پروین اعتصامی: تفاوت بین نسخه‌ها

از ویکی‌ادبیات
پرش به: ناوبری، جست‌وجو
 
سطر ۲۹۵: سطر ۲۹۵:
  
 
===نامه‌ها===
 
===نامه‌ها===
پروین با تنها دوست صمیمی خویش، سَرور مهکامه محصص، نامه‌نگاری‌هایی داشته‌اند و از طریق همین نامه‌ها از حال و اوضاع یکدیگر باخبر می‌شده‌اند.
+
پروین با تنها دوست صمیمی خویش، سَرور مهکامه محصص، نامه‌نگاری‌هایی داشتند و با همین نامه‌ها احوال یکدیگر را جویا می‌شدند.  
 
[[پرونده:Parvin Etesami 22.png|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''نامهٔ پروین برای یگانه دوستش'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 22.png|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''نامهٔ پروین برای یگانه دوستش'''</center>]]
{{گفتاورد تزیینی|۳۱فروردین۱۳۰۷ ( پُست شهری، ازتهران به تهران)
+
{{گفتاورد تزیینی|۳۱فروردین۱۳۰۷؛ پُست شهری، از تهران به تهران
:''خانم عزیزم! پیالهٔ کوچکی را که به‌خدمت ارسال می‌دارم هدیهٔ ناچیز ناقابلی است که به‌عنوان تبریکیهٔ عروسی سرکار چندی‌قبل سفارش دادم. متأسفانه به‌واسطهٔ مسافرت ناگهانی شخص فروشنده به عتبات انجام این کار مدتی معوق ماند و پس از مراجعت به تهیهٔ آن پرداخت. اینک گرچه می‌دانم که خیلی دیر و بی‌موقع است با یک‌دنیا شرمندگی از این تأخیر این برگِ سبز را تقدیم کرده و با اعتماد کاملی که به الطاف و مراحم سرکار دارم امیدوارم که برای خشنودی خاطرم آن را قبول فرموده و قرین افتخارم فرمایید. البته چون دلیل تأخیر را عرض کردم امیدوارم که عذرم را پذیرفته و از شرمندگی‌ام خواهید کاست از خداوند متعال خواهانم که همواره پیمانهٔ طالعت را لبریز شربت سعادت و نیک‌بختی فرماید.   ارادتمند پروین اعتصامی''}}  
+
:خانم عزیزم! پیالهٔ کوچکی را که به‌خدمت ارسال می‌دارم، هدیهٔ ناچیز ناقابلی است که به‌عنوان تبریکیهٔ عروسی سرکار چندی‌قبل سفارش دادم. متأسفانه به‌واسطهٔ مسافرت ناگهانی شخص فروشنده به عتبات، انجام این کار مدتی معوق ماند و پس از مراجعت به تهیهٔ آن پرداخت. اینک گرچه می‌دانم که خیلی دیر و بی‌موقع است، با یک دنیا شرمندگی از این تأخیر این برگ‌سبز را تقدیم کرده و با اعتماد کاملی که به الطاف و مراحم سرکار دارم امیدوارم که برای خشنودی خاطرم آن را قبول فرموده و قرین افتخارم فرمایید. البته چون دلیل تأخیر را عرض کردم امیدوارم که عذرم را پذیرفته و از شرمندگی‌ام خواهید کاست از خداوند متعال خواهانم که همواره پیمانهٔ طالعت را لبریز شربت سعادت و نیک‌بختی فرماید. ارادتمند پروین اعتصامی}}  
  
{{گفتاورد تزیینی|۱۵مرداد۱۳۱۲ (از تهران به کرمانشاه)
+
{{گفتاورد تزیینی|۱۵مرداد۱۳۱۲؛ از تهران به کرمانشاه  
:''خانم عزیزم! چون برای یک هفته به‌اتفاق حضرت علیه خانم به «افجه لواسان» رفته بودم، از زیارت رقیمهٔ عزیزت که در پنجم مرداد تحریر یافته بود چند روزی محروم ماندم دیروز به‌محض مراجعت چشمم از دیدن خط عزیز جان‌پرورت روشن گردید و از این‌که عکس آقای محمدعلی‌خان و خانم ایران‌دخت را از راه لطف و مرحمت برایم ارسال فرموده‌اید نمی‌دانم به چه زبان تشکرات خود را تقدیم دارم. هر دو عکس‌ها را بارها بوسیده، سلامت مادر و فرزندانش را از خداوند متعال خواستارم. از این متعجبم که می‌فرمایید ایران‌دخت عکسش طبیعی نیفتاده است؛ ولی به‌نظر بنده خیلی طبیعی است امید است که هر دو به سعادت و سلامت بزرگ شده و به مدارج عالیه نائل گردند. آب و هوای افجه بسیار خوب بود و مناظر طبیعی بی‌شمار داشت. روزها در باغی که متعلق به صاحب‌خانه بود نشسته و اغلب به تماشای خرمن و درو می‌پرداختیم. رعایای ده همگی مشغول کارهای مربوطه بوده و گاهی زنانشان نیز با آن‌ها شرکت می‌کردند. صبح زود چوپان ده گله را به چرا می‌برد و شامگاهان مراجعت آن‌ها را از مزرعه می‌دیدیم. این نقطه نسبت به نقاط دیگر و ییلاقاتی که عموماً در تابستان جمعیت زیادی دارد بی‌صدا و آرام است چون مسافتش شش فرسخ است. غیر از ملاکین و صاحبان علاقه کسی به آن‌جا نمی‌رود و اگر هم بروند نسبت به شمیرانات خیلی کم‌ترند. سه فرسخ راه را بایستی با اتومبیل رفت و سه فرسخ دیگر را باید سوار الاغ یا قاطر شد. به این‌جهت آمدوشد فدری سخت است. تمام راه الاغ‌سواری هموار نیست. بعضی جاها پرتگاه‌ها و رودخانه‌ها و دره‌ها نیز دیده می‌شود. در مدت اقامت افجه به هر جای مصفا و زیبایی می‌رسیدیم خیال جان‌پرور آن دوست مهربان در برابرم مصور می‌شد و آرزو می‌کردم که در آن نزهتگاه آرام به مصاحبت تو خرسند باشم. گرچه کسی که پروردهٔ مهد شهر زیبای لاهیجان است به این مناظر وقعی نمی‌گذارد؛ ولی من این‌طور آرزو می کردم. آقای محمدعلی‌خان و خانم ایران‌دخت را از این راه دور بوسیده و منتظرم که همان‌طوری که وعده فرموده‌اید همین که موقع رسید عکس دیگری از خانم ایران‌دخت برایم ارسال دارید. قربانت می‌رود  پروین اعتصامی''<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان=برگزیده‌ها (نامه‌های پروین اعتصامی به مهکامه محصص)|ژورنال=ایران‌شناسی|شماره=۴۹}}</ref> }}       
+
:خانم عزیزم! چون برای یک هفته به‌اتفاق حضرت علیه خانم به افجه لواسان رفته بودم، از زیارت رقیمهٔ عزیزت که در پنجم مرداد تحریر یافته بود چند روزی محروم ماندم. دیروز به‌محض مراجعت چشمم از دیدن خط عزیز جان‌پرورت روشن گردید و از اینکه عکس آقای محمدعلی‌خان و خانم ایران‌دخت را از راه لطف و مرحمت برایم ارسال فرموده‌اید نمی‌دانم به چه زبان تشکرات خود را تقدیم دارم. هر دو عکس‌ها را بارها بوسیده، سلامت مادر و فرزندانش را از خداوند متعال خواستارم. از این متعجبم که می‌فرمایید ایران‌دخت عکسش طبیعی نیفتاده است؛ ولی به‌نظر بنده خیلی طبیعی است. امید است که هر دو به سعادت و سلامت بزرگ شده و به مدارج عالیه نائل گردند. آب‌وهوای افجه بسیار خوب بود و مناظر طبیعی بی‌شمار داشت. روزها در باغی که متعلق به صاحب‌خانه بود نشسته و اغلب به‌تماشای خرمن و درو می‌پرداختیم. رعایای ده همگی مشغول کارهای مربوطه بوده و گاهی زنانشان نیز با آن‌ها شرکت می‌کردند. صبح زود چوپان ده گله را به چرا می‌برد و شامگاهان مراجعت آن‌ها را از مزرعه می‌دیدیم. این نقطه نسبت به نقاط دیگر و ییلاقاتی که عموماً در تابستان جمعیت زیادی دارد بی‌صدا و آرام است چون مسافتش شش فرسخ است. غیر از ملاکین و صاحبان علاقه کسی به آنجا نمی‌رود و اگر هم بروند نسبت به شمیرانات خیلی کم‌ترند. سه فرسخ راه را بایستی با اتومبیل رفت و سه فرسخ دیگر را باید سوار الاغ یا قاطر شد. به این جهت آمدوشد قدری سخت است. تمامِ راهِ الاغ‌سواری هموار نیست. بعضی جاها پرتگاه‌ها و رودخانه‌ها و دره‌ها نیز دیده می‌شود. در مدت اقامت افجه به هرجای مصفا و زیبایی می‌رسیدیم، خیال جان‌پرور آن دوست مهربان در برابرم مصور می‌شد و آرزو می‌کردم که در آن نزهتگاه آرام به مصاحبت تو خرسند باشم. گرچه کسی که پروردهٔ مهد شهر زیبای لاهیجان است به این مناظر وقعی نمی‌گذارد؛ ولی من این‌طور آرزو می کردم. آقای محمدعلی‌خان و خانم ایران‌دخت را از این راه دور بوسیده و منتظرم که همان طوری که وعده فرموده‌اید همین که موقع رسید عکس دیگری از خانم ایران‌دخت برایم ارسال دارید. قربانت می‌رود  پروین اعتصامی<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان= برگزیده‌ها (نامه‌های پروین اعتصامی به مهکامه محصص)|ژورنال= ایران‌شناسی|شماره= ۴۹}}</ref> }}       
  
