۳، جلال به‌هدف نوشتن و سفارش سازمان آب و برق به خوزستان رفت. این گزارش در سال۱۳۴۵ در مجله آرش منتشر شد. جلال از ۲۰ سال قبل از آن چندباری به خوزستان سفر کرد. در سفر سال۴۳، جلال از آبادان و اهواز و اندیمشک و هفت‌تپه.<ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>
===در دیگر کشورها===
برنامه‌های ادبی آل‌احمد در دیگر کشورها هم گزارش شده‌‌اند. این سفرها بیشتر به هدف نوشتن صورت گرفته بود.
====سفر به عراق====
یکی از اوّلین سفرهای آل‌احمد سفر به نجف بود برای کسب مراتب علمی حوزی. مطابق آن‌چه که از بعد از او به دست ما رسیده است، می‌توان گفت بدیهی بود که آل‌احمد در آن محیط دوام نمی‌آورد. حضورش طولی نکشید. چند ماهی مقیمِ حوزه علمیه نجف شدن و بعد هم بازگشتن به مملکت.<ref name="دو برادر"/>
[[پرونده:15g.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال در سفر به اروپا]]

====سفر به فرنگ====
سفر به کشورهای اروپایی چند ماهی طول کشید. شرح سفر جلال در کتاب [[سفر فرنگ]] آمده است. این سفر ۴ماهه و به سفارش دولت وقت بود برای شناخت روش‌های مختلف در نوشتن کتاب‌های درسی. او در این سفر با [[محمدعلی جمال‌زاده]] دیدار کرد.
====سفر به آمریکا====
این سفر به سال۱۳۴۴ روی داد. بعدها یادداشت‌های آل‌احمد در کتابی به نام [[سفر آمریکا]] منتشر شد. مهم‌ترین بخش این سفر به حضور جلال در هاروارد اختصاص می‌یابد. گزارش حضور جلال در هاروارد در گزارش جلال به نام [[گزارش دو ماهه هاروارد]] آمده است.

===سفر به فلسطین اشغالی===
[[سفر به ولایت عزارئیل]] گزارشی از سفر هفده روزهٔ آل‌احمد و دانشور به سرزمین اشغال‌شدهٔ فلسطین. این سفر با دعوت دولت [غاصب] اسرائیل صورت گرفته بود.
====سفر حج تمتع====
سفر حج تمتع جلال آل‌احمد در سال ۴۳ صورت گرفت و شرح آن در کتاب [[خسی در میقات]] آمده است. بنا به متن آل‌احمد، این سفر بر روحیات آل‌احمد اثر گذاشته است.
====سفر به شوروی====
این سفر درست بعد از سفر حج جلال پیش آمد. آل‌احمد به ممالک شوروی سفر کرد و شرح دیده‌های خود را در کتاب [[سفر روس]] آورده است.

===استادان===
نمی‌توان سبک آل‌احمد در نوشتن را شاگرد کسی دانست. بااینکه او قطعاً شاگرد کسانی چون [[ابراهیم پورداود]] در دانشگاه تهران بوده است.
===فیلم‌های مستند===
جلال به روایت اسالم ساخته حسن حبیب‌زاده و به سفارش [[بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان]] و نویسنده بودن ساخته مصطفی آل‌احمد از جمله فیلم‌های مستندی است که درباره جلال آل‌احمد ساخته شده است. دیگر مستندی دربارهٔ آل‌احمد را پریسا عشقی با عنوان «جلال آل‌احمد» ساخته است. این مستند در چهل‌سالگی جلال آل‌احمد از سیمای جمهوری اسلامی پخش شده است.
===به نام جلال===
برخی از خیابان‌ها یا معابر یا مراکز فرهنگی یا بهداشتی یا مجموعه‌های فروشگاهی به اسم جلال نام‌گذاری شده است. برخی از این جاها، سیاهه‌وار در ادامه می‌آید. این مکان‌ها با رجوع به [https://www.google.com/maps] در دسترس است.
====خیابان جلال در اسالم====
خیابانی در شهر اسالم واقع شهرستان تالش به اسم جلال‌ آل‌احمد است که از سرِ خلیف‌آباد آغاز می‌شود و تا ساحل آلالان کشیده می‌شود.
====بزرگ‌راه جلال ‌آل‌احمد در تهران====
این بزرگراه در حدود مرکز متمایل به غرب شهرستان تهران نام‌گذاری شده است. این بزرگراه از بزرگراه اشرفی اصفهانی آغاز می‌شود و به‌طول حدود هفت کیلومتر تا بعد از خیابان کارگر شمالی امتداد می‌یابد.
[[پرونده:IMG 3211-Copy.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|داروخانه‌ای به نام جلال در تهران]]

====خیابان جلال آل‌احمد در مشهد====
این خیابان به‌طول حدود سه کیلومتر در منطقه زیباشهر مشهد واقع شده است.

====مدرسه راهنمایی جلال ‌آل‌احمد در تهران و جاهای دیگر====
یکی از مدارسی که به اسم جلال نام‌گذاری شده است در منطقه یک تهران در خیابان تختی در باغ فرودس واقع شده است. بیمارستانی به نام این نویسنده یک مدرسه ابتدایی در شهرک فرهنگیان شهرستان هشتگرد در استان البرز به نام جلال آل‌احمد نام‌گذاری شده است. دبیرستان دخترانه جلال آل‌احمد در کرمانشاه در خیابان شریعتی در قسمت جنوبی شهر واقع شده است. البته دبیرستان‌های دیگری در سیریک و گُشت (بین سراوان و خاش) و آبادان به نام این نویسنده نام‌گذاری شده است و البته در ده‌ها نقطهٔ دیگر هم.

====داروخانه شبانه‌روزی جلال آل‌احمد در تهران====
این داروخانه در منطقه گیشا تهران و برِ بزرگراه جلال واقع شده است. این داروخانه در سال ۱۳۸۰ تأسیس شده است.
====میدان میوه و تره‌بار جلال آل‌احمد در تهران====
این میدان میوه‌فروشی نیز در برِ بزرگراه جلال در منطقه امیرآباد تهران قرار گرفته است.
====فرهنگسرای جلال‌ آل‌احمد در طالقان====
این فرهنگسرا در شهرک منطقه طالقان در استان البرز قرار گرفته است. برنامه‌های فرهنگی و هنری در این مرکز برگزار می‌شود.
====خیابان جلال آل‌احمد در اراک====
این خیابان به‌طول حدود یک کیلوکتر در مرکز شهرستان اراک نام‌گذاری شده است. یک طرف این خیابان به میدان علی‌‌بن‌ابی‌طالب و طرفِ دیگر آن به بلوار شهدا مشرف است.
===شکل جلال===
تصویرهای مختلفی از جلال کشیده شده است. سیاهه برخی از این طر‌ح‌ها و نگاره‌ها در پایین می‌آید:
[[پرونده:Taleghan-Jalal.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|اثر بهروز گلزاری]]

====پرتره‌ها و نقاشی‌ها از جلال====
* چهره جلال اثر الهام ناظر به‌سال۱۳۶۷
* چهره جلال اثر بهروز گلزاری به‌سال۱۳۶۳
* چهره جلال کار زمان زمانی
* پرتره جلال اثر بهروز رضوی به‌سال۱۳۵۸
* چهره جلال اثر نقاشی آبرنگِ داراب بهنام
* نقاشی روی شیشه از جلال کاری از رویا فیضی
* پرتره جلال کاری از مرتضی ممیز به‌سال۱۳۵۱
* طرح جلال اثری از آیدین آغاداشلو
* طرح جلال و [[سیمین دانشور|سیمین]] اثر هانیبال الخاص

====تندیس‌های جلال====
* تندیسی در میدان معلم شهرستان طالقان
* تندیسی از جلال کار مریم خزاعی به‌سال۱۳۶۳
* تندیسی از جلال کار علیرضا خاقانی در برج میلاد تهران

====یادبودهای جلال آل‌احمد====
* نشان جایزه ادبی جلال آل‌احمد که منقش به نام جلال آل‌احمد است و روی فلز یا چوب مزین شده است.
* تمبر ده ریالی یادبود جلال آل‌احمد
[[پرونده:jalal15.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|شهریور۱۳۴۸.آخرین تصویر از جلال آل‌احمد در اسالم خلخال]]

===مصاحبه‌ها===
آل‌احمد چند مصاحبه معروف دارد. یکی از آن‌ها با [[شمیم بهار]] است و دیگری گفت‌وگویی است بین او دانشجویان دانشگاه تهران. گفت‌وگوی معروف دیگری از جلال گزارش شده است که با همراهی [[غلام‌حسین ساعدی]] در دانشگاه تبریز صورت گرفته بود.

===گزارش مرگ===
مرگ جلال را دانشور در [[غروب جلال]] گزارش کرده است. شمس آل‌احمد هم گزارشی از مرگ جلال در کتاب [[از چشم برادر]] آورده است. دانشور به جنبه‌های فردی و اجتماعی و نویسندگی آل‌احمد پرداخته است. شمس آل‌احمد هم فرضیه خود دربارهٔ مرگ برادرش را پرورده است.
===وصیت‌نامه===
متن وصیت‌نامهٔ آل‌احمد به‌تاریخ پنج‌شنبه ۶فروردین۱۳۴۳ ساعت ۱۰:۳۰ تنظیم شده است. عین متن وصیت‌نامه با رسم‌الخط آل‌احمد در ادامه می‌آید:

«دیگر اینکه دیشب همان در لارک... این وصیت‌نامه را نوشتم بعنوان امر استحبابی پیش از حج...

نوشته‌های چاپ شده و نشده همه‌اش زیرنظر عیال و شمس و داریوش و گلستان و دراختیار ایشان خواهد بود.

آنچه چاپ شده است که شده است و اگر خدای نکرده به تجدیدچاپ رفت زیرنظر آن‌هاست و آن‌هایی که چاپ‌نشده (یادداشت‌های روزانه و سفرنامه و قصه‌های ناتمام و الخ...) با نظر همین سه نفر چاپ خواهد شد. البته اگر مشتری داشت و به هر صورت درآمد همه این اباطیل در یک صندوق متمرکز خواهد شد که یه نظر همان سه نفر صرف ادامه تحصیل کسانی از فامیل خود من خواهد شد که پول ندارند و الخ... کتاب‌هایم را نیز به‌این سه نفر می‌بخشممیان خودشان قسمت کنند، غیر از اینها دارایی آخری من یک جسم خواهد بود آنهم مال نزدیک‌ترین تالار تشریحی که میتوان در محل مرگ من یافت.»<ref name="یادنامه"/>

==آثار و منبع‌شناسی==
ابتدا کتاب‌شناسی آل‌احمد مرور و سپس شمّه‌ای از بحث‌ها دربارهٔ آثار او نوشته می‌شود.
=== کتاب‌شناسی ===
آثار آل‌احمد در ۴ بخش کلان داستان‌ها، جستارها، مستندنگاری‌ها و ترجمه قابل دسته‌بندی است.
===== داستان=====
[[پرونده:316081.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|آل‌احمد ترجمه هم می‌کرد]]
* "[[دید و بازدید (مجموعه داستان)|"دید و بازدید" (مجموعه داستان)]]" (۱۳۲۴) (مجموعهٔ دوازده داستان کوتاه)
* "[[از رنجی که می‌بریم]]" (۱۳۲۶) (مجموعه هفت داستان کوتاه)
* "[[سه‌تار (کتاب)|سه تار]]" (۱۳۲۷) (مجموعهٔ سیزده داستان کوتاه)
* "[[زن زیادی]]" (۱۳۳۱) (مجموعهٔ نه داستان کوتاه)
* "[[سرگذشت کندوها]]" (۱۳۳۷) (رمان)
* "[[مدیر مدرسه]]" (۱۳۳۷) (رمان)
* "[[نون والقلم]]" (۱۳۴۰) (رمان)
* "[[سنگی بر گوری]]" (نوشتهٔ ۱۳۴۲، چاپ ۱۳۶۰) (رمان)
* "[[نفرین زمین]]" (۱۳۴۶) (رمان)
* "[[پنج داستان]]" (۱۳۵۰) (مجموعهٔ پنج داستان کوتاه)