 
===پوششِ پروین===
 
===پوششِ پروین===
عکسی از پروین هست که مربوط به سه ماه قبل از مرگش است. او در این عکس چهره‌ای آرام با موهای بافته شده بر روی سر و پیراهن یقه‌بسته دارد. چهرهٔ او سرشار از سادگی، متانت و وقار است. همین عکس بر روی اظهارنامهٔ ولادتش درج شده است.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص= ۱۰۹}}</ref>
+
پروین در عکسی مربوط به سه ماه قبل از مرگش، چهره‌ای آرام با موهای بافته‌شده بر روی سر و پیراهن یقه‌بسته دارد. چهرهٔ او سرشار از سادگی، متانت و وقار است. همین عکس بر روی اظهارنامهٔ ولادتش درج شده است.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص= ۱۰۹}}</ref>
 
   
 
   
 
===خلق‌وخو===
 
===خلق‌وخو===
{{جعبه گفتاورد |نقل‌قول=<center><span style="color:purple">پروین، پاک‌طینت، پاک‌عقیده، پاک‌دامن، خوش‌خو، خوش‌رفتار، نسبت به دوستان مهربان، در مقام دوستی متواضع و در طریق حقیقت و محبت پایدار بود. در معاشرت، سادگی و متانت را از دست نمی‌داد. هیچ‌گاه از فضائل ادبی و اخلاقی خود سخنی به‌میان نمی‌آورد و همین سادگی و سکوت پروین، گاهی کوته‌نظران را در فضیلت ادبی و اخلاقی او به شبهه می‌انداخت. روی‌هم‌رفته، پروین مظهر کمال و اخلاق بود. او همچون فرشته، پاک به دنیا آمد و چون فرشته پاک از دنیا رفت.<ref>{{پک|اعتصامی|۱۳۵۵|ک= مجموعه مقالات و قطعات اشعار|ص=۳۰}}</ref></span><noinclude></center>|تراز=چپ|عرض=۲۲%|رنگ پس‌زمینه=#d5fdf4}}
+
{{جعبه گفتاورد |نقل‌قول=<center><span style="color:purple">پروینْ پاک‌طینت، پاک‌عقیده، پاک‌دامن، خوش‌خو، خوش‌رفتار، نسبت به دوستان مهربان، در مقام دوستی متواضع و در طریق حقیقت و محبت پایدار بود. در معاشرت، سادگی و متانت را از دست نمی‌داد. هیچ‌گاه از فضائل ادبی و اخلاقی خود سخنی به میان نمی‌آورد و همین سادگی و سکوت پروین، گاهی کوته‌نظران را در فضیلت ادبی و اخلاقی او به شبهه می‌انداخت. روی‌هم‌رفته پروین مظهر کمال و اخلاق بود. او همچون فرشته، پاک به‌دنیا آمد و چون فرشته پاک از دنیا رفت.<ref>{{پک|اعتصامی|۱۳۵۵|ک= مجموعه مقالات و قطعات اشعار|ص= ۳۰}}</ref></span><noinclude></center>|تراز=چپ|عرض=۲۲%|رنگ پس‌زمینه=#d5fdf4}}
  
به‌گفتهٔ برادرش ابوالفتح اعتصامی، پروین از ابتدا طفلی ساعی و متفکر بود. به‌ندرت در جرگهٔ سایر اطفال وارد می‌شد. غالباً تنها به‌سر می‌برد. گویی ساختمانی سوای ساختمان دیگران داشت. در مجالس درس و بحث همیشه از سایرین پیش بود.<ref name=''آموزگار''/>{{سخ}}
+
به‌گفتهٔ برادرش ابوالفتح اعتصامی، پروین از ابتدا طفلی ساعی و متفکر بود. به‌ندرت در جرگهٔ سایر اطفال وارد می‌شد. غالباً تنها به سر می‌برد. گویی ساختمانی سوای ساختمان دیگران داشت. در مجالس درس‌وبحث همیشه از سایرین پیش بود.<ref name= ''آموزگار''/>{{سخ}}
مهرانگیز اعتصامی می‌گوید پروین به آن صورت که برخی گفته‌اند گوشه‌گیر نبود. او همواره مشغول سرودن شعر بود،‌ به پژوهش می‌پرداخت و وقت زیادی برای هم‌نشینی با دیگران نداشت.<ref name=''مهرانگیز''/>{{سخ}}  
+
مهرانگیز اعتصامی می‌گوید پروین به آن صورت که برخی گفته‌اند گوشه‌گیر نبود. او همواره مشغول سرودن شعر بود،‌ به پژوهش می‌پرداخت و وقت زیادی برای هم‌نشینی با دیگران نداشت.<ref name= ''مهرانگیز''/>{{سخ}}  
قیافهٔ بسیار آرامی داشت. با تأنی و وقار خاصی جواب می‌گفت. هیچ‌گونه شتاب و بی‌حوصلگی در او نبود. چشمانش بیشتر به زیر افکنده بود. هرگز خودستایی نمی‌کرد و رفتاری نمی‌کرد که بخواهد اندک نمایش خودبرتری بدهد.<ref name=''نفیسی''/>{{سخ}}
+
قیافهٔ بسیار آرامی داشت. با تأنی و وقار خاصی جواب می‌گفت. هیچ‌گونه شتاب و بی‌حوصلگی در او نبود. چشمانش بیشتر به زیر افکنده بود. هرگز خودستایی نمی‌کرد و رفتاری نمی‌کرد که بخواهد اندک نمایش خودبرتری بدهد.<ref name= ''نفیسی''/>{{سخ}}
پوستی سپید و گونه‌های گلرنگ و شاداب و دهانی کوچک و لب‌هایی پُر داشت، و چشم‌هایی آرام، با نگاهی نه در مسیر موازی.<ref>{{پک|قدمیاری|۱۳۸۸|ک= معجزهٔ پروین|ص=۲۳۶}}</ref>{{سخ}}
+
پوستی سپید و گونه‌های گلرنگ و شاداب و دهانی کوچک و لب‌هایی پُر داشت و چشم‌هایی آرام، با نگاهی نه در مسیر موازی.<ref>{{پک|قدمیاری|۱۳۸۸|ک= معجزهٔ پروین|ص= ۲۳۶}}</ref>{{سخ}}
پروین بسیار مهربان بود، هرگز حیوانات را آزار نمی‌داد و حتی از شکستن شاخهٔ درختان نیز ناراحت می‌شد، چون معتقد بود آن‌ها نیز جان و احساس دارند.<ref name=''مهرانگیز''/>  
+
پروین بسیار مهربان بود، هرگز حیوانات را آزار نمی‌داد و حتی از شکستن شاخهٔ درختان نیز ناراحت می‌شد، چون معتقد بود آن‌ها نیز جان و احساس دارند.<ref name= ''مهرانگیز''/>  
  
 
===منزلِ پروین===
 
===منزلِ پروین===
[[پرونده:Parvin Etesami 7.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''به سوی دیدار زادگاه و خانهٔ کودکی‌ها<ref name=''خانه''/>'''</center>]]
+
[[پرونده:Parvin Etesami 7.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''به‌سوی دیدار زادگاه و خانهٔ کودکی‌ها<ref name= ''خانه''/>'''</center>]]
  