===== جستارنویسی=====
* «[[گزارش‌ها]]» (۱۳۲۵)
* «[[حزب توده سر دو راه]]» (۱۳۲۶)
* "[[غرب‌زدگی (کتاب)|غرب زدگی]]" (۱۳۴۱)
* «[[کارنامه سه ساله]]» (۱۳۴۱)
* "[[ارزیابی شتاب‌زده]]" (۱۳۴۳)
* "[[یک چاه و دو چاله]]" (۱۳۵۶)
* "[[در خدمت و خیانت روشنفکران]]" (۱۳۵۶) (انتشار پس از مرگ)
* "[[ادب و هنر امروز ایران]]" (۱۳۷۳) (مجموعهٔ چهار جلدی شامل مقالات و یادداشت‌های پراکنده)
[[پرونده:JalalAlAhmad-Articles-4.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلد چهارم ادب و هنر امروز ایران ویژه جلال آل‌احمد]]

=====مستندنگاری‌=====
* "[[اورازان (کتاب)|اورازان]]" (۱۳۳۳)
* "[[تات‌نشین‌های بلوک زهرا]]" (۱۳۳۷)
* "[[جزیره خارک، درّ یتیم خلیج فارس|جزیرهٔ خارک درّ یتیم خلیج فارس]]" (۱۳۳۹)
* "[[خسی در میقات]]" (۱۳۴۵)
* "[[سفر به ولایت عزرائیل]]" (۱۳۶۳)
* "[[سفر روس]]"
* "[[سفر آمریکا]]" (۱۳۸۵)

===== ترجمه=====
* "تشنگی و گشنگی" اثر [[اوژن یونسکو]] (به‌همراه [[منوچهر هزارخانی]]، ‍۱۳۵۱)
* "چهل طوطی"، قصه‌های کهن هندوستان (با [[سیمین دانشور]]، ۱۳۵۱)
* "عبور از خط" اثر [[ارنست یونگر]] (با "[[محمود هومن]]"، ۱۳۴۶)
* "[[مائده‌های زمینی]]" اثر [[آندره ژید]] (با [[پرویز داریوش]]، ۱۳۴۳)
* "[[کرگدن (کتاب)|کرگدن]]" اثر [[اوژن یونسکو]] (۱۳۴۵)
* "[[بازگشت از شوروی]]" اثر [[آندره ژید]] (۱۳۳۳)
* "[[دست‌های آلوده (نمایش‌نامه)|دست‌های آلوده]]" اثر [[ژان پل سارتر]] (۱۳۳۱)
* "[[سوء تفاهم]]" اثر [[آلبر کامو]] (۱۳۲۹)
* "[[بیگانه (کتاب)|بیگانه]]" اثر [[آلبر کامو]] (با "خبره‌زاده"، ۱۳۲۸)
* "[[قمارباز (رمان)]]" اثر [[فیودور داستایفسکی|فئودور داستایفسکی]] (۱۳۲۷)
* "عزاداری‌های نامشروع" اثر محسن امین (از عربی، ۱۳۲۲)

===ویژگی===
* یکی از ویژگی‌های آثار آل‌احمد عامیانه‌نویسی او بوده است. به تعبیر فرامز خبیری او با کتاب لغت میانه‌ای نداشت. در نامهٔ [[محمدعاب جمال‌زاده|جمالزاده]] به آل‌احمد نیز دربارهٔ همین کوشش آل‌احمد صحبت شده است. همچنان‌که جلال از رسالهٔ پولس ترجمه کرده بود: «کلام تو ای کاتب هم‌چون گل باشد که چون شکفت بوید و دل جوید و سپس که پژمرد صد دانه از آن بماند و بپراکند. نه هم‌چون خاری که در پای مردمان خلد و چون بیخ‌برکنی هیچ نماند.»<ref name="یادنامه"/><ref>{{پک|آل‌احمد|۱۳۷۳|ک= ادب و هنر امروز ایران|ص=}}</ref>
[[پرونده:800491-JALAL-BE-REVAYATE-ASAALEM-Po.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|مستندی دربارهٔ آل‌احمد]]
* اساس نوشته‌های آل‌احمد بر موجزنویسی بوده است. از آن به نثر «تلگرافی» هم یاد کرده‌اند. نثری گزیده‌گو که می‌کوشد در کمترین عبارت‌ها سخن خود را عرصه بنشاند.<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال}}</ref> بااین‌حال نثر آل‌احمد در یکی دو اثر هم‌چون غرب‌زدگی یا نون والقلم از دیگر آثار او فاصله می‌گیرد. برخی از پژوهندگان هم چون جواد طباطبایی نثر آل‌احمد در نون والقلم را مصداق «هبوط نثر فارسی» از نوشته‌های «معنادار میرزا ابوالقاسم قائم مقام» دانسته‌اند.<ref> {{یادکرد وب|نشانی =http://tilem.blog.ir/1397/09/07/Jala12 ‏|عنوان = آل‌احمد از نگاه طباطبایی|ناشر = وبلاگ تی‌لم|تاریخ بازدید = ۴بهمن۱۳۹۷|تاریخ =۷ آذر ۱۳۹۷}}</ref>
* نثر جلال سخت برون‌گراست. براهنی معتقد است نثر آل‌احمد یک‌سره در کار بیرونی‌نویسی و نگاهی اجتماعی است. او معتقد است کاش این نثر که از نثر هدایت هم «بهتر» است، در خدمت بررسی درونی شخصیت‌ها قرار می‌گرفت.<ref name="یادنامه"/>
* آل‌احمد واقع‌گرایانه می‌نویسد. چندین مقاله در این باره نوشته شده است و پژوهش‌گران به وجوه پررنگی از [[واقع‌گرایی]] در آثار آل‌احمد اشاره کرده‌اند. هیچ‌ گفت‌وگو ندارد که اگر آل‌احمد نویسنده‌ای واقع‌گرا نباشد، قطعاً نویسنده مستحیل در واقعیت است. تمام عمر مستندنگاری کرده و کوشیده است واقعیت را ببیند و بنویسد. [[حسن میرعابدینی]] از آن به «تصویر بدون دخل و تصرف رویدادها» یاد می‌کند.<ref>{{پک|میرعابدینی|۱۳۸۸|ک= صد سال داستان‌نویسی ایران|ص=}}</ref>

===عادت نویسندگی آل‌احمد===
مهم‌ترین عادت نویسندگی آل‌احمد آن بود که به نوشتن عادت داشت. هر روز می‌نوشت. جز نویسندگی کاری نمی‌شناخت و به تعبیر سیمین ساعت‌ها اتاق کارش را ترک نمی‌کرد تا کار به‌ثمر برسد.<ref>{{پک|دانشور|۱۳۹۰|ک= غروب جلال}}</ref> یادداشت‌برداری می‌کرد. بسیار نامه می‌نوشت. به‌گفتهٔ شمس نیمی از زباله‌های خانه آل‌احمد مرتبط با نوشتن و کاغذ بود. هم‌زمان به نوشتن به انتشار هم اهتمام داشت. کمتر نوشته‌ای از آل‌احمد به‌جا مانده است که گفته باشند از انتشارش ابا داشته باشد.<ref>{{پک|شمس آل‌احمد|۱۳۶۹|ک= از چشم برادر}}</ref> از این جهت هم آل‌احمد را می‌توان استثنایی نامید.

===آثار ترجمه شده از جلال آل‌احمد به دیگر زبان‌ها===
* کتاب [[ولایت عزرائیل]] با عنوان The Israeli Republic ترجمه‌شدهٔ [[سامئول تروپه]]
* [[مدیر مدرسه]] با عنوان The School Principal به‌ترجمهٔ [[جان کی. نورتن]]
* [[سنگی بر گوری]] با عنوان A Stone on a Grave با ترجمهٔ [[آذفر معین]]
* [[نون والقلم]] با عنوان By the Pen با ترجمهٔ [[قانون‌پرور]]
[[پرونده:Israeli+Republic+cover+only+-+new.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|نسخه انگلیسی ولایت عزرائیل]]

===منبع‌شناسی===
درباره آل‌احمد ده‌ها کتاب‌ و صدها پایان‌نامه و رساله و هزاران مقاله نوشته شده است.
====کتاب‌ها دربارهٔ آل‌احمد====
ده‌ها کتاب درباره آل‌احمد نوشته شده است. برخی از این کتاب‌ها در ادامه سیاهه‌وار می‌آیند.
====[[یادنامهٔ جلال]] به‌کوشش [[علی دهباشی]] در نشر شهاب ثاقب====
این یادنامه کوشیده است دیدگاه‌های مختلف درباره آل‌احمد را منعکس کند. نوشته‌هایی چون [[غروب جلال]] نوشتهٔ [[سیمین دانشور]]، [[آشفتگی فکر تاریخی]] نوشتهٔ [[فریدون آدمیت]]، جلال آل‌احمد نوشتهٔ [[داریوش آشوری]]، [[سوگ آل‌احمد]] نوشتهٔ [[ایرج افشار]]، [[نگاهی دوباره به تاریخ]] نوشتهٔ [[آیدین آغداشلو]]، مدیر مدرسه، نون والقلم و جلال آل‌احمد نوشتهٔ [[شمیم بهار]، غروب جلال نوشتهٔ [[محمدعلی جمال‌زاده]]، [[به یاد جلال]] نوشتهٔ [[علی شریعتی]] به‌همراه نشر دیدگاه‌های از [[هوشنگ گلشیری]]، [[احسان یارشاطر]]، [[محمود دولت‌آبادی]]، [[بزرگ علوی]]، [[جمال میرصادقی]]، [[شاهرخ مسکوب]]، [[مهدی اخوان ثالث]]، [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]، [[جواد مجابی]]، [[غلام‌رضا امامی]]، [[هانیبال الخاص]]، [[جواد مجابی]]، [[اسماعیل خویی]] از جمله مطالب این کتاب هستند.
====[[آقا جلال به‌روایت تازه]] نوشته [[محمود گلاب‌دره‌ای]]====
دربارهٔ این کتاب نوشته شده است:

«نویسنده در این داستان از خاطرات دوره تحصیل خود سخن می‌گوید و این که چگونه با «جلال آل‌احمد» آشنا شده و روزگاری شاگرد او بوده است. فضای تهران گذشته، حال و هوای زمان، چگونگی دوره تحصیل و جمع دوستان در قالب خاطرات گوناگون، مضمون اصلی این داستان را تشکیل می‌دهد. در این داستان، اغلب به اندیشه‌های جلال توجه شده است، به‌ویژه مفهوم «بازگشت به خویشتن» و «اتکا به فرهنگ بومی»، بن‌مایهِ اصلی این داستان به‌شمار می‌آید.»
[[پرونده:1471405.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|سنگ قبر جلال در مسجد فیروزآبادیِ شهر ری]]

====[[القصه... جلال آل‌احمد]] نوشتهٔ [[مصطفی جمشیدی]] در نشر [[امیرکبیر]]====
این کتاب از مجموعه کتاب‌های ستاره‌های درخشان در نشر امیرکبیر و اوّلین آن‌ها هم بوده است. این سرگذشت‌نامه بر اساس زندگی جلال آل‌احمد نوشته شده است. هدف این کتاب بیشتر آشنایی نسل امروز مخاطبان ادبیات ایرانی با جلال آل‌احمد نوشته شده است.
====[[جای پای جلال]] نوشتهٔ [[مهدی قزلی]] در نشر [[سوره مهر]]====
این کتاب حاوی روایت هشت سفر داخلی نویسنده است. هفت سفر از این هشت سفر، پس از بیش از نیم قرن، بازآفرینی شدهٔ سفرهای آل‌احمد است. او بر آن بوده است تا زمانه و جامعه را دوباره ببیند و بنویسد. یک سفر هم روایت نویسنده است از سفر او به اسالم؛ «شهر مرگ جلال».
====دیگر آثار درباره آل‌احمد====
از دیگر آثاری دربارهٔ آل‌احمد می‌توان به جلال آل‌احمد نوشتهٔ [[حبیبه جعفریان]]، جلال آل‌احمد نوشتهٔ [[کامران پارسی‌نژاد]] و [[[جلال آل‌احمد و گذار از سنت به تجدد]] نوشتهٔ [[حسین قاضیان]] اشاره کرد.
====پایان‌نامه و رساله‌ها درباره آل‌احمد====
صدها پایان‌نامه کارشناسی ارشد درباره آل‌احمد و آثارش به‌طورکلّی نوشته یا بخشی از آن نوشته‌ها به آل‌احمد و آثار او اشاره شده است. صرف‌نظر از حیطه‌های ادبی، توجه به وجوه سیاسی و اجتماعی شخصیت آل‌احمد و آثار وی در این پایان‌نامه‌ها دیده می‌شود. هجده رساله دکتری دربارهٔ آل‌احمد نوشته یا در بخشی از آن به او و آثارش شده است. در عنوان چهار رساله دکتری نام آل‌احمد به صراحت دیده می‌شود.
<ref>{{یادکرد وب|نشانی =https://ganj-beta.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%A2%D9%84%20%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF&basicscope=1 ‏|عنوان = جلال در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها|ناشر = پایگاه اطلاعات علمی ایران|تاریخ بازدید = ۱بهمن۱۳۹۷|تاریخ =}}</ref>
[[پرونده:16g_%281%29.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|از یادداشت‌های جلال]]

====شعرها درباره آل‌احمد====
اشعار سروده شدهٔ دربارهٔ جلال آل‌احمد به‌اندازهٔ یک کتاب است. بخشی از این سروده‌ها در ادامه می‌آید:<ref name="یادنامه"/>
====[[مهدی اخوان ثالث]]====
ز صف ما چه سری رفت و گرامی گهری ای دریغا! چه بگویم که چه‌ها بود جلال

ریشۀ خون و گل گوشت رها کن، که تمام عصب شعله‌ور و عاصی ما بود جلال

همۀ تن، رگِ غیرت، همه خون، خشم و خروش همه جان شور و شرر، نور و نوا بود جلال

استخوان‌قرص تنی، پیکرۀ جهد و جهاد تن بهل؛ کز جنم و جان جدا بود جلال

دل ما بود و در آن، درد و دلیری ضربان سینه‌اش خانقه سِرّ و صفا بود جلال

هم زبان دل ما، هم ضربان دل ما تپش و تابش آتشکده‌ها بود جلال

هر خط او خطری، هر قدمش اقدامی هر نگه نایرۀ نور و ذکا بود جلال

پیشگامان خطر، گاه خطا نیز کنند گرچه گویند که معصوم‌نیا بود جلال

دم عصمت نزد؛ اما قدم عبرت زد جای کتمان پی جبران خطا بود جلال

قلمش پیک خطر پویه، که بر لوح سکوت تازه صد سینه سخن، بلکه صلا بود جلال

چه یلی از صف ما، بی بدلی از کف ما رفت و دردا که به صد درد دوا بود جلال

گر چه میرفت از اولاد پیمبر به‌شمار من بر آنم که ز ابنای خدا بود جلال

گر چه در خانه و بر بستر خود رفت به خواب شک ندارم که یکی از شهدا بود جلال
[[پرونده:اخوان.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|اخوان به منزل جلال رفت‌وآمد داشت.]]

====[[حسین منزوی]]====
[[پرونده:139109160000734.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ| پرتره‌ای از جلال]]
روزگاری بود

و فصل زرد و زبون

از برون بهاری بود

کنار خانۀ دل‌های ما که بارو داشت

درخت لاغری آرام رست و ریشه دواند

به ناگهان نه، ولی از همان نخست، بلند

و از همان آغاز

چه بادها که وزید از چهارسوی درخت

که ریشه‌کن کندش

ولی درخت به پا ایستاد و باز ریشه دواند

که از بن بارو

درون خانۀ دل‌های ما گشود رهی

و ما برخی ز خون خویش

به رگ‌های ریشه‌اش دادیم

و ما برخی

بلند باروی اطراف قلب‌‌هامان را

ز پیش روی درخت بلند برچیدیم

و آن درخت از آن پس

درست در دل ماست

و آن درخت، همیشه

درست در دل ماست

کنون دریغ از آن سودها که رفت که نیست

به شاخه‌شاخۀ آن

آشیان مرغان بود

به سایه‌های بلندی که می‌فکند به خاک

[[پرونده:841973.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|وقتی جلال از دنیا رفت، منزوی ۲۳ ساله بود.]]
چه خسته‌های مسافر

که بار می‌افکند

و در نسیم نجیبی که می‌وزید از آن

حرارت و عرق تند چهره می‌خشکید

هزارها قلم از شاخه‌های نازک آن

به هر کویر نشاندند و بارور گردید

کنون دریغ از آن سودها که رفت

که نیست

کنون دریغ تو ای خوب

ای بلندترین

دریغا تو

تو ای نجیب‌ترین و تو ای اصیل‌ترین

تو ای تناور گشن

دریغا تو

تو ای تجسم پاک اصالت و رادی

تو ای مجسمۀ راستین آزادی

دریغا تو

تو ای فریاد

سکوت و خلوت این باغ بخ

ما را کشت

کجاست آن‌همه آوای جاودانه بلند

====[[سیمین بهبهانی]]====
ز شب خفتگان یاد کن، شبی آرمیدی اگر سلامی هم از ما رسان، به صبحی رسیدی اگر

به حجت در این داوری، ز دوزخ نشان می‌دهم به دعوی ز خوش‌باوری، بهشت آفریدی اگر

کجا می‌کند چاره‌ای، شبی بر ورق پاره‌ای زخورشید انگاره‌ای، چو طفلان کشیدی اگر...
[[پرونده:03515543-17b3-47ea-8b5a-666e1f6627bd.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|دو سیمین در کنار هم؛ یکی دل‌بسته و دیگری دوست‌دارِ جلال]]

====[[سید حسن حسینی]]====
چون شیر در این بیشه خروشید جلال جز از خم حق باده ننوشید جلال

تا سبز شود باغ خزان‌دیدۀ شرق گلگونه قبای عشق پوشید جلال
====[[احمد شاملو]]====
قناعت‌وار

تکیده بود

باریک و بلند

چون پیامی دشوار

که در لغتی

با چشمانی

از سوآل و

عسل

و رُخساری برتافته

از حقیقت و

باد.

مردی با گردشِ آب

مردی مختصر

که خلاصه‌ٔ خود بود.

خرخاکی‌ها در جنازه‌ات به سوءِظن می‌نگرند.

[[پرونده:Shamloo2-96.jpg|420px|thumb|بندانگشتی|چپ|شاملو بعدها شعر خود دربارهٔ جلال را پس گرفت.]]

□

پیش از آنکه خشمِ صاعقه خاکسترش کند

تسمه از گُرده‌ٔ گاوِ توفان کشیده بود.

آزمونِ ایمان‌های کهن را

بر قفلِ معجرهای عتیق

دندان فرسوده بود.

بر پرت‌افتاده‌ترینِ راه‌ها

پوزار کشیده بود

رهگذری نامنتظر

که هر بیشه و هر پُل آوازش را می‌شناخت.

□
جاده‌ها با خاطره‌ٔ قدم‌های تو بیدار می‌مانند

که روز را پیشباز می‌رفتی،

هرچند

سپیده

تو را

از آن پیش‌تر دمید

که خروسان

بانگِ سحر کنند.

□

مرغی در بال‌هایش شکفت

زنی در پستان‌هایش

باغی در درختش.

ما در عتابِ تو می‌شکوفیم

در شتابت

ما در کتابِ تو می‌شکوفیم

در دفاع از لبخندِ تو

که یقین است و باور است.

دریا به جُرعه‌ای که تو از چاه خورده‌ای حسادت می‌کند.

===بررسی چند اثر===
[[پرونده: 1331382422_jalal-simin002.jpg|230px|thumb|بندانگشتی|چپ|جلال عاشق طبیعت بود؛ سیمین هم هم‌پای او.]]

نقد چند اثر از کتاب‌های جلال آل‌احمد در ادامه می‌آید.<ref name="یادنامه"/>
====[[سرگذشت کندوها]]====
این کتاب درباره کندوداری به اسم کمند علی‌بک است که کار و بارش در کندوداری رونق می‌گیرد. داستان از آنجا آغاز می‌شود که زنبورها خود را گرفتار بلا می‌بینند و این بلا سرانجام به جان کندودار هم می‌افتد.
=====نقد [[سرگذشت کندوها]] نوشتهٔ [[غلام‌علی سیار]]=====
سیار، سرگذشت کندوها را بهترین اثر آل‌احمد می‌داند. او این کتاب را «بهترین نمونه توصیف طبیعت در نثر جدید» فارسی می‌شمارد. او معتقد است که «روش ساده‌نویسی» آل‌احمد ستودنی است. سیار می‌نویسد: «هر نویسنده‌ای ممکن است سال‌ها خودش را گم کند و ناگهان در کتابی قسمتی از استعداد باطنی و زوایای نامکشوفی از روحیه خود را بدون این‌که بداند بروز بدهد.»
====[[مدیر مدرسه]]====
داستان از زبان مدیری است که داستان معلمان و دانش‌آموزان یک مدرسه را روایت می‌کند. در ابتدای داستان‌، مدرسه بر روالی طبیعی اداره می‌شود. کم‌‌کم مسائلی اندک اندک پدید می‌آید.
=====نقد [[مدیر مدرسه]] نوشتهٔ [[محمدعلی جمال‌زاده]]=====

جمال‌زاده معتقد است کتاب مدیر مدرسه چندان دربارهٔ درس و مشق نیست و مدیر و ناظم و معلمین عموماً در فکر کارهای دیگری هستند. بااین‌حال، نویسنده توانسته است جزئیات مدارس را به خوبی توضیح و «شمه‌ای از گرفتاری‌ها و بدبختی‌ها»ی مدیران و معلمین را شرح دهد؛ ولی جمال‌زاده ایراداتی را به نثر این کتاب وارد ساخته است. او می‌نویسد:‌ «چندان لزومی ندارد که کلمات را با املاء عوامانه بنویسیم.» جمال‌زاده در ادامه این نقد به برخی از این کلمه‌ها اشاره می‌کند و فراتر از این موضوع، برخی از ترکیب‌های ساخته‌شده در کتاب را نامأنوس و غریب می‌پندارد.
[[پرونده: GharbzadegiJeld.JPG|230px|thumb|بندانگشتی|چپ|انتشار غرب‌زدگی در دورهٔ پهلوی ممنوع بود.]]