 
====خانهٔ کودکی‌ها====
 
====خانهٔ کودکی‌ها====
خانهٔ کودکی پروین در محلهٔ ششگلان تبریز است؛ از خیابان عباسی که بگذری نرسیده به پل شهیدبهشتی، مسجد میرآقا را می‌بینی؛ کنار مسجد کوچه‌ای است به نام پروین که در گذشته ساوجبلاغی نام داشت. به پلاک شش که می‌رسی؛ سردر خانه را می‌بینی که با خط خوش بر رویش نوشته شده خانهٔ پروین اعتصامی.  
+
خانهٔ کودکی پروین در محلهٔ ششگلان تبریز است؛ از خیابان عباسی که بگذری نرسیده به پل شهیدبهشتی، مسجد میرآقا را می‌بینی، کنار مسجد کوچه‌ای است به نام پروین که در گذشته ساوجبلاغی نام داشت. به پلاک۶ که می‌رسی، سردَر خانه را می‌بینی که با خط خوش بر رویش نوشته شده خانهٔ پروین اعتصامی. {{سخ}}این خانه مربوط به دورهٔ پهلوی اول است که در اسفند۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت۱۸۶۸۱ به‌عنوان اثر ملی ایران به‌ثبت رسیده است. این ساختمان آجری با مساحت ۱۳۰۰مترمربع دو طبقه و یک زیرزمین دارد، درون حیاط یک حوض و باغچه‌ها خودنمایی می‌کنند. پروین سال‌هاست که روی پله‌ها ایستاده و با چهرهٔ مهربانش به میهمانان خوشامد می‌گوید. طبقهٔ اول دو اتاق با یک سالن دارد که دو در ورودی شرقی و غربی به سالن راه دارند. طبقهٔ بالا شامل دو بهارخواب و سه اتاق می‌شود که یکی از اتاق‌ها به آب‌انبار راه دارد و یک تنور پخت نان هم از زیر خاک دهان باز کرده است. زیرزمین را نیز یک حوض‌خانه با سقف کلیل آذری و پنج اتاق گهواره‌ای شکل داده‌اند.<ref name= ''خانه''>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.farsnews.com/news/13921224001559/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%86%D8%B1%D8%AE-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1|عنوان= اختر چرخ ادب در غربت غریبانه شهر}}</ref>  
{{سخ}}این خانه مربوط به دورهٔ پهلوی اول است که در اسفندماه۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶۸۱ به‌عنوان اثر ملی ایران به‌ثبت رسیده است. این ساختمان آجری با مساحت ۱۳۰۰مترمربع دو طبقه و یک زیرزمین دارد، درون حیاط یک حوض و باغچه‌ها خودنمایی می‌کنند. پروین سال‌هاست که روی پله‌ها ایستاده و با چهرهٔ مهربانش به میهمانان خوش‌آمد می‌گوید. طبقهٔ اول دو اتاق با یک سالن دارد که دو در ورودی شرقی و غربی به سالن راه دارند. طبقهٔ بالا شامل دو بهارخواب و سه اتاق می‌شود که یکی از اتاق‌ها به آب‌انبار راه دارد و یک تنور پخت نان هم از زیر خاک دهان باز کرده است. زیرزمین را نیز یک حوض‌خانه با سقف کلیل آذری و پنج اتاق گهواره‌ای شکل داده‌اند.<ref name=''خانه''>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.farsnews.com/news/13921224001559/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1-%DA%86%D8%B1%D8%AE-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1|عنوان= اختر چرخ ادب در غربت غریبانه شهر}}</ref>  
 
  
 
[[پرونده:Parvin Etesami 13.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''خانهٔ تهران'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 13.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''خانهٔ تهران'''</center>]]
 
====خانهٔ سرچشمه====
 
====خانهٔ سرچشمه====
پروین چهار سالش بود که خانواده از تبریز به تهران آمدند و در یک خانهٔ بزرگ که پدرش ساخته بود و اندرونی و بیرونی داشت ساکن شدند.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص=۱۱۲}}</ref> این خانه در پایین‌دست چهارراه سرچشمه، خیابان سیروس، کوچهٔ شیخ مرتضی خزانه که بعدها کاوه نام گرفت و اکنون به نام کوچهٔ شهید کمیلی شناخته می‌شود واقع بود.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص=۱۵۹}}</ref> یک عمارت بزرگ با حیاطی وسیع و شاه‌نشین و یک زیرزمین این ساختمان را تشکیل می‌دادند<ref name=''ایمنا''>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.imna.ir/news/276750/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|عنوان =نگاهی به خانه‌های پروین اعتصامی در تبریز و تهران}}</ref>. در این خانه اتاق‌های پنج‌دری و سرسراهای متعدد وجود داشت. اتاق پروین طویل ولی عرضش کم بود، تزیینات ساده‌ای در آن به‌چشم می‌خورد. چهاردیواریِ اتاق تخت‌خواب، میز کار، صندلی و کتاب‌های پروین را در خود جای داده بود. روی میز پروین قلم‌دان مشکی، خشک‌کن، گونیا و مقداری کتاب و کاغذ دیده می‌شد. روی دیوار یک تابلوی روبان‌دوزی و سوزن‌دوزی به ابعاد حدوداً چهل‌وپنج در پنجاه سانتی‌متر، هنر دست‌های نوجوانِ پروین، آویزان بود. پنج عدد تابلوی عکس که از آثار شرقی نقاش معروف فرانسوی ادموند دولاک که پیش‌تر در اتاق پدرش بود، حال روی دیوار اتاق پروین خودنمایی می‌کرد.<ref name=''مهرانگیز''/>{{سخ}}
+
پروین چهار سالش بود که خانواده از تبریز به تهران آمدند و در یک خانهٔ بزرگ که پدرش ساخته بود و اندرونی و بیرونی داشت ساکن شدند.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص= ۱۱۲}}</ref> این خانه در پایین‌دست چهارراه سرچشمه، خیابان سیروس، کوچهٔ شیخ مرتضی خزانه که بعدها کاوه نام گرفت و اکنون به نام کوچهٔ شهید کمیلی شناخته می‌شود قرار داشت.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص= ۱۵۹}}</ref> یک عمارت بزرگ با حیاطی وسیع و شاه‌نشین و یک زیرزمین، این ساختمان را تشکیل می‌دادند.<ref name= ''ایمنا''>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.imna.ir/news/276750/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|عنوان= نگاهی به خانه‌های پروین اعتصامی در تبریز و تهران}}</ref> این خانه اتاق‌های پنج‌دری و سرسراهای متعدد داشت. اتاق پروین طویل ولی عرضش کم بود، تزیینات ساده‌ای در آن به چشم می‌خورد. چهاردیواریِ اتاقْ تخت‌خواب، میز کار، صندلی و کتاب‌های پروین را در خود جای داده بود. روی میز پروین قلم‌دان مشکی، خشک‌کن، گونیا و مقداری کتاب و کاغذ دیده می‌شد. روی دیوار یک تابلوی روبان‌دوزی و سوزن‌دوزی به ابعاد حدوداً چهل‌وپنج در پنجاه سانتی‌متر، هنر دست‌های نوجوانِ پروین، آویزان بود. پنج عدد تابلوی عکس که از آثار شرقی نقاش معروف فرانسوی ادموند دولاک که پیش‌تر در اتاق پدرش بود، حال روی دیوار اتاق پروین خودنمایی می‌کرد.<ref name= ''مهرانگیز''/>{{سخ}}
بعدها برادر پروین این ساختمان را با دیوارکشی به سه قسمت تقسیم کرد و به مالکان خصوصی فروخت. یکی از این خانه‌ها را شهرداری خرید، مرمت نمود و در اختیار کمیتهٔ ملی موزه (ایکوم) قرار داد. این ساختمان در سال۱۳۸۴ با شمارهٔ ۱۴۶۱۹ به‌عنوان اثر ملی به‌ثبت رسید. خانهٔ وسط در اختیار دو خواهر است و خانهٔ سوم هم مربوط به مادر و پسری است که آن را تبدیل به کارگاه مبل‌سازی کرده‌اند.<ref name=''ایمنا''/>  
+
بعدها برادر پروین این ساختمان را با دیوارکشی به سه قسمت تقسیم کرد و به مالکان خصوصی فروخت. یکی از این خانه‌ها را شهرداری خرید، مرمت کرد و در اختیار کمیتهٔ ملی موزه (ایکوم) قرار داد. این ساختمان در سال۱۳۸۴ با شمارهٔ۱۴۶۱۹ به‌عنوان اثر ملی به‌ثبت رسید. خانهٔ وسط در اختیار دو خواهر است و خانهٔ سوم هم مربوط به مادر و پسری است که آن را تبدیل به کارگاه مبل‌سازی کرده‌اند.<ref name= ''ایمنا''/>  
  
===گزارش جامعی از سفرها===
+
===سفرها===
 
پروین همراهِ پدرش به عتبات عالیات، مشهد مقدس، قم، سنندج و اراک سفر کرده است.{{سخ}}  
 