====[[جزیره خارک، در یتیم خلیج]]====
یکی از سفرنامه‌های آل‌احمد که به‌سفارش [[ابراهیم گلستان]] و وزارت نفت آن زمان نوشته شد. آل‌احمد در بازدیدی از خارک -خارک در حال ساخت و تغییر، گزارشی از منطقه، مردم و موقعیت این جزیزه به‌دست می‌دهد.

====دیدگاه [[احمد آرام]] درباره کتاب جزیره خارک، در یتیم خلیج====
آرام بر این باور است آل‌احمد توانسته است در آثار تک‌نگاری خود گزارشی از اوضاع و احوال محلی نقاطی از ایران به‌دست بدهد. در خارک هم با «عرق ریختن» و «تفحص» کردن توانسته است اوضاع و احوال این «جزیره گران‌بها» را روشن کند. آرام فصل به فصل کار آل‌احمد را مرور کند و «روشن‌بینی، موشکافی و دلسوزی» او را در دیدن خارک نشان دهد.

====[[غرب‌زدگی]]====
آل‌احمد در این کتاب مشکل بزرگ اجتماع ایرانیان را غرب‌زدگی می‌نامد. او در این کتاب مؤلفه‌های غرب‌زدگی را برمی‌شمرد. او می‌کوشد به‌دلایلی را بشمرد که به عقیده وی زبونی و حقارت ملل شرقی را توضیح می‌دهد.

====دیدگاه [[داریوش آشوری]] دربارهٔ [[غرب‌زدگی]]====
آشوری بر این باور است که غرب‌زدگی از اشکالات اساسی رنج می‌برد. یکی از آن اشکال‌ها در تعاریف کتاب دیده می‌شود. آشوری تأکید می‌کند که نویسنده تعریف غرب را به‌درستی به‌کار نبرده است. آشوری بر این باور است که آل‌احمد به «گل‌آلود کردن آب» قصد «عمیق» نشان دادنش را دارد. او معتقد است آل‌احمد به برخی اقتضائات جغرافیایی و تمدنی کشور ما توجه ندارد. او می‌نویسد:‌
«مشکل آل‌احمد همان طور که گفتم این است که میان آنچه به تمدن غرب معروف است و آن سابقهٔ تاریخی آن از پنج شش قرن نمی‌گذرد، با اصطلاح جغرافیایی «غرب» تفاوتی نمی‌گذارد و دچار این سوء تفاهم بزرگ می‌شود که حتّی اسلام هم از «غرب» آمده است!»

آشوری دیگر اشتباه آل‌احمد را دراین می‌داند که رابطهٔ بین «بورژوازی» و «شهرنشینی» را به‌درستی درک نکرده بلکه ارتباط بین آن‌ها را «معکوس» فهمیده است. آشوری از این که آل‌احمد غرب را یک کل یک‌پارچه در نظر می‌گیرد انتقاد می‌کند و می‌کوشد در عباراتی موجز تاریخ غرب جدید را توضیح دهد.
آشوری تبیین آل‌احمد از ارتباط بین روحانیون و مدرنیته را هم زیرسؤال می‌برد و متن خود را با نقد این مسئله پایه‌ای در غرب‌زدگی به‌پایان می‌برد.

==نوا، نما، نگاه==
تصاویر، صداها و فیلم‌های از جلال یا درباره جلال و آثار وی در ادامه می‌آید.

===بریده کتاب===
[[پرونده:Sangibargori.JPG|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>"گشایش داستان[[سنگی بر گوری]]"</center>]]
[[پرونده:Gharbzadegi.JPG|220px|thumb|بندانگشتی|راست|<center>"بخشی از [[غرب‌زدگی]]"</center>]]{{سخ}}
[[پرونده:Zanziadi.JPG|240px|thumb|بندانگشتی|وسط|<center>"آغاز داستان کوتاهی در [[زن زیادی]]"</center>]]

[[پرونده:Khasidamighat.JPG|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>"خشی از‌ [[خسی در میقات]]"</center>]]
[[پرونده:YkchahVdochaleh.JPG|220px|thumb|بندانگشتی|راست|<center>"چاله‌ای از [[یک چاه و دو چاله]]"</center>]]{{سخ}}

[[پرونده:Bofekor.JPG|240px|thumb|بندانگشتی|وسط|<center>"از نوشتار هدایت بوف کور در [[هفت مقاله]]"</center>]]

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
{{پانویس|۲}}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دانشور | نام =سیمین | پیوند نویسنده =سیمین دانشور | عنوان =[[غروب جلال]] | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۹۰| ناشر = |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =جوادی یگانه | نام =محمدرضا | نام خانوادگی۲ = مهدی‌پور | نام۲ = فرشاد | عنوان =روش‌شناسی جلال آل‌احمد | ژورنال = پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران| مکان = | دوره = ۳| شماره =۱ | سال =۱۳۹۲ | تاریخ بازبینی = ۱ بهمن ۱۳۹۷}}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دهباشی | نام =علی | پیوند نویسنده =علی دهباشی | عنوان =[[یادنامهٔ جلال آل‌احمد]] | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۶۴| ناشر = شهاب ثاقب |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =کائینی | نام =محمدرضا | پیوند نویسنده = | عنوان =دو برادر (ناگفته‌هایی از زندگی و زمانه جلال و شمس آل‌احمد) | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۹۲| ناشر = اطلاعات |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =شمس | پیوند نویسنده = | عنوان =از چشم برادر | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۶۹| ناشر = سعدی |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =جلال| پیوند نویسنده = | عنوان =سفر به ولایت عزرائیل | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۷۳| ناشر = رواق |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =پروین‌زاد | نام =مهدی | نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | عنوان =گفت‌وگو با شمس آل‌احمد | ژورنال = کیهان فرهنگی| مکان = | دوره = | شماره =۲۲ | سال =۱۳۹۲ | ص=۱۰-۱۱}}
#{{یادکرد ژورنال | عنوان: گفت‌وگو با لیلی گلستان| ژورنال = یادآور | شماره = سوم | تاریخ = ۱۳۸۶ | ص = }}
# {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =جلال| پیوند نویسنده = | عنوان =ارزیابی شتاب‌زده | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۷۶| ناشر = فردوس |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =جلال| پیوند نویسنده = | عنوان =غرب‌زدگی | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۸۸| ناشر = مجید |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دانشور | نام =سیمین| پیوند نویسنده = | عنوان =نامه‌های سیمین دانشور و جلال آل‌احمد | ترجمه = | جلد = (۱و ۲) | سال = ۱۳۸۴| ناشر = نیلوفر |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دهباشی | نام =علی| پیوند نویسنده = علی دهباشی| عنوان =یادمان جلال آل‌احمد | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۶۸| ناشر = مؤسسه فرهنگی هنری گسترش هنر |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =جلال| پیوند نویسنده =| عنوان =ادب و هنر امروز ایران | ترجمه = | جلد = (مجموعه ۴ جلدی) | سال = ۱۳۷۳| ناشر = ميترا |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =آل‌احمد | نام =جلال| پیوند نویسنده =| عنوان =یک چاه و دو چاله | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۷۶| ناشر = فردوس |مکان = | شابک =| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =میرعابدینی | نام =حسن| پیوند نویسنده = حسن میرعابدینی| عنوان =صد سال داستان‌نویسی ایران | ترجمه = | جلد = ۱ و ۲| سال = ۱۳۸۸| ناشر = چشمه |مکان = | شابک =964-6194-77-9-978| صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}
#{{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =خامه‌ای | نام =انور | نام خانوادگی۲ = | نام۲ = | عنوان =خاطراتی از جلال آل‌احمد | ژورنال = کلک| مکان = | دوره = | شماره =۱۸ و ۱۹ | سال =۱۳۷۰ | تاریخ بازبینی = ۱ بهمن ۱۳۹۷}}

==پیوند به بیرون==
* {{یادکرد وب|نشانی = https://www.isna.ir/news/8309-04399/%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D9%85%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86‏|عنوان =تاریخ دقیق زادروز جلال|ناشر = ایسنا|تاریخ بازدید = ۱ بهمن ۱۳۹۷|تاریخ = ۱۱ آذر ۱۳۸۳}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان =تعبیر سیدعلی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد|ناشر = دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای|تاریخ انتشار= ۱۸شهریور۱۳۸۸|تاریخ بازدید= ۱بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://www.bbc.com/persian/iran/2012/01/120130_l44_tudeh_party_writers_association|عنوان =دربارهٔ کانون نویسندگان ایران|ناشر = بی‌بی‌سی فارسی|تاریخ انتشار= ۱۱بهمن۱۳۹۰|تاریخ بازدید= ۱بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = https://article.tebyan.net/11017/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A2%D9%84-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B4-|عنوان =زندگی‌نامهٔ جلال آل‌احمد از زبان خودش|ناشر = تبیان |تاریخ انتشار= ۱۸فروردین۱۳۸۴|تاریخ بازدید= ۱بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://tarikhirani.ir/fa/news/37/bodyView/4753/%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87.%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86.%D8%A8%D8%A7.%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7.%D8%A8%D9%87.%D8%AD%D8%B0%D9%81.%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1.%DA%A9%D9%85%DA%A9.%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%9F.html|عنوان =دیدار جلال با هویدا|ناشر = تاریخ ایرانی|تاریخ انتشار= ۱۸مهر۱۳۹۳|تاریخ بازدید= ۱بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://tarikhirani.ir/fa/news/10/bodyView/3081/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA.%D9%86%D8%A7%DA%AF%D9%81%D8%AA%DB%80.%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88.%D8%A7%D8%B2.%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1.%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84.%D8%A2%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF.%D8%A8%D8%A7.%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%B2.%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA%DB%8C.html|عنوان =ناگفته‌هایی از دیدار جلال با ثابتی|ناشر = تاریخ ایرانی |تاریخ انتشار= ۱۵ فروردین ۱۳۹۲|تاریخ بازدید= ۲بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = https://www.youtube.com/watch?v=bYgV8oV1tgs|عنوان =هزارداستان بهنود دربارهٔ جلال|ناشر = بی‌بی‌سی فارسی |تاریخ انتشار = ۱۵فروردین۱۳۹۲|تاریخ بازدید= ۲بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://www.nasimonline.ir/Content/Detail/965660/%D9%85%D9%87%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%B2-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF|عنوان =گران‌ترین جایزهٔ ادبی کشور|ناشر = نسیم آنلاین |تاریخ انتشار= ۱۳دی۱۳۹۳|تاریخ بازدید= ۲بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = http://jalal.adabiatirani.com|عنوان= محفل جایزهٔ ادبی جلال|ناشر= تارنمای ادبیات ایرانی|تاریخ بازدید= ۲بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی = https://www.mashreghnews.ir/news/342152/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D8%AC%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D8%AF ‏|عنوان = آشنایی جلال با سیمین|ناشر= مشرق‌نیوز|تاریخ انتشار= ۱۶شهریور۱۳۹۳|تاریخ بازدید= ۱۱دی۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی =http://tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/3345/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D9%87.%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF.%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C.%D8%A7%D8%B2.%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85.%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84.%D8%A2%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF.html ‏|عنوان= گفت‌وگوی ناتمام مجابی و سپانلو با جلال|ناشر = تاریخ ایرانی|تاریخ انتشار= ۱۵تیر۱۳۹۲|تاریخ بازدید= ۲بهمن۱۳۹۷}}
* {{یادکرد وب|نشانی =https://www.mehrnews.com/news/1698731/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%86%D8%B2%D8%AF%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%B3%D8%B1-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%B4%D9%88%D9%85‏|عنوان= فرازهایی از تاریخ ایران|ناشر= تاریخ‌نگار|تاریخ انتشار= ۲۸شهریور۱۳۹۱|تاریخ بازدید= ۱۷دی۱۳۹۷}}
*

{{ترتیب‌پیش‌فرض:آل‌احمد، جلال}}
[[رده:درگذشتگان ۱۳۴۸]]
[[رده:زادگان ۱۳۰۲]]
[[رده:رمان‌نویسان مرد]]
[[رده:مترجمان]]
[[رده:نویسندگان داستان کوتاه]]
[[رده:جستارنویسان مرد]]
[[رده:اعضای کانون نویسندگان ایران]]
[[رده:مستندنویسان مرد]]
[[رده:بنیان‌گذاران ادبی]]
[[رده:اعضای حزب توده ایران]]
[[رده:نویسندگان چپ‌گرا]]
[[رده:دیدارکنندگان با خمینی]]

Admin:

تست جدید

2024-10-24T08:49:39Z

Admin:

== عنوان بخش ==

=== عنوان زیربخش 1 ===
تست 5 اسپیس

تست 12 اسپیس

==== عنوان زیربخش 2 ====

===== عنوان زیربخش 3 =====

====== عنوان زیربخش 4 ======
بند
پیش قالب بندی شده
<blockquote>قطعه نقل قول</blockquote>

= عنوان صفحه =

مرجع با عنوان فارسی در نام <ref name="a"></ref>

مرجع با تکرار عنوان فارسی در نام <ref name="a"></ref>

مرجع اول<ref name=":2">نظر افشار</ref>

استفاده دوباره!<ref name=":2" />

تست تصویر جدید!<ref name=":3">[https://esanj.ir/ سایت درج]</ref>

متن تست دوم<ref name=":3" />سس
[[پرونده:Sample-city.jpg|بندانگشتی|تصویر نمونه یک شهر رو اینجا گذاشتم!]]

[[Test]]

<ref name=":0">{{یادکرد وب|نشانی = http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان =تعبیر سید علی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد}}</ref>

برای تست ویرایشگر دیداری، این متن را اضافه کردم.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /><ref name=":0" />

<ref name=":1">{{یادکرد وب|نشانی=http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8018|عنوان=تعبیر سید علی خامنه‌ای درباره جلال آل‌احمد}}</ref>

{{نستعلیق|چو ایران مباشد تن من مباد}}‎

{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|به نام خداوند جان و خرد|کزین برتر اندیشه برنگذرد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

== مخالفت با [[ولایت عزرائیل]] ==
وقتی یادداشت‌های سفر آل‌احمد و دانشور به «ولایت عزرائیل» منتشر شد، صداهای مخالف در فضا طنین انداخت. [آیت‌الله] [[سید علی خامنه‌ای]] که از دوستداران کتاب‌های آل‌احمد بود، این اعتراض را به گوش او رساند. آل‌احمد سربالا پاسخ داد؛ ولی به سال۴۶ متنی را در [[نشریه دنیای جدید]] منتشر کرد با عنوان «آغاز یک نفرت». دنیای جدید برای همیشه تعطیل شد. قمی‌ها همان متن را با تیتر «اسرائیل، عامل امپرالیسم» منتشر کردند. رضایت نسبی کسب شد. <ref>{{پک|جلال آل‌احمد|۱۳۷۳|ک=سفر به ولایت عزرائیل}}</ref>

=== سر پرشور ===
[[جواد مجابی|مجابی]] و [[محمدعلی سپانلو|سپانلو]] مصاحبه را شروع کردند و رفته‌رفته تعدادی دیگری نیز به آن‌ها اضافه شدند. بحث به موضوعات سیاسی کشید. جلال با صدای بلند شروع به انتقاد از حکومت کرد و گفت:

«می‌خواهند تا سال۲۰۰۰ در این مملکت تعداد دهات را از ۱۰هزار به ۲هزار برسانند و این قتل‌عام بزرگ سنت‌های ایرانی است...»

= تست عنوان صفحه =
آل‌احمد و دانشور به «ولایت عزرائیل» منتشر شد، صداهای مخالف در فضا طنین انداخت. [آیت‌الله] [[سید علی خامنه‌ای]] که از دوستداران کتاب‌های آل‌احمد بود، این اعتراض را به گوش او رساند. آل‌احمد سربا

تست زمان سرور :
10:31 صبح

{{جعبه اطلاعات نهاد
|بالا = بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|تصویر = [[پرونده:Adabiatirani.jpg|100px]]
|عنوان تصویر = بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|تصویر۲ = [[پرونده:AdabiatiraniPlace.jpg|200px]]
|عنوان تصویر۲ = ساختمان کنونی بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان

|بنانهاده= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت فرهنگی)
|وضعیت= یازدهمین سال تأسیس
|وظایف حاکمیتی= برگزاری جشنواره‌های بزرگ ادبی
|وظایف خودتعریف= برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌هایی با محورهای پژوهشی، آموزشی، تولید و ترویج، بین‌الملل و جشنواره‌ها
|قوانین یا آیین‌نامه‌های مرتبط=
|وضعیت حقوقی= زیر نظر معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
|ساحت=
|هدف= گسترش و ترویج ادبیات
|تمرکز= بر ادبیات داستانی و شعر
|شیوه‌های عمل=
|رویدادهای تحت پوشش= جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد، جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی، جایزهٔ ادبی ملک‌الشعرای بهار و جشنوارهٔ شعر فجر
|محصولات= دبیرخانهٔ جوایز ادبی جلال آل‌احمد، پروین اعتصامی و ملک‌الشعرای بهار، جشنوارهٔ شعر فجر و مجمع انجمن‌های ادبی
|گستره فعالیت= حوزهٔ ادبیات داستانی و حوزهٔ شعر
|شعبات=
|ریاست= مهدی قزلی
|افراد کلیدی= مهدی قزلی (مدیرعامل)، جواد محقق (معاونت شعر)، ابراهیم زاهدی‌مطلق (معاونت داستان)
|مقر= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
|مکان= تهران، بلوار کریم‌خان، خیابان سنایی، کوچهٔ پنجم (اعرابی)، پلاک ۶
|تصویر نقشه = [[پرونده:AdabiatiraniMap.png|100px]]
|مراجعه‌کنندگان= نویسندگان، شاعران و منتقدان ادبی
|خدمت‌گیرندگان=
|تخمین گردش مالی یک‌ساله=
|وبگاه= http://adabiatirani.com/
}}

{{جعبه اطلاعات رویداد
|بالا = جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد
|عنوان = جایزهٔ ادبی جلال آل‌احمد
|تصویر = [[پرونده:JalalLiteraryPrize.png|80px]]
|عنوان تصویر = آرم جایزه ادبی جلال
|تصویر۲ = [[پرونده:JalalLiteraryPrize11.jpg|250px]]
|عنوان تصویر۲ = تصویر جایزه ادبی جلال 11

|وضعیت= در حال برگزاری دوره دوازدهم
|نوع= ادبیات داستانی
|بسامد=
|بنانهاده= وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت فرهنگی)
|وضعیت حقوقی= [http://jalal.adabiatirani.com/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87/ مصوب پانصد و نود و سومین جلسه مورخ ۲۳/۰۸/۱۳۸۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی]
|هدف= ارتقای زبان و ادبیات ملی و دینی و نیز تشویق نوشته‌هایی با هویت و خاستگاه ایرانی
|آخرین شعار=
|مقر= بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان
|مکان دبیرخانه= خیابان کریم‌خان. خیابان سنایی کوچه پنجم اعرابی. پلاک ۶
|مکان برگزاری= تالار وحدت – پژوهشگاه فرهنگ، هنر و معماری - کتابخانه ملی
|رویداد قبلی=
|رویداد بعدی=
|نقش‌آفرینان داخلی= تمام کتاب‌های ادبیِ منتشرشدهٔ داخل کشور را دربرمی‌گیرد
|نقش‌آفرینان خارجی=
|گستره = ملی
|بازدیدکنندگان= اهالی ادبیات و عامه مردم.
|برنامه‌های جنبی= «ادبیات داستانی افغانستان»، «یک دههٔ ادبیات اقتصاد و پیامدهای اجتماعی کار» و «آتیهٔ ادبیات ایرانی»
|ریاست = وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
|دبیر = مهدی قزلی
|افراد کلیدی =
|ساختار = [http://jalal.adabiatirani.com/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87/ وضع شده در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی]
|وبگاه= http://jalal.adabiatirani.com
}}

تست جدید، برای بررسی نقشه سایت
{{DISPLAYTITLE:جدید}}

<seo title="عنوان متفاوت" metakeywords="تست,جدید" metadescription="برای تست زبان فارسی" />

[[پرونده:File_example_MP4_480_1_5MG.mp4|start=2|end=6]]

{{#evt:service=youtube|id=https://www.youtube.com/watch?v=pSsYTj9kCHE|alignment=right}}

2024-10-17T09:51:40Z

Admin:

/* دستورات این بخش همهٔ کاربران را تحت تاثیر قرار می‌دهند. */
/* Reset italic styling set by user agent */
@font-face {
font-family: 'BBNacim';
src: url('/resources/assets/fonts/Nacim3.eot');
src: url('/resources/assets/fonts/Nacim.otf') format('opentype');
src: local('☺'),
local('BBCNassim'),
url('/resources/assets/fonts/Nacim5.woff') format('woff'),
url('/resources/assets/fonts/Nascim2.ttf') format('truetype');
font-weight: normal;
font-style: normal;
}

@font-face {
font-family: 'IranNastaliq';
src: url('/resources/assets/fonts/IranNastaliq.eot?#') format('eot'),
url('/resources/assets/fonts/IranNastaliq.ttf') format('truetype'),
url('/resources/assets/fonts/IranNastaliq.woff') format('woff');
}

cite, dfn {
font-style: inherit;
}

/* Straight quote marks for <q> */
q {
quotes: '"' '"' "'" "'";
}

/* Avoid collision of blockquote with floating elements by swapping margin and padding */
blockquote {
overflow: hidden;
margin: 1em 0;
padding: 0 40px;
}

/* Prevent the 'double bold' bug in Firefox when using DirectWrite */
/* https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=550128 */
strong.selflink {
font-weight: 700;
}

/* Consistent size for , and */
small {
font-size: 85%;
}
.mw-body-content sub,
.mw-body-content sup,
span.reference /* for Parsoid */ {
font-size: 80%;
}

/* Same spacing for indented and unindented paragraphs on talk pages */
.ns-talk .mw-body-content dd {
margin-top: 0.4em;
margin-bottom: 0.4em;
}

/* Main page fixes */
#interwiki-completelist {
font-weight: bold;
}

/* Reduce page jumps by hiding collapsed/dismissed content */
.client-js .mw-special-Watchlist #watchlist-message,
.client-js .NavFrame.collapsed .NavContent,
.client-js .collapsible:not( .mw-made-collapsible).collapsed > tbody > tr:not(:first-child) {
display: none;
}

/* Adds padding above Watchlist announcements where new recentchanges/watchlist filters are enabled */
.mw-rcfilters-enabled .mw-specialpage-summary {
margin-top: 1em;
}

/* Edit window toolbar */
#toolbar {
margin-bottom: 6px;
}

/* Hide charinsert base for those not using the gadget */
#editpage-specialchars {
display: none;
}