پروین همراهِ پدرش به عتبات عالیات، مشهد مقدس، قم، سنندج و اراک سفر کرده است.{{سخ}}  
 
او در سال۱۳۰۷ نیز به‌اتفاق پدر رهسپار رشت شد و با سَرور مهکامه محصص که شاعر و رئیس دبیرستان دخترانهٔ رشت بود، آشنا شد و این دوستی تا پایان عمر پروین ادامه یافت.{{سخ}}  
 
او در سال۱۳۰۷ نیز به‌اتفاق پدر رهسپار رشت شد و با سَرور مهکامه محصص که شاعر و رئیس دبیرستان دخترانهٔ رشت بود، آشنا شد و این دوستی تا پایان عمر پروین ادامه یافت.{{سخ}}  
وی در سال۱۳۱۳ عازمِ کرمانشاه شد تا زندگی مشترک را با فضل‌الله آرتا آغاز کند؛ که البته این زندگی فقط دو ماه و نیم به‌طول انجامید.<ref name=''سال‌شمار''/>  
+
وی در سال۱۳۱۳ عازمِ کرمانشاه شد تا زندگی مشترک را با فضل‌الله آرتا آغاز کند، البته این زندگی فقط دوماه‌ونیم طول کشید.<ref name= ''سال‌شمار''/>  
  
===کسانی که پروین از آن‌ها تأثیر گرفته است<ref name=''بقایی''>{{یادکرد ژورنال|عنوان= پروین اعتصامی و تأثیرپذیری از استادان پیشین ادب فارسی|ژورنال=کتاب ماه ادبیات و فلسفه|شماره=۱۱۲تا۱۱۴}}</ref>===
+
===کسانی که پروین از آن‌ها تأثیر گرفته است<ref name= ''بقایی''>{{یادکرد ژورنال|عنوان= پروین اعتصامی و تأثیرپذیری از استادان پیشین ادب فارسی|ژورنال= کتاب ماه ادبیات و فلسفه|شماره= ۱۱۲تا۱۱۴}}</ref>===
پروین اعتصامی تفکرات خود دربارهٔ انسان، نکات اخلاقی و جامعه را به‌نظم درآورده و در این راه شیوهٔ بزرگان ادب را الگوی خویش قرار داده است. البته نه‌اینکه وی تقلید کرده باشد بلکه اشعار او از اصالت بیان برخوردار هستند. پروین همچون شاگردی نمونه در وادی ادبیات فارسی، قدرتِ نبوغ خود را آشکار کرده است.  
+
پروین اعتصامی تفکرات خود دربارهٔ انسان، نکات اخلاقی و جامعه را به‌نظم درآورده و در این راه شیوهٔ بزرگان ادب را الگوی خویش قرار داده است. البته نه‌اینکه وی تقلید کرده باشد بلکه اشعار او از اصالت بیان برخوردارند. پروین همچون شاگردی نمونه در وادی ادبیات فارسی، قدرتِ نبوغ خود را آشکار کرده است.  
  
 
{{بلی}} پروین به‌اندازهٔ زیادی از ناصرخسرو تأثیر گرفته است، لحن ناصرخسرو در کلام پروین هویداست و او همچون ناصرخسرو اندیشه‌های زاهدانه، عرفان اسلامی و پیام‌های انسانی را در شعر خود جای داده است.
 
{{بلی}} پروین به‌اندازهٔ زیادی از ناصرخسرو تأثیر گرفته است، لحن ناصرخسرو در کلام پروین هویداست و او همچون ناصرخسرو اندیشه‌های زاهدانه، عرفان اسلامی و پیام‌های انسانی را در شعر خود جای داده است.
سطر ۳۵۰: سطر ۳۴۹:
 
{{ب|'''همه کردار تو از تست چنین تیره'''|'''چه کنی شکوه ز ماه و گله از اختر'''}}
 
{{ب|'''همه کردار تو از تست چنین تیره'''|'''چه کنی شکوه ز ماه و گله از اختر'''}}
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
{{بلی}} پروین در سرودن اشعاری که در وصف طبیعت هستند از منوچهری دامغانی الگو گرفته است. به‌عنوان مثال قصیدهٔ ''شب'' پروین به پیرویِ یکی از قصاید منوچهری از حیث وزن و قافیه و مضامین سروده شده است:  
+
{{بلی}} پروین در سرودن اشعاری که در وصف طبیعت هستند از منوچهری دامغانی الگو گرفته است. به‌عنوان مثال قصیدهٔ ''شب'' پروین به‌پیرویِ یکی از قصاید منوچهری از حیث وزن و قافیه و مضامین سروده شده است:  
 
منوچهری دامغانی: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
منوچهری دامغانی: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
{{ب|'''شبی گیسو فرو هشته به دامن'''|'''پلاسین معجر و قیرینه گرزن'''}}
 
{{ب|'''شبی گیسو فرو هشته به دامن'''|'''پلاسین معجر و قیرینه گرزن'''}}
سطر ۳۵۷: سطر ۳۵۶:
 
{{ب|'''شباهنگام کاین فیروزه گلشن'''|'''ز انوار کواکب گشت روشن'''}}
 
{{ب|'''شباهنگام کاین فیروزه گلشن'''|'''ز انوار کواکب گشت روشن'''}}
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
{{بلی}} پروین برای نوشتن قطعهٔ ''اشک یتیم'' به یکی از قطعات انوری نظر داشته و شعری هم‌مضمون و هم‌قافیه با آن سروده است. البته قطعهٔ انوری حاصل گفت‌وشنودی ساده بین زیرک با ابلهی است، ولی قطعهٔ پروین حاوی تصاویر زنده‌ای است، مثل زمانی که موکب پادشاه از میان شهر عبور می‌کند؛ نظاره‌گران برای دیدن پادشاه سروصدا می‌کنند و در این شلوغی یک پیرزن با یک کودک یتیم دربارهٔ پادشاه صحبت می‌کنند.  
+
{{بلی}} پروین برای نوشتن قطعهٔ ''اشک یتیم'' به یکی از قطعات انوری نظر داشته و شعری هم‌مضمون و هم‌قافیه با آن سروده است. البته قطعهٔ انوری حاصل گفت‌وشنودی ساده بین زیرک با ابلهی است، ولی قطعهٔ پروین حاوی تصاویر زنده‌ای است، مثل زمانی که موکب پادشاه از میان شهر عبور می‌کند، نظاره‌گران برای دیدن پادشاه سروصدا می‌کنند و در این شلوغی پیرزنی با کودکی یتیم دربارهٔ پادشاه صحبت می‌کنند.  
 
انوری: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
انوری: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
{{ب|'''آن شنیدستی که روزی زیرکی با ابلهی'''|'''گفت کاین والی شهر ما گدایی بی‌حیاست'''}}
 
{{ب|'''آن شنیدستی که روزی زیرکی با ابلهی'''|'''گفت کاین والی شهر ما گدایی بی‌حیاست'''}}
سطر ۳۶۴: سطر ۳۶۳:
 
{{ب|'''روزی گذشت پادشهی از گذرگهی'''|'''فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست'''}}
 
{{ب|'''روزی گذشت پادشهی از گذرگهی'''|'''فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست'''}}
 
{{پایان شعر}}  
 
{{پایان شعر}}  
{{بلی}} مثنوی‌های پروین، مخاطب را به‌یاد لحن عارفانهٔ مولانا می‌اندازد. به‌عنوان مثال در مثنوی ''عشق حق'' که گفت‌وگوی عاقل و دیوانه است؛ سوز عشق مولانا موج می‌زند.
+
{{بلی}} مثنوی‌های پروین، مخاطب را به‌یاد لحن عارفانهٔ مولانا می‌اندازد. به‌عنوان مثال در مثنوی ''عشق حق'' که گفت‌وگوی عاقل و دیوانه است، سوز عشق مولانا موج می‌زند.
 