/* Highlight linked elements (such as clicked references) in blue */
body.action-info .mw-body-content :target,
.citation:target {
background-color: #def; /* Fallback */
background-color: rgba(0, 127, 255, 0.133);
}

/* Styling for citations. Breaks long urls, etc., rather than overflowing box */
.citation {
word-wrap: break-word;
}

/* For linked citation numbers and document IDs, where the number need not be shown
on a screen or a handheld, but should be included in the printed version */
@media screen, handheld {
.citation .printonly {
display: none;
}
}

/* Make the list of references smaller */
/* Keep in sync with Template:Refbegin/styles.css */
ol.references,
div.reflist {
font-size: 90%; /* Default font-size */
margin-bottom: 0.5em;
}
div.reflist ol.references {
font-size: 100%; /* Reset font-size when nested in div.reflist */
margin-bottom: 0; /* Avoid double margin when nested in div.reflist */
list-style-type: inherit; /* Enable custom list style types */
}

/* Allow hidden ref errors to be shown by user CSS */
/* TemplateStyles */
span.brokenref {
display: none;
}

/* Reset top margin for lists embedded in columns */
div.columns {
margin-top: 0.3em;
}
div.columns dl,
div.columns ol,
div.columns ul {
margin-top: 0;
}

/* Avoid elements breaking between columns */
.nocolbreak,
div.columns li,
div.columns dd dd {
-webkit-column-break-inside: avoid;
page-break-inside: avoid;
break-inside: avoid-column;
}

/* Style for horizontal lists (separator following item).
@source mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists
@revision 8 (2016-05-21)
@author [[User:Edokter]]
*/
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
margin: 0;
padding: 0;
}
/* Display list items inline */
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li {
margin: 0;
display: inline;
}
/* Display nested lists inline */
.hlist.inline,
.hlist.inline dl,
.hlist.inline ol,
.hlist.inline ul,
.hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul,
.hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul,
.hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul {
display: inline;
}
/* Hide empty list items */
.hlist .mw-empty-li {
display: none;
}
/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
content: ": ";
}
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
content: " · ";
font-weight: bold;
}
.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
content: none;
}
/* Add parentheses around nested lists */
.hlist dd dd:first-child:before, .hlist dd dt:first-child:before, .hlist dd li:first-child:before,
.hlist dt dd:first-child:before, .hlist dt dt:first-child:before, .hlist dt li:first-child:before,
.hlist li dd:first-child:before, .hlist li dt:first-child:before, .hlist li li:first-child:before {
content: " (";
font-weight: normal;
}
.hlist dd dd:last-child:after, .hlist dd dt:last-child:after, .hlist dd li:last-child:after,
.hlist dt dd:last-child:after, .hlist dt dt:last-child:after, .hlist dt li:last-child:after,
.hlist li dd:last-child:after, .hlist li dt:last-child:after, .hlist li li:last-child:after {
content: ")";
font-weight: normal;
}
/* Put ordinals in front of ordered list items */
.hlist ol {
counter-reset: listitem;
}
.hlist ol > li {
counter-increment: listitem;
}
.hlist ol > li:before {
content: " " counter(listitem) "\a0";
}
.hlist dd ol > li:first-child:before,
.hlist dt ol > li:first-child:before,
.hlist li ol > li:first-child:before {
content: " (" counter(listitem) "\a0";
}

/* Unbulleted lists */
.plainlist ol,
.plainlist ul {
line-height: inherit;
list-style: none none;
margin: 0;
}
.plainlist ol li,
.plainlist ul li {
margin-bottom: 0;
}

/* Default style for navigation boxes */
.navbox { /* Navbox container style */
box-sizing: border-box;
border: 1px solid #a2a9b1;
width: 100%;
clear: both;
font-size: 88%;
text-align: center;
padding: 1px;
margin: 1em auto 0; /* Prevent preceding content from clinging to navboxes */
}
.navbox .navbox {
margin-top: 0; /* No top margin for nested navboxes */
}
.navbox + .navbox {
margin-top: -1px; /* Single pixel border between adjacent navboxes */
}
.navbox-inner,
.navbox-subgroup {
width: 100%;
}
.navbox-group,
.navbox-title,
.navbox-abovebelow {
padding: 0.25em 1em; /* Title, group and above/below styles */
line-height: 1.5em;
text-align: center;
}
th.navbox-group { /* Group style */
white-space: nowrap;
/* @noflip */
text-align: right;
}
.navbox,
.navbox-subgroup {
background-color: #fdfdfd; /* Background color */
}
.navbox-list {
line-height: 1.5em;
border-color: #fdfdfd; /* Must match background color */
}
/* cell spacing for navbox cells */
tr + tr > .navbox-abovebelow,
tr + tr > .navbox-group,
tr + tr > .navbox-image,
tr + tr > .navbox-list { /* Borders above 2nd, 3rd, etc. rows */
border-top: 2px solid #fdfdfd; /* Must match background color */
}
.navbox th,
.navbox-title {
background-color: #ccccff; /* Level 1 color */
}
.navbox-abovebelow,
th.navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-title {
background-color: #ddddff; /* Level 2 color */
}
.navbox-subgroup .navbox-group,
.navbox-subgroup .navbox-abovebelow {
background-color: #e6e6ff; /* Level 3 color */
}
.navbox-even {
background-color: #f7f7f7; /* Even row striping */
}
.navbox-odd {
background-color: transparent; /* Odd row striping */
}
.navbox .hlist td dl,
.navbox .hlist td ol,
.navbox .hlist td ul,
.navbox td.hlist dl,
.navbox td.hlist ol,
.navbox td.hlist ul {
padding: 0.125em 0; /* Adjust hlist padding in navboxes */
}

/* Default styling for Navbar template */
.navbar {
display: inline;
font-size: 88%;
font-weight: normal;
}
.navbar ul {
display: inline;
white-space: nowrap;
}
.mw-body-content .navbar ul {
line-height: inherit;
}
.navbar li {
word-spacing: -0.125em;
}
.navbar.mini li abbr[title] {
font-variant: small-caps;
border-bottom: none;
text-decoration: none;
cursor: inherit;
}
/* Navbar styling when nested in infobox and navbox */
.infobox .navbar {
font-size: 100%;
}
.navbox .navbar {
display: block;
font-size: 100%;
}
.navbox-title .navbar {
/* @noflip */
float: left;
/* @noflip */
text-align: left;
/* @noflip */
margin-right: 0.5em;
}

/* 'show'/'hide' buttons created dynamically by the CollapsibleTables javascript
in [[MediaWiki:Common.js]] are styled here so they can be customised. */
.collapseButton {
/* @noflip */
float: right;
font-weight: normal;
/* @noflip */
margin-left: 0.5em;
/* @noflip */
text-align: right;
width: auto;
}

/* Styling for JQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */
.mw-parser-output .mw-collapsible-toggle {
font-weight: normal;
/* @noflip */
text-align: right;
padding-right: 0.2em;
padding-left: 0.2em;
}
.mw-collapsible-leftside-toggle .mw-collapsible-toggle {
/* @noflip */
float: left;
/* @noflip */
text-align: left;
}

/* Infobox template style */
.infobox {
border: 1px solid #a2a9b1;
border-spacing: 3px;
background-color: #f8f9fa;
color: black;
/* @noflip */
margin: 0.5em 1em 0.5em 0;
padding: 0.2em;
/* @noflip */
float: left;
/* @noflip */
clear: left;
font-size: 88%;
line-height: 1.5em;
}
.infobox caption {
font-size: 125%;
font-weight: bold;
padding: 0.2em;
text-align: center;
}
.infobox td,
.infobox th {
vertical-align: top;
/* @noflip */
text-align: left;
}
.infobox.bordered {
border-collapse: collapse;
}
.infobox.bordered td,
.infobox.bordered th {
border: 1px solid #a2a9b1;
}
.infobox.bordered .borderless td,
.infobox.bordered .borderless th {
border: 0;
}

.infobox.sisterproject {
width: 20em;
font-size: 90%;
}

.infobox.standard-talk {
border: 1px solid #c0c090;
background-color: #f8eaba;
}
.infobox.standard-talk.bordered td,
.infobox.standard-talk.bordered th {
border: 1px solid #c0c090;
}

/* styles for bordered infobox with merged rows */
.infobox.bordered .mergedtoprow td,
.infobox.bordered .mergedtoprow th {
border: 0;
border-top: 1px solid #a2a9b1;
/* @noflip */
border-right: 1px solid #a2a9b1;
}

.infobox.bordered .mergedrow td,
.infobox.bordered .mergedrow th {
border: 0;
/* @noflip */
border-right: 1px solid #a2a9b1;
}

/* Styles for geography infoboxes, eg countries,
country subdivisions, cities, etc. */
.infobox.geography {
border-collapse: collapse;
line-height: 1.2em;
font-size: 90%;
}

.infobox.geography td,
.infobox.geography th {
border-top: 1px solid #a2a9b1;
padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em;
}
.infobox.geography .mergedtoprow td,
.infobox.geography .mergedtoprow th {
border-top: 1px solid #a2a9b1;
padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedrow td,
.infobox.geography .mergedrow th {
border: 0;
padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;
}

.infobox.geography .mergedbottomrow td,
.infobox.geography .mergedbottomrow th {
border-top: 0;
border-bottom: 1px solid #a2a9b1;
padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em;
}

.infobox.geography .maptable td,
.infobox.geography .maptable th {
border: 0;
padding: 0;
}

/* Normal font styling for wikitable row headers with scope="row" tag */
.wikitable.plainrowheaders th[scope=row] {
font-weight: normal;
/* @noflip */
text-align: left;
}

/* Lists in wikitable data cells are always left-aligned */
.wikitable td ul,
.wikitable td ol,
.wikitable td dl {
/* @noflip */
text-align: left;
}
/* ...unless they also use the hlist class */
.toc.hlist ul,
#toc.hlist ul,
.wikitable.hlist td ul,
.wikitable.hlist td ol,
.wikitable.hlist td dl {
text-align: inherit;
}

/* Icons for medialist templates [[Template:Listen]],
[[Template:Multi-listen_start]], [[Template:Video]],
[[Template:Multi-video_start]] */
/* TemplateStyles */
div.listenlist {
background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/Sound-icon.svg") no-repeat scroll 0 0 transparent;
background-size: 30px;
padding-left: 40px;
}

/* Fix for hieroglyphs specificity issue in infoboxes ([[phab:T43869]]) */
table.mw-hiero-table td {
vertical-align: middle;
}

/* Style rules for media list templates */
/* TemplateStyles */
div.medialist {
min-height: 50px;
margin: 1em;
/* @noflip */
background-position: top left;
background-repeat: no-repeat;
}
div.medialist ul {
list-style-type: none;
list-style-image: none;
margin: 0;
}
div.medialist ul li {
padding-bottom: 0.5em;
}
div.medialist ul li li {
font-size: 91%;
padding-bottom: 0;
}

/* Change the external link icon to an Adobe icon for all PDF files */
div#content a[href$=".pdf"].external,
div#content a[href*=".pdf?"].external,
div#content a[href*=".pdf#"].external,
div#content a[href$=".PDF"].external,
div#content a[href*=".PDF?"].external,
div#content a[href*=".PDF#"].external,
div#mw_content a[href$=".pdf"].external,
div#mw_content a[href*=".pdf?"].external,
div#mw_content a[href*=".pdf#"].external,
div#mw_content a[href$=".PDF"].external,
div#mw_content a[href*=".PDF?"].external,
div#mw_content a[href*=".PDF#"].external {
background: url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Icons-mini-file_acrobat.gif") no-repeat right;
/* @noflip */
padding-right: 18px;
}

/* Messagebox templates */
.messagebox {
border: 1px solid #a2a9b1;
background-color: #f8f9fa;
width: 80%;
margin: 0 auto 1em auto;
padding: .2em;
}
.messagebox.merge {
border: 1px solid #c0b8cc;
background-color: #f0e5ff;
text-align: center;
}
.messagebox.cleanup {
border: 1px solid #9f9fff;
background-color: #efefff;
text-align: center;
}
.messagebox.standard-talk {
border: 1px solid #c0c090;
background-color: #f8eaba;
margin: 4px auto;
}
/* For old WikiProject banners inside banner shells. */
.mbox-inside .standard-talk,
.messagebox.nested-talk {
border: 1px solid #c0c090;
background-color: #f8eaba;
width: 100%;
margin: 2px 0;
padding: 2px;
}
.messagebox.small {
width: 238px;
font-size: 85%;
/* @noflip */
float: right;
clear: both;
/* @noflip */
margin: 0 0 1em 1em;
line-height: 1.25em;
}
.messagebox.small-talk {
width: 238px;
font-size: 85%;
/* @noflip */
float: right;
clear: both;
/* @noflip */
margin: 0 0 1em 1em;
line-height: 1.25em;
background-color: #f8eaba;
}

/* Cell sizes for ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox message boxes */
th.mbox-text, td.mbox-text { /* The message body cell(s) */
border: none;
/* @noflip */
padding: 0.25em 0.9em; /* 0.9em left/right */
width: 100%; /* Make all mboxes the same width regardless of text length */
}
td.mbox-image { /* The left image cell */
border: none;
/* @noflip */
padding: 2px 0 2px 0.9em; /* 0.9em left, 0px right */
text-align: center;
}
td.mbox-imageright { /* The right image cell */
border: none;
/* @noflip */
padding: 2px 0.9em 2px 0; /* 0px left, 0.9em right */
text-align: center;
}
td.mbox-empty-cell { /* An empty narrow cell */
border: none;
padding: 0;
width: 1px;
}

/* Article message box styles */
table.ambox {
margin: 0 10%; /* 10% = Will not overlap with other elements */
border: 1px solid #a2a9b1;
/* @noflip */
border-left: 10px solid #36c; /* Default "notice" blue */
background-color: #fbfbfb;
box-sizing: border-box;
}
table.ambox + table.ambox { /* Single border between stacked boxes. */
margin-top: -1px;
}
.ambox th.mbox-text,
.ambox td.mbox-text { /* The message body cell(s) */
padding: 0.25em 0.5em; /* 0.5em left/right */
}
.ambox td.mbox-image { /* The left image cell */
/* @noflip */
padding: 2px 0 2px 0.5em; /* 0.5em left, 0px right */
}
.ambox td.mbox-imageright { /* The right image cell */
/* @noflip */
padding: 2px 0.5em 2px 0; /* 0px left, 0.5em right */
}

table.ambox-notice {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #36c; /* Blue */
}
table.ambox-speedy {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #b32424; /* Red */
background-color: #fee7e6; /* Pink */
}
table.ambox-delete {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #b32424; /* Red */
}
table.ambox-content {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #f28500; /* Orange */
}
table.ambox-style {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #fc3; /* Yellow */
}
table.ambox-move {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #9932cc; /* Purple */
}
table.ambox-protection {
/* @noflip */
border-left: 10px solid #a2a9b1; /* Gray-gold */
}

/* Image message box styles */
table.imbox {
margin: 4px 10%;
border-collapse: collapse;
border: 3px solid #36c; /* Default "notice" blue */
background-color: #fbfbfb;
box-sizing: border-box;
}
.imbox .mbox-text .imbox { /* For imboxes inside imbox-text cells. */
margin: 0 -0.5em; /* 0.9 - 0.5 = 0.4em left/right. */
display: block; /* Fix for webkit to force 100% width. */
}
.mbox-inside .imbox { /* For imboxes inside other templates. */
margin: 4px;
}

table.imbox-notice {
border: 3px solid #36c; /* Blue */
}
table.imbox-speedy {
border: 3px solid #b32424; /* Red */
background-color: #fee7e6; /* Pink */
}
table.imbox-delete {
border: 3px solid #b32424; /* Red */
}
table.imbox-content {
border: 3px solid #f28500; /* Orange */
}
table.imbox-style {
border: 3px solid #fc3; /* Yellow */
}
table.imbox-move {
border: 3px solid #9932cc; /* Purple */
}
table.imbox-protection {
border: 3px solid #a2a9b1; /* Gray-gold */
}
table.imbox-license {
border: 3px solid #88a; /* Dark gray */
background-color: #f7f8ff; /* Light gray */
}
table.imbox-featured {
border: 3px solid #cba135; /* Brown-gold */
}

/* Category message box styles */
table.cmbox {
margin: 3px 10%;
border-collapse: collapse;
border: 1px solid #a2a9b1;
background-color: #dfe8ff; /* Default "notice" blue */
box-sizing: border-box;
}

table.cmbox-notice {
background-color: #d8e8ff; /* Blue */
}
table.cmbox-speedy {
margin-top: 4px;
margin-bottom: 4px;
border: 4px solid #b32424; /* Red */
background-color: #ffdbdb; /* Pink */
}
table.cmbox-delete {
background-color: #ffdbdb; /* Pink */
}
table.cmbox-content {
background-color: #ffe7ce; /* Orange */
}
table.cmbox-style {
background-color: #fff9db; /* Yellow */
}
table.cmbox-move {
background-color: #e4d8ff; /* Purple */
}
table.cmbox-protection {
background-color: #efefe1; /* Gray-gold */
}

/* Other pages message box styles */
table.ombox {
margin: 4px 10%;
border-collapse: collapse;
border: 1px solid #a2a9b1; /* Default "notice" gray */
background-color: #f8f9fa;
box-sizing: border-box;
}

table.ombox-notice {
border: 1px solid #a2a9b1; /* Gray */
}
table.ombox-speedy {
border: 2px solid #b32424; /* Red */
background-color: #fee7e6; /* Pink */
}
table.ombox-delete {
border: 2px solid #b32424; /* Red */
}
table.ombox-content {
border: 1px solid #f28500; /* Orange */
}
table.ombox-style {
border: 1px solid #fc3; /* Yellow */
}
table.ombox-move {
border: 1px solid #9932cc; /* Purple */
}
table.ombox-protection {
border: 2px solid #a2a9b1; /* Gray-gold */
}

/* Talk page message box styles */
table.tmbox {
margin: 4px 10%;
border-collapse: collapse;
border: 1px solid #c0c090; /* Default "notice" gray-brown */
background-color: #f8eaba;
min-width: 80%;
box-sizing: border-box;
}
.tmbox.mbox-small {
min-width: 0; /* reset the min-width of tmbox above */
}
.mediawiki .mbox-inside .tmbox { /* For tmboxes inside other templates. The "mediawiki" class ensures that */
margin: 2px 0; /* this declaration overrides other styles (including mbox-small above) */
width: 100%; /* For Safari and Opera */
}
.mbox-inside .tmbox.mbox-small { /* "small" tmboxes should not be small when */
line-height: 1.5em; /* also "nested", so reset styles that are */
font-size: 100%; /* set in "mbox-small" above. */
}

table.tmbox-speedy {
border: 2px solid #b32424; /* Red */
background-color: #fee7e6; /* Pink */
}
table.tmbox-delete {
border: 2px solid #b32424; /* Red */
}
table.tmbox-content {
border: 2px solid #f28500; /* Orange */
}
table.tmbox-style {
border: 2px solid #fc3; /* Yellow */
}
table.tmbox-move {
border: 2px solid #9932cc; /* Purple */
}
table.tmbox-protection,
table.tmbox-notice {
border: 1px solid #c0c090; /* Gray-brown */
}

/* Disambig and set index box styles */
table.dmbox {
clear: both;
margin: 0.9em 1em;
border-top: 1px solid #ccc;
border-bottom: 1px solid #ccc;
background-color: transparent;
}

/* Footer and header message box styles */
table.fmbox {
clear: both;
margin: 0.2em 0;
width: 100%;
border: 1px solid #a2a9b1;
background-color: #f8f9fa; /* Default "system" gray */
box-sizing: border-box;
}
table.fmbox-system {
background-color: #f8f9fa;
}
table.fmbox-warning {
border: 1px solid #bb7070; /* Dark pink */
background-color: #ffdbdb; /* Pink */
}
table.fmbox-editnotice {
background-color: transparent;
}
/* Div based "warning" style fmbox messages. */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon,
div.titleblacklist-warning,
div.locked-warning {
clear: both;
margin: 0.2em 0;
border: 1px solid #bb7070;
background-color: #ffdbdb;
padding: 0.25em 0.9em;
box-sizing: border-box;
}

/* These mbox-small classes must be placed after all other
ambox/tmbox/ombox etc classes. "html body.mediawiki" is so
they override "table.ambox + table.ambox" above. */
html body.mediawiki .mbox-small { /* For the "small=yes" option. */
/* @noflip */
clear: right;
/* @noflip */
float: right;
/* @noflip */
margin: 4px 0 4px 1em;
box-sizing: border-box;
width: 238px;
font-size: 88%;
line-height: 1.25em;
}
html body.mediawiki .mbox-small-left { /* For the "small=left" option. */
/* @noflip */
margin: 4px 1em 4px 0;
box-sizing: border-box;
overflow: hidden;
width: 238px;
border-collapse: collapse;
font-size: 88%;
line-height: 1.25em;
}

/* Style for compact ambox */
/* Hide the images */
.compact-ambox table .mbox-image,
.compact-ambox table .mbox-imageright,
.compact-ambox table .mbox-empty-cell {
display: none;
}
/* Remove borders, backgrounds, padding, etc. */
.compact-ambox table.ambox {
border: none;
border-collapse: collapse;
background-color: transparent;
margin: 0 0 0 1.6em !important;
padding: 0 !important;
width: auto;
display: block;
}
body.mediawiki .compact-ambox table.mbox-small-left {
font-size: 100%;
width: auto;
margin: 0;
}
/* Style the text cell as a list item and remove its padding */
.compact-ambox table .mbox-text {
padding: 0 !important;
margin: 0 !important;
}
.compact-ambox table .mbox-text-span {
display: list-item;
line-height: 1.5em;
list-style-type: square;
list-style-image: url(/w/skins/MonoBook/resources/images/bullet.gif);
}
.skin-vector .compact-ambox table .mbox-text-span {
list-style-type: disc;
list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.svg);
list-style-image: url(/w/skins/Vector/images/bullet-icon.png)\9;
}
/* Allow for hiding text in compact form */
.compact-ambox .hide-when-compact {
display: none;
}

/* Hide (formatting) elements from screen, but not from screenreaders */
.visualhide {
position: absolute;
left: -10000px;
top: auto;
width: 1px;
height: 1px;
overflow: hidden;
}

/* Suppress missing interwiki image links where #ifexist cannot
be used due to high number of requests. See .hidden-redlink on
[[m:MediaWiki:Common.css]] */
.check-icon a.new {
display: none;
speak: none;
}

/* Remove underlines from certain links */
.nounderlines a,
.IPA a:link, .IPA a:visited {
text-decoration: none !important;
}