پروین: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:darkcyan}}
 
پروین: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:darkcyan}}
 
{{ب|'''عاقلی، دیوانه‌ای را داد پند'''|'''کز چه بر خود می‌پسندی این گزند'''}}
 
{{ب|'''عاقلی، دیوانه‌ای را داد پند'''|'''کز چه بر خود می‌پسندی این گزند'''}}
سطر ۳۸۰: سطر ۳۷۹:
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
 
پروین: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:darkcyan}}
 
پروین: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:darkcyan}}
{{ب|'''وقت سخن مترس و بگو آن‌چه گفتنی است'''|'''شمشیر روز معرکه زشت است در نیام'''}}
+
{{ب|'''وقت سخن مترس و بگو آنچه گفتنی است'''|'''شمشیر روز معرکه زشت است در نیام'''}}
 
{{پایان شعر}}  
 
{{پایان شعر}}  
{{بلی}} شیوهٔ سخن نظامی در اشعار پروین به‌چشم می‌آید و لحن پروین در برخی از سروده‌هایش بسیار شبیه به مخزن‌الأسرار است:  
+
{{بلی}} شیوهٔ سخن نظامی در اشعار پروین به چشم می‌آید و لحن پروین در برخی از سروده‌هایش بسیار شبیه به مخزن‌الأسرار است:  
 
نظامی: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
نظامی: {{شعر|نستعلیق|سبک=color:violet}}
 
{{ب|'''آب بریز آتش بیداد را'''|'''زیرتر از خاک نشان باد را'''}}
 
{{ب|'''آب بریز آتش بیداد را'''|'''زیرتر از خاک نشان باد را'''}}
سطر ۳۹۹: سطر ۳۹۸:
 
===استادان و شاگردان===
 
===استادان و شاگردان===
 
====استادان====
 
====استادان====
نخستین استادِ پروین پدرش یوسف اعتصامی است که مترجم و نویسنده‌ای نامدار و ادیب بود.{{سخ}}  
+
نخستین استادِ پروین پدرش یوسف اعتصامی است که مترجم، نویسنده‌ و ادیب بود.{{سخ}}  
[[محمدتقی بهار]] و [[علی‌اکبر دهخدا]] نیز که از دوستان پدرش بودند؛ در تعلیمِ وی نقش داشتند.<ref name=''بقایی''/>  
+
[[محمدتقی بهار]] و [[علی‌اکبر دهخدا]] نیز که از دوستان پدرش بودند، در تعلیمِ وی نقش داشتند.<ref name= ''بقایی''/>  
  
 
===سببِ شهرت===
 
===سببِ شهرت===
شهرت و شخصیت ادبی پروین مرهون قطعات اوست که غالباً متأثر از شیوهٔ ناصرخسرو، انوری، سنایی، سعدی و ادیب‌الممالک هستند. برخی از قطعات وی نیز اقتباس از قطعات اروپایی به‌ویژه فابل‌های (حکایات تمثیلی و تعلیمی) ازوپ، لافونتن، هوراشیو اسمیث و... که ترجمهٔ آن‌ها در بهار منتشر می‌شد است. ولی پروین با حسن اقتباس، روحی شرقی را در این حکایات دمیده است. او در شماری از قطعات تمثیلی خود از فن مناظره یا گفت‌وگو بهره برده است، مناظراتی بین اشخاص، حیوانات، اشیا و... که گاه تعریضی به اوضاع اجتماعی شاعر دارند.<ref>{{پک|روزبه|۱۳۸۱|ک= ادبیات معاصر ایران (نظم)|صفحات= ۱۳۵ و ۱۳۶}}</ref>  
+
شهرت و شخصیت ادبی پروین مرهون قطعات اوست که غالباً از شیوهٔ ناصرخسرو، انوری، سنایی، سعدی و ادیب‌الممالک‌ تأثیر گرفته‌اند. برخی از قطعات وی نیز اقتباس از قطعات اروپایی به‌ویژه فابل‌های (حکایات تمثیلی و تعلیمی) ازوپ، لافونتن، هوراشیو اسمیث و... است که ترجمهٔ آن‌ها در مجلهٔ بهار منتشر می‌شد؛ ولی پروین با حسن اقتباس، روحی شرقی را در این حکایات دمیده است. او در شماری از قطعات تمثیلی خود از فن مناظره یا گفت‌وگو بهره برده است، مناظراتی بین اشخاص، حیوانات، اشیا و... که گاه تعریضی به اوضاع اجتماعی شاعر دارند.<ref>{{پک|روزبه|۱۳۸۱|ک= ادبیات معاصر ایران (نظم)|صفحات= ۱۳۵ و ۱۳۶}}</ref>  
  
 
===پروین بر روی صحنه===
 
===پروین بر روی صحنه===
نمایش‌نامهٔ زندگی پروین اعتصامی با عنوان ''اختر چرخ ادب پروین'' به‌نمایش درآمده است. نویسنده و کارگردان این اثر اعظم بروجردی است و هنرنمایی در نقش پروین را سوسن مقصودلو به‌عهده گرفته است. این نمایش از سوی مرکز هنرهای نمایشی حوزهٔ هنری در تماشاخانهٔ مهر روی صحنه رفته است.<ref name=''نمایش''/>{{سخ}}   
+
نمایشنامهٔ زندگی پروین اعتصامی با عنوان ''اختر چرخ ادب پروین'' به‌نمایش درآمده است. نویسنده و کارگردان این اثر اعظم بروجردی است و سوسن مقصودلو در نقش پروین هنرنمایی می‌کند. این نمایش از سوی مرکز هنرهای نمایشی حوزهٔ هنری در تماشاخانهٔ مهر روی صحنه رفته است.<ref name= ''نمایش''/>{{سخ}}   
''پروین'' نام فیلم سینمایی ایرانی است که در سال۱۳۸۴ به‌کارگردانی مرتضی احمدی هرندی ساخته شده است. فیلم‌نامه بر اساس کتاب ''اختر چرخ ادب پروین'' نوشتهٔ اعظم بروجردی، نگاشته شده است. آناهیتا نعمتی نقش اصلی این فیلم یعنی پروین اعتصامی را ایفا می‌کند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.hamvatansalam.com/news37718.html|عنوان= بازی درونی برای ۱۰روز آخر زندگی پروین}}</ref>{{سخ}}  
+
''پروین'' نام فیلم سینمایی ایرانی است که در سال۱۳۸۴ به‌کارگردانی مرتضی احمدی هرندی ساخته شده است. فیلم‌نامه بر اساس کتاب ''اختر چرخ ادب پروین'' نوشتهٔ اعظم بروجردی، نگاشته شده است. آناهیتا نعمتی نقش اصلی این فیلم یعنی پروین اعتصامی را ایفا می‌کند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.hamvatansalam.com/news37718.html|عنوان= بازی درونی برای ۱۰روز آخر زندگی پروین}}</ref>{{سخ}}  
فیلمی سینمایی دربارهٔ زندگی پروین اعتصامی در حال ساخت است که نغمه ثمینی فیلم‌نامهٔ آن را می‌نویسد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4343757/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF|عنوان= زندگی‌نامهٔ پروین اعتصامی فیلم می‌شود}}</ref>{{سخ}}  
+
فیلمی سینمایی دربارهٔ زندگی پروین اعتصامی در حال ساخت است که نغمه ثمینی فیلم‌نامهٔ آن را می‌نویسد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.mehrnews.com/news/4343757/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF|عنوان= زندگی‌نامهٔ پروین اعتصامی فیلم می‌شود}}</ref>{{سخ}}  
مستند ''فصلی از هستی'' به‌کارگردانی پوران صارمی ساخته شده است که دربارهٔ زندگی‌نامهٔ پروین و اشعار وی است. این مستند از شبکهٔ مستند صدا و سیما نیز پخش شده است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.doctv.ir/programs/9506-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%AA-%D9%81%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C|عنوان= سینما حقیقت؛ فصلی از هستی}}</ref>
+
مستند ''فصلی از هستی'' به‌کارگردانی پوران صارمی ساخته شده است که دربارهٔ زندگی‌نامهٔ پروین و اشعار وی است. این مستند از شبکهٔ مستند صداوسیما نیز پخش شده است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.doctv.ir/programs/9506-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%AA-%D9%81%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C|عنوان= سینما حقیقت؛ فصلی از هستی}}</ref>
{{سخ}}انیمیشنی دربارهٔ پروین از سِری داستان‌های مشاهیر ایرانی به‌نویسندگی علی‌رضا تانی‌فر و کارگردانی اهورا شهبازی از شبکهٔ پویا پخش شده است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.aparat.com/v/IERgl/%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%86%DB%8C_%D8%AC%D8%B0%D8%A7%D8%A8_%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C|عنوان= انیمیشنی جذاب در مورد پروین اعتصامی}}</ref>  
+
{{سخ}}انیمیشنی دربارهٔ پروین از سِری داستان‌های مشاهیر ایرانی به‌نویسندگی علی‌رضا تانی‌فر و کارگردانی اهورا شهبازی از شبکهٔ پویا پخش شده است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.aparat.com/v/IERgl/%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%86%DB%8C_%D8%AC%D8%B0%D8%A7%D8%A8_%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C|عنوان= انیمیشنی جذاب در مورد پروین اعتصامی}}</ref>  
  
[[پرونده:Parvin Etesami 16.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''نماد سفالی پرترهٔ پروین در قطار شهری مشهد<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.jamaran.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-201/1193087-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|عنوان =نماد سفالی پرترهٔ پروین اعتصامی در قطار شهری مشهد رونمایی شد}}</ref>'''</center>]]
+
[[پرونده:Parvin Etesami 16.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''نماد سفالی پرترهٔ پروین در قطار شهری مشهد<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.jamaran.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-201/1193087-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|عنوان= نماد سفالی پرترهٔ پروین اعتصامی در قطار شهری مشهد رونمایی شد}}</ref>'''</center>]]
[[پرونده:Parvin Etesami 17.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''مجسمهٔ پروین در میدان اعتصامی در شهرک ولیعصر تبریز<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.mefda.ir/news/49518/25-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C|عنوان= ۲۵اسفند؛ روز بزرگ‌داشت پروین اعتصامی}}</ref>'''</center>]]
+
[[پرونده:Parvin Etesami 17.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''مجسمهٔ پروین در میدان اعتصامی در شهرک ولیعصر تبریز<ref>{{یادکرد وب|نشانی= http://www.mefda.ir/news/49518/25-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C|عنوان= ۲۵اسفند، روز بزرگ‌داشت پروین اعتصامی}}</ref>'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 6.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''مجسمهٔ پروین در برج میلاد تهران'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 6.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''مجسمهٔ پروین در برج میلاد تهران'''</center>]]
  
 
===مجسمه و نگاره‌هایی که از او کشیده‌اند===
 
===مجسمه و نگاره‌هایی که از او کشیده‌اند===
مجسمهٔ مومی پروین که از جنس سیلیکون ساخته شده است؛ در موزهٔ مشاهیر برج میلاد تهران است. سازندهٔ این مجسمه علی‌رضا خاقانی است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/321786/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|عنوان =موزهٔ مشاهیر در برج میلاد تهران}}</ref>   
+
مجسمهٔ مومی پروین که از جنس سیلیکون ساخته شده، در موزهٔ مشاهیر برج میلاد تهران است. سازندهٔ این مجسمه علی‌رضا خاقانی است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.asriran.com/fa/news/321786/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|عنوان= موزهٔ مشاهیر در برج میلاد تهران}}</ref>   
  
  
سطر ۴۲۳: سطر ۴۲۲:
 
[[پرونده:Parvin Etesami 23.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''من این ودیعه به‌دست زمانه می‌سپرم'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 23.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''من این ودیعه به‌دست زمانه می‌سپرم'''</center>]]
 
===فهرست آثار===
 
===فهرست آثار===
''[[دیوان پروین اعتصامی]]'': قصائد، مثنویات، تمثیلات و مقطعات
+
'''دیوان پروین اعتصامی''': قصائد، مثنویات، تمثیلات و مقطعات  
{{سخ}}دیوان اشعار پروین بالغ بر ۲۵۰۰ بیت است<ref name=''ایمنا''/>. این کتاب ۲۴۸ قطعه دارد که ۶۵ قطعه به‌صورت مناظره است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.farsnews.com/azarbaijan-sharghi/news/13971225000323/%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D9%82%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|عنوان= شعر روی سنگ قبر پروین اعتصامی}}</ref>
 
  
 
===سبک، لحن و ویژگی آثار===
 
===سبک، لحن و ویژگی آثار===
شعر پروین شعری سلیس، روان و خوش‌آهنگ است. مناظره‌ها و گفت‌وگوها را در خود جای داده است و گاهی اوقات نکته‌سنجی‌ها و حاضرجوابی‌های موجود در شعر بر لب خواننده لبخند می‌نشاند. البته این حاضرجوابی‌ها هرگز تکان‌دهنده و برآشوبنده نیستند. از این‌رو سروده‌های پروین برای دانش‌آموزان دبستانی و دبیرستانی به‌عنوان اشعاری آموزنده، روان و بی‌خطر شناخته شده‌اند و مورد قبول نویسندگان کتاب‌های درسی نیز بوده‌اند.<ref name=''صنعتی''/>{{سخ}}  
+
دیوان اشعار پروین بالغ بر ۲۵۰۰ بیت است.<ref name= ''ایمنا''/> این کتاب ۲۴۸ قطعه دارد که ۶۵ قطعه به‌صورت مناظره است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی= https://www.farsnews.com/azarbaijan-sharghi/news/13971225000323/%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D9%82%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1|عنوان= شعر روی سنگ قبر پروین اعتصامی}}</ref>{{سخ}}
در دیوانِ شعرِ پروین، روحِ تسلیم در برابر وقایع جهان موج می‌زند و پروین از ناگواری‌های این جهان شکایت و پرخاش نمی‌کند.<ref name=''پیام''>{{یادکرد ژورنال|عنوان= پروین اعتصامی|ژورنال= پیام نو|شماره= ۲}}</ref>{{سخ}}
+
شعر پروینْ سلیس، روان و خوش‌آهنگ است. مناظره‌ها و گفت‌وگوها را در خود جای داده است و گاهی اوقات نکته‌سنجی‌ها و حاضرجوابی‌های موجود در شعر بر لب خواننده لبخند می‌نشاند. البته این حاضرجوابی‌ها هرگز تکان‌دهنده و برآشوبنده نیستند، ازاین‌رو سروده‌های پروین برای دانش‌آموزان دبستانی و دبیرستانی به‌عنوان اشعاری آموزنده، روان و بی‌خطر شناخته شده‌اند و مورد قبول نویسندگان کتاب‌های درسی بوده‌اند.<ref name= ''صنعتی''/>{{سخ}}  
او در اشعار خود دست به ابتکار مضامین بدیع و ابداع معانی قریب زده و نظر خود را در موضوعات فلسفی و اخلاقی و اجتماعی بیان کرده است؛ که این نمایان‌گر هوش قوی، ذهن وقّاد و طبع خداداد وی است. او در استفاده از کلمات، الفاظ و تعابیر حسنِ انتخاب دارد که این امر موهبتی و فطری نیست؛ بلکه اکتسابی است و نتیجهٔ سال‌ها تحصیل، درس و معاشرت با علما و ادبا است.<ref name=''علامه''/>{{سخ}}
+
در دیوانِ شعرِ پروین، روحِ تسلیم در برابر وقایع جهان موج می‌زند و پروین از ناگواری‌های این جهان شکایت و پرخاش نمی‌کند.<ref name= ''پیام''>{{یادکرد ژورنال|عنوان= پروین اعتصامی|ژورنال= پیام نو|شماره= ۲}}</ref>{{سخ}}
سروده‌های پروین را می‌توان به دو بخش کهن و نو تقسیم نمود. به‌گفتهٔ [[محمدتقی بهار|بهار]] اشعار پروین از دو سبک پیروی می‌کنند که یکی سبک شاعران خراسان به‌ویژه ناصرخسرو و دیگری سبک شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است. از لحاظ معنی نیز نمایانگر افکار عارفان و حکیمان است. اشعار پروین واقع‌جو هستند و معانی را در ذهن تجسم می‌کنند.{{سخ}}  
+
او در اشعار خود دست به ابتکار مضامین بدیع و ابداع معانی قریب زده و نظر خود را در موضوعات فلسفی و اخلاقی و اجتماعی بیان کرده است، که این نمایانگر هوش قوی، ذهن وقّاد و طبع خداداد وی است. او در استفاده از کلمات، الفاظ و تعابیر حسنِ انتخاب دارد که این امر موهبتی و فطری نیست، بلکه اکتسابی است و نتیجهٔ سال‌ها تحصیل، درس و معاشرت با علما و ادبا است.<ref name= ''علامه''/>{{سخ}}
پروین با ادبیات رمانتیک فرانسه آشنا بود و به‌ویژه تحت تأثیر ویکتور هوگو و اثر او یعنی ''بینوایان'' قرار داشت. او همچون شاعری رئالیست نابرابری‌های اجتماعی را می‌دید. اشعار رئالیستی پروین شامل موضوعات مبارزه با ستم و ستمگران، بدشماری دروغ و کینه و نیرنگ، انتقاد از کسانی که به فرودستان ستم می‌کنند و... است.{{سخ}}  
+
سروده‌های پروین را می‌توان به دو بخش کهن و نو تقسیم کرد. به‌گفتهٔ [[بهار]] اشعار پروین از دو سبک پیروی می‌کنند که یکی سبک شاعران خراسان به‌ویژه ناصرخسرو و دیگری سبک شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است. از لحاظ معنی نیز نمایانگر افکار عارفان و حکیمان است. اشعار پروین واقع‌جو هستند و معانی را در ذهن تجسم می‌کنند.{{سخ}}  
شعر پروین وجه عاطفی نیرومندی دارد که در اشعار مناظره‌ای حالتی نمایشی پیدا می‌کند و شاعر به اشیا جان می‌بخشد و آن‌ها را به گفت‌وگو وامی‌دارد و اوج تخیل پروین نیز همین‌جاست که در دل اشیا نفوذ می‌کند و حالات انسان‌گونه به آن‌ها می‌بخشد. البته شاعران پیش از پروین نیز عنصر جان‌بخشی به اشیا را در شعر خود به‌کار گرفته‌اند، ولی پروین تبحر خاصی در بین هم‌عصران خود در این زمینه دارد. قطعهٔ <font color=orange>برگ گُریزان</font> مثال خوبی در این زمینه است.<ref name=''دستغیب''/>:  
+
پروین با ادبیات رمانتیک فرانسه آشنا بود و به‌ویژه تحت‌تأثیر ویکتور هوگو و اثر او یعنی ''بینوایان'' قرار داشت. او همچون شاعری رئالیست نابرابری‌های اجتماعی را می‌دید. اشعار رئالیستی پروین شامل موضوعات مبارزه با ستم و ستمگران، بدشماری دروغ و کینه و نیرنگ، انتقاد از کسانی که به فرودستان ستم می‌کنند و... است.{{سخ}}  
 +
شعر پروین وجه عاطفی نیرومندی دارد که در اشعار مناظره‌ای حالتی نمایشی پیدا می‌کند و شاعر به اشیا جان می‌بخشد و آن‌ها را به گفت‌وگو وامی‌دارد و اوج تخیل پروین نیز همین جاست که در دل اشیا نفوذ می‌کند و حالات انسان‌گونه به آن‌ها می‌بخشد. البته شاعرانِ پیش از پروین نیز عنصر جان‌بخشی به اشیا را در شعر خود به‌کار گرفته‌اند؛ ولی پروین مهارت خاصی بین هم‌عصران خود در این زمینه دارد. قطعهٔ <font color=orange>برگ گُریزان</font> مثال خوبی در این زمینه است.<ref name= ''دستغیب''/>:  
 
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:orange}}
 
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:orange}}
 
{{ب|'''...ز جانسوز اخگری برخاست دودی'''|'''نه تاری ماند زان دیبا، نه پودی'''}}
 
{{ب|'''...ز جانسوز اخگری برخاست دودی'''|'''نه تاری ماند زان دیبا، نه پودی'''}}
سطر ۴۴۵: سطر ۴۴۴:
 
{{ب|'''چرا پژمرده گشت این چهر شاداب'''|'''چه شد کز من گرفتی رونق و آب...'''}}
 
{{ب|'''چرا پژمرده گشت این چهر شاداب'''|'''چه شد کز من گرفتی رونق و آب...'''}}
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
دیوان پروین اعتصامی مشتمل بر سه گونه شعر است: قصاید کوتاه و بلند، مقطعات که شامل تمثیل‌ها و حکایات است و مثنوی‌های کوتاه مستقل. پروین در نگاشتن قصاید خود کوشیده تا ناصرخسرو را الگوی خویش قرار دهد؛ مثنویاتش را به پیروی از عطار و جلال‌الدین مولوی و نظامی و گاهی هم از وحشی به‌نظم درآورده است؛ در مقطعات هم به انوری و سنایی چشم داشته ولی در بیشتر موارد ابتکار خودش بوده است، از این جهت مقطعات را باید در دستهٔ شاهکارهای او به‌شمار آورد.{{سخ}}
+
دیوان پروین اعتصامی مشتمل بر سه گونه شعر است: قصاید کوتاه و بلند، مقطعات که شامل تمثیل‌ها و حکایات است و مثنوی‌های کوتاه مستقل. پروین در نگاشتن قصاید خود کوشیده تا ناصرخسرو را الگوی خویش قرار دهد، مثنویاتش را به‌پیروی از عطار و جلال‌الدین مولوی و نظامی و گاهی هم از وحشی به‌نظم درآورده است، در مقطعات هم به انوری و سنایی چشم داشته؛ ولی در بیشتر موارد ابتکار خودش بوده است، از این جهت مقطعات را باید در دستهٔ شاهکارهای او به‌شمار آورد.{{سخ}}
پروین طبع بسیار بلند و توانایی داشته و هر آن‌چه را که اراده می‌کرده می‌نگاشته است؛ وزن و قافیه دست و پای او را نبسته و منظورش را به‌راحتی در قالب شعر گنجانده است. تنها ایرادی را که می‌توان به مقطعات او گرفت این است که در برخی از آن‌ها گذاشتن قافیه کوششی بوده است و شاعر به‌محض نوشتن قافیهٔ مصراع نخست، قوافی دیگر را نیز با کوشش فراوان می‌نوشته است که اگر این قوافی از شعر حذف شوند نه‌تنها به شعر لطمه‌ای نمی‌خورد بلکه انسجام بیشتری پیدا می‌کند.{{سخ}}  
+
پروین طبع بسیار بلند و توانایی داشته و هرآنچه را که اراده می‌کرده می‌نگاشته است، وزن و قافیه دست و پای او را نبسته و منظورش را به‌راحتی در قالب شعر گنجانده است. تنها ایرادی را که می‌توان به مقطعات او گرفت این است که در برخی از آن‌ها گذاشتن قافیه کوششی بوده است و شاعر به‌محض نوشتن قافیهٔ مصراع نخست، قوافی دیگر را نیز با کوشش فراوان می‌نوشته است که اگر این قوافی از شعر حذف شوند نه‌تنها به شعر لطمه‌ای نمی‌خورد بلکه انسجام بیشتری پیدا می‌کند.{{سخ}}  
پروین در مقطعات و مثنویات خود از فن مناظره بهره برده است و سرمشق او در مناظره اسدی طوسی و عطار بوده‌اند.<ref name=''پیام''/> وی از روی فطرت و غریزهٔ خویش سبک مناظره را که «قدیمی‌ترین اسلوب حسن ادای مقصود» نام گرفته؛ در سروده‌های خود به‌کار برده است و از هر چیز سخن می‌گوید: چشم و مژگان، دام و دانه، مور و مار، سوزن و پیراهن، دیگ و ناوه، خاک و باد، مرغ و ماهی، صیاد و مرغ، ابر و باران، کرباس و الماس، کوه و کاه.{{سخ}}   
+
پروین در مقطعات و مثنویات خود از فن مناظره بهره برده است و سرمشق او در مناظره اسدی طوسی و عطار بوده‌اند.<ref name= ''پیام''/> وی از روی فطرت و غریزهٔ خویش سبک مناظره را که «قدیمی‌ترین اسلوب حسن ادای مقصود» نام گرفته، در سروده‌های خود به‌کار برده است و از هر چیز سخن می‌گوید: چشم و مژگان، دام و دانه، مور و مار، سوزن و پیراهن، دیگ و ناوه، خاک و باد، مرغ و ماهی، صیاد و مرغ، ابر و باران، کرباس و الماس، کوه و کاه.{{سخ}}   
قصاید پروین که کم‌تر از یک‌سوم دیوان وی را تشکیل می‌دهند؛ مایه‌های مردانه دارند، از جمله موعظه‌گری، خردگرایی، استواری کلام و... . البته این مایه‌های مردانه دلیل بر این نمی‌شوند که نسبت مردانه را برای همهٔ دیوان پروین به‌کار بُرد؛ بلکه اشعار او به دلایل زیر حاوی مایه‌های زنانه نیز هست:  
+
قصاید پروین که کمتر از یک‌سوم دیوان وی را تشکیل می‌دهند، مایه‌های مردانه دارند، از جمله موعظه‌گری، خردگرایی، استواری کلام و... . البته این مایه‌های مردانه دلیل بر این نمی‌شوند که نسبت مردانه را برای همهٔ دیوان پروین به‌کار بُرد، بلکه اشعار او به دلایل زیر مایه‌های زنانه نیز دارد:  
  
 
{{بلی}} پروین هرگز مادر نشد؛ ولی در قطعاتش مادرانه سخن می‌گوید و مهر مادری را به مخاطب القا می‌کند. او در قطعهٔ ''حدیث مهر'' لذت مادری را از زبان کبوتری برای گنجشکی بازگو می‌کند:  
 
{{بلی}} پروین هرگز مادر نشد؛ ولی در قطعاتش مادرانه سخن می‌گوید و مهر مادری را به مخاطب القا می‌کند. او در قطعهٔ ''حدیث مهر'' لذت مادری را از زبان کبوتری برای گنجشکی بازگو می‌کند:  
سطر ۴۵۸: سطر ۴۵۷:
 
{{ب|'''دی کودکی به دامان مادر گریست زار'''|'''کز کودکان کوی، کس به من نظر نداشت...'''}}  
 
{{ب|'''دی کودکی به دامان مادر گریست زار'''|'''کز کودکان کوی، کس به من نظر نداشت...'''}}  
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
{{بلی}} پروین زنی نکته‌سنج و باریک‌بین است و در ورای هر چیز نکته‌ای را می‌بیند. او در قطعهٔ ''تیره‌بخت'' بی‌مهری نامادری را نسبت به دختری بیچاره چنین نشان می‌دهد:  
+
{{بلی}} پروین زنی نکته‌سنج و باریک‌بین است و در ورای هرچیز نکته‌ای را می‌بیند. او در قطعهٔ ''تیره‌بخت'' بی‌مهری نامادری را نسبت به دختری بیچاره چنین نشان می‌دهد:  
 
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:green}}
 
{{شعر|نستعلیق|سبک=color:green}}
 
{{ب|'''دختری خرد شکایت سر کرد'''|'''که مرا حادثه بی‌مادر کرد...'''}}
 
{{ب|'''دختری خرد شکایت سر کرد'''|'''که مرا حادثه بی‌مادر کرد...'''}}
 
{{پایان شعر}}
 
{{پایان شعر}}
{{سخ}}<font color=violet>'''به‌طور کلی ویژگی‌های مهم شعر پروین عبارت هستند از:'''</font>{{سخ}}  
+
{{سخ}}<font color=violet>'''به‌طور کلی ویژگی‌های مهم شعر پروین عبارتند از:'''</font>{{سخ}}  
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''هم خراسانی و هم عراقی:'''</span><noinclude> سبک شعری پروین تلفیقی از خراسانی و عراقی است. او در قصیده‌سرایی بیشتر از ناصرخسرو و در قطعه‌سرایی از سعدی پیروی کرده است.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''هم خراسانی و هم عراقی:'''</span><noinclude> سبک شعری پروین تلفیقی از خراسانی و عراقی است. او در قصیده‌سرایی بیشتر از ناصرخسرو و در قطعه‌سرایی از سعدی پیروی کرده است.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''استفاده از تمثیل:'''</span><noinclude> دیوان پروین پر از تمثیل و داستان است. می‌توان گفت پس از مولوی، هیچ شاعری به‌اندازهٔ پروین از تمثیل بهره نبرده است. او تمثیل‌های خود را با مناظره همراه می‌کند و همین نکته صمیمیت شعر را افزایش می‌دهد.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''استفاده از تمثیل:'''</span><noinclude> دیوان پروین پر از تمثیل و داستان است. می‌توان گفت پس از مولوی، هیچ شاعری به‌اندازهٔ پروین از تمثیل بهره نبرده است. او تمثیل‌های خود را با مناظره همراه می‌کند و همین نکته صمیمیت شعر را افزایش می‌دهد.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''پندهای اخلاقی و عواطف انسانی:'''</span><noinclude> اشعار پروین به‌خصوص قطعات وی سرشار از پندهای اخلاقی و عواطف انسانی است. مهارت او در نمایاندن این مفاهیم بسیار زیاد است.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''پندهای اخلاقی و عواطف انسانی:'''</span><noinclude> اشعار پروین به‌خصوص قطعات وی سرشار از پندهای اخلاقی و عواطف انسانی است. مهارت او در نمایاندن این مفاهیم بسیار زیاد است.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''تجلی غم، درد و فقر:'''</span><noinclude> در اشعار پروین درد محرومان و رنج فقیران دیده می‌شود. این‌گونه مضامین که در سروده‌های سایر شاعران کمتر به چشم می‌خورد، تجلی غم و درد خود شاعر است که در اشعارش نمایان می‌شود.{{سخ}}
 
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''تجلی غم، درد و فقر:'''</span><noinclude> در اشعار پروین درد محرومان و رنج فقیران دیده می‌شود. این‌گونه مضامین که در سروده‌های سایر شاعران کمتر به چشم می‌خورد، تجلی غم و درد خود شاعر است که در اشعارش نمایان می‌شود.{{سخ}}
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''برکناری از هزل، هوس و مدح:'''</span><noinclude> در دیوان پروین اظهار عشق، خوش‌گذرانی، مدح و هَوسرانی دیده نمی‌شود و این به‌سبب مشکلات و محرومیت‌هایی است که شاعر در اجتماع احساس کرده است و در شعرهایش تجلی بیشتری داشته است.<ref>{{پک|خالقی‌راد|۱۳۷۵|ک= قطعه و قطعه‌سرایی در شعر فارسی|ص=۴۰۰}}</ref>   
+
<span style="color:darkred{{{1|}}};background:#F99{{{2|}}}">'''برکناری از هزل، هوس و مدح:'''</span><noinclude> در دیوان پروین اظهار عشق، خوش‌گذرانی، مدح و هَوس‌رانی دیده نمی‌شود و این به‌سبب مشکلات و محرومیت‌هایی است که شاعر در اجتماع احساس کرده و در شعرهایش تجلی بیشتری داشته است.<ref>{{پک|خالقی‌راد|۱۳۷۵|ک= قطعه و قطعه‌سرایی در شعر فارسی|ص= ۴۰۰}}</ref>   
  
 
===منبع‌شناسی (منابعی دربارهٔ پروین و آثارش)===
 
===منبع‌شناسی (منابعی دربارهٔ پروین و آثارش)===
سطر ۵۱۵: سطر ۵۱۴:
 
بیت نخست این شعرِ ده‌بیتی زمینهٔ گفت‌وگوی مست و هشیار را می‌چیند و در ابیات بعدی، ابتدای هر مصراع فعل «گفت» دیده می‌شود که مصراع‌های فرد حاوی سخنان محتسب و مصراع‌های زوج حاوی سخنان مست است و این تقارن تا پایان ادامه می‌یابد.{{سخ}}
 
بیت نخست این شعرِ ده‌بیتی زمینهٔ گفت‌وگوی مست و هشیار را می‌چیند و در ابیات بعدی، ابتدای هر مصراع فعل «گفت» دیده می‌شود که مصراع‌های فرد حاوی سخنان محتسب و مصراع‌های زوج حاوی سخنان مست است و این تقارن تا پایان ادامه می‌یابد.{{سخ}}
 
واژهٔ «نیست» در ظاهر ردیف شعر است؛ ولی در واقع تکرارِ این واژه انکار و تقابل را در ذهنِ مخاطب القا می‌کند. گفته می‌شود که پروین در این شعر خود از صنعت تکرار استفاده کرده است. واژه‌هایی همچون «قاضی، والی، مسجد، دینار، کلاه و بسیار» که در مصراع‌های فرد آورده شده و در مصراع‌های زوج تکرار شده‌اند نمایانگرِ زیرکیِ فرد مست است که بادقت به سخنان فرد مقابل گوش می‌کند و پاسخ می‌دهد.{{سخ}}
 
واژهٔ «نیست» در ظاهر ردیف شعر است؛ ولی در واقع تکرارِ این واژه انکار و تقابل را در ذهنِ مخاطب القا می‌کند. گفته می‌شود که پروین در این شعر خود از صنعت تکرار استفاده کرده است. واژه‌هایی همچون «قاضی، والی، مسجد، دینار، کلاه و بسیار» که در مصراع‌های فرد آورده شده و در مصراع‌های زوج تکرار شده‌اند نمایانگرِ زیرکیِ فرد مست است که بادقت به سخنان فرد مقابل گوش می‌کند و پاسخ می‌دهد.{{سخ}}
زمانی‌که به‌شکل جداگانه مصراع‌های اول ابیات را با هم و مصراع‌های دوم را با هم مقایسه می‌کنیم؛ مشاهده می‌شود که پروین از صنعت توازن بهره برده است. شاعر در مصراع اول بیت دوم می‌گوید: <font color=violet>'''مستی، زان‌سبب افتان و خیزان می‌روی'''</font> و در مصراع اول بیت نهم نیز چنین می‌گوید: <font color=violet>'''می بسیار خوردی، زان‌چنین بیخود شدی'''</font>؛ همان‌طور که مشاهده می‌شود هر دو مصراع ساختار یکسانی دارند و در هر دو، جملهٔ پایه توسط قیدهای «زان‌چنین» و «زان‌سبب» به جملهٔ پیرو مرتبط شده است. در مصراع‌های زوج نیز توازن مشاهده می‌شود؛ در مصراع دوم بیت اول که آغاز صحبت‌های مست است؛ ندای «ای دوست» دیده می‌شود و در مصراع دوم بیت نهم که پایان سخنان اوست؛ ندای «ای بیوده‌گو» آورده شده که نمایانگرِ تحول کلامی فرد مست نسبت به محتسب است.{{سخ}}
+
زمانی که به‌شکل جداگانه مصراع‌های اول ابیات را باهم و مصراع‌های دوم را باهم مقایسه می‌کنیم، مشاهده می‌شود که پروین از صنعت توازن بهره