/* Standard Navigationsleisten, aka box hiding thingy
from .de. Documentation at [[Wikipedia:NavFrame]]. */
div.NavFrame {
margin: 0;
padding: 4px;
border: 1px solid #a2a9b1;
text-align: center;
border-collapse: collapse;
font-size: 95%;
}
div.NavFrame + div.NavFrame {
border-top-style: none;
border-top-style: hidden;
}
div.NavPic {
background-color: #fff;
margin: 0;
padding: 2px;
/* @noflip */
float: left;
}
div.NavFrame div.NavHead {
line-height: 1.6em;
font-weight: bold;
background-color: #ccf;
position: relative;
}
div.NavFrame p,
div.NavFrame div.NavContent,
div.NavFrame div.NavContent p {
font-size: 100%;
}
div.NavEnd {
margin: 0;
padding: 0;
line-height: 1px;
clear: both;
}
a.NavToggle {
position: absolute;
top: 0;
/* @noflip */
right: 3px;
font-weight: normal;
font-size: 90%;
}

/* Hatnotes and disambiguation notices */
.hatnote {
font-style: italic;
}
.hatnote i {
font-style: normal;
}
div.hatnote {
/* @noflip */
padding-left: 1.6em;
margin-bottom: 0.5em;
}
div.hatnote + div.hatnote {
margin-top: -0.5em;
}

/* Allow transcluded pages to display in lists rather than a table. */
.listify td {
display: list-item;
}
.listify tr {
display: block;
}
.listify table {
display: block;
}

/* Geographical coordinates defaults. See [[Template:Coord/link]]
for how these are used. The classes "geo", "longitude", and
"latitude" are used by the [[Geo microformat]]. */
/* TemplateStyles */
.geo-default, .geo-dms, .geo-dec {
display: inline;
}
.geo-nondefault, .geo-multi-punct {
display: none;
}
.longitude, .latitude {
white-space: nowrap;
}

/* Allow limiting of which header levels are shown in a TOC;
<div class="toclimit-3">, for instance, will limit to
showing ==headings== and ===headings=== but no further
(as long as there are no =headings= on the page, which
there shouldn't be according to the MoS). */
/* TemplateStyles */
.toclimit-2 .toclevel-1 ul,
.toclimit-3 .toclevel-2 ul,
.toclimit-4 .toclevel-3 ul,
.toclimit-5 .toclevel-4 ul,
.toclimit-6 .toclevel-5 ul,
.toclimit-7 .toclevel-6 ul {
display: none;
}

/* User block messages */
div.user-block {
padding: 5px;
margin-bottom: 0.5em;
border: 1px solid #a9a9a9;
background-color: #ffefd5;
}

/* Prevent line breaks in silly places:
1) Where desired
2) Links when we don't want them to
3) Bold "links" to the page itself */
.nowrap,
.nowraplinks a,
.nowraplinks .selflink {
white-space: nowrap;
}
.nowrap pre {
white-space: pre;
}
/* But allow wrapping where desired: */
.wrap,
.wraplinks a {
white-space: normal;
}

/* For template documentation */
/* TemplateStyles */
.template-documentation {
clear: both;
margin: 1em 0 0 0;
border: 1px solid #a2a9b1;
background-color: #ecfcf4;
padding: 1em;
}

/* Increase the height of the image upload box */
#wpUploadDescription {
height: 13em;
}

/* Minimum thumb width */
.thumbinner {
min-width: 100px;
}

/* Prevent floating boxes from overlapping any category listings,
file histories, edit previews, and edit [Show changes] views. */
#mw-subcategories, #mw-pages, #mw-category-media,
#filehistory, #wikiPreview, #wikiDiff {
clear: both;
}

/* Selectively hide headers in WikiProject banners */
/* TemplateStyles */
.wpb .wpb-header {
display: none;
}
.wpbs-inner .wpb .wpb-header {
display: block; /* for IE */
}
.wpbs-inner .wpb .wpb-header {
display: table-row; /* for real browsers */
}
.wpbs-inner .wpb-outside {
display: none; /* hide things that should only display outside shells */
}

/* Styling for Abuse Filter tags */
.mw-tag-markers {
font-style: italic;
font-size: 90%;
}

/* Hide stuff meant for accounts with special permissions. Made visible again in
[[MediaWiki:Group-sysop.css]], [[MediaWiki:Group-patroller.css]],
[[MediaWiki:Group-templateeditor.css]], [[MediaWiki:Group-extendedmover.css]]
and [[Mediawiki:Group-autoconfirmed.css]]. */
.sysop-show,
.templateeditor-show,
.extendedmover-show,
.patroller-show,
.autoconfirmed-show,
.user-show {
display: none;
}

/* Hide the redlink generated by {{Editnotice}},
this overrides the ".sysop-show { display: none; }" above that applies
to the same link as well. See [[phab:T45013]]

Hide the images in editnotices to keep them readable in VE view.
Long term, editnotices should become a core feature so that they can be designed responsive. */
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .editnotice-redlink,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-image,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-imageright {
display: none !important;
}

/* Remove bullets when there are multiple edit page warnings */
ul.permissions-errors > li {
list-style: none none;
}
ul.permissions-errors {
margin: 0;
}

/* Generic class for Times-based serif, texhtml class for inline math */
.times-serif,
span.texhtml {
font-family: "Nimbus Roman No9 L", "Times New Roman", Times, serif;
font-size: 118%;
line-height: 1;
}
span.texhtml {
white-space: nowrap;
}
span.texhtml span.texhtml {
font-size: 100%;
}
span.mwe-math-mathml-inline {
font-size: 118%;
}

/* Force tabular and lining display for digits and texhtml */
.digits,
.texhtml {
-moz-font-feature-settings: "lnum", "tnum", "kern" 0;
-webkit-font-feature-settings: "lnum", "tnum", "kern" 0;
font-feature-settings: "lnum", "tnum", "kern" 0;
font-variant-numeric: lining-nums tabular-nums;
font-kerning: none;
}

/* Make <math display="block"> be left aligned with one space indent for compatibility with style conventions */
.mwe-math-fallback-image-display,
.mwe-math-mathml-display {
margin-left: 1.6em !important;
margin-top: 0.6em;
margin-bottom: 0.6em;
}
.mwe-math-mathml-display math {
display: inline;
}

/* Fix styling of transcluded prefindex tables */
table#mw-prefixindex-list-table,
table#mw-prefixindex-nav-table {
width: 98%;
}

/* For portals, added 2011-12-07 -bv
On wide screens, show these as two columns
On narrow and mobile screens, let them collapse into a single column */
.portal-column-left {
float: left;
width: 50%;
}
.portal-column-right {
float: right;
width: 49%;
}
.portal-column-left-wide {
float: left;
width: 60%;
}
.portal-column-right-narrow {
float: right;
width: 39%;
}
.portal-column-left-extra-wide {
float: left;
width: 70%;
}
.portal-column-right-extra-narrow {
float: right;
width: 29%;
}
@media only screen and (max-width: 800px) {
/* Decouple the columns on narrow screens */
.portal-column-left,
.portal-column-right,
.portal-column-left-wide,
.portal-column-right-narrow,
.portal-column-left-extra-wide,
.portal-column-right-extra-narrow {
float: inherit;
width: inherit;
}
}

/* Formerly for announcements, now used intermittently */
#bodyContent .letterhead {
background-image: url('//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e0/Tan-page-corner.png');
background-repeat: no-repeat;
padding: 2em;
background-color: #faf9f2;
}

/* hidden sortkey for tablesorter */
/* deprecated, in process of being replaced with data-sort-value */
td .sortkey,
th .sortkey {
display: none;
speak: none;
}

/* Make it possible to hide checkboxes in <inputbox> */
.inputbox-hidecheckboxes form .inputbox-element,
.inputbox-hidecheckboxes .mw-ui-checkbox {
display: none !important;
}

/* Work-around for [[phab:T25965]] (Kaltura advertisement) */
.k-player .k-attribution {
visibility: hidden;
}

/* Move 'play' button of video player to bottom left corner */
.PopUpMediaTransform a .play-btn-large {
margin: 0;
top: auto;
right: auto;
bottom: 0;
left: 0;
}

/* Hide FlaggedRevs notice UI when there are no pending changes */
.flaggedrevs_draft_synced,
.flaggedrevs_stable_synced {
display: none;
}

/* Force imgs in galleries to have borders by wrapping them in class=bordered-images */
.bordered-images img {
border: solid #ddd 1px;
}

/* Gallery styles background changes are restricted to screen view. In printing we should avoid applying backgrounds. */
@media screen {
/* The backgrounds for galleries. */
#content .gallerybox div.thumb {
/* Light gray padding */
background-color: #f8f9fa;
}

/* Put a chequered background behind images, only visible if they have transparency.
'.filehistory a img' and '#file img:hover' are handled by MediaWiki core (as of 1.19) */
.gallerybox .thumb img {
background: #fff url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png) repeat;
}
/* But not on articles, user pages, portals or with opt-out. */
.ns-0 .gallerybox .thumb img,
.ns-2 .gallerybox .thumb img,
.ns-100 .gallerybox .thumb img,
.nochecker .gallerybox .thumb img {
background-image: none;
}

}

/* Display "From Wikipedia, the free encyclopedia" in skins that support it, do not apply to print mode */
@media screen {
#siteSub {
display: block;
}
}

table.infobox{
float:left;
}

table.infobox tbody tr td{text-align:right;}

html, body, #searchInput, div#content h1, div#content h2, div#content #firstHeading,
div#content .mw-editsection, .mw-body .mw-editsection-like,
div#content #toc h2, div#content .toc h2, #template-documentation,
#documentation-meta-data{
font-family:"BBNacim",BBNacim,'Iranian Serif','Tahoma','Noto Kufi Arabic',
'Droid Arabic Naskh','Iranian Sans','DejaVu Sans';
font-size:20px;
}

body.page-صفحهٔ_اصلی.action-view h1.firstHeading,
body.page-صفحهٔ_اصلی.action-submit h1.firstHeading { display: none; }

#siteSub{
display:none;
}

.b{text-align:justify;text-align-last:justify;-moz-text-align-last:justify;-webkit-text-align-last:justify;text-justify:kashida;border:0}
.beyt{white-space:nowrap}

/**
* Styling for links generated by [[MediaWiki:Edittools]]
* @source https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CharInsert#Styling
* @updated 2012-02-29
*/
.mw-charinsert-buttons {
margin-top: 10px;
border: 1px solid #aaaaaa;
padding: 1px;
text-align: center;
font-size: 110%;
}
.mw-charinsert-buttons a {
color: black;
background-color: #cde !important;
font-weight: bold;
font-size: .9em;
text-decoration: none;
border: thin #069 outset;
padding: 0 .1em .1em;
}
.mw-charinsert-buttons a:hover,
.mw-charinsert-buttons a:active {
background-color: #bcd;
border-style: inset;
}
.client-js .mw-edittools-section {
display: inline;
}
.client-js .mw-edittools-section input[type="button"] {
font-size: 0.9em;
padding-left: 1px;
padding-right: 1px;
margin-left: 1px;
}

.mw-parser-output .nastaliq{
line-height: 2;
font-size: 1.2em;
font-family: IranNastaliq,"Urdu Emad Nastaleeq","Noto Nastaliq Urdu","Urdu Typesetting","Jameel Noori Nastaleeq","Nafees Nastaleeq","Nafees Nastaleeq v1.01",Nafees,"Pak Nastaleeq","PDMS_Jauhar",sans-serif;
text-justify: inter-word;
font-weight: normal;
}

/*Added by mhalvaei*/
.vector-search-box-input{height:1.5em !important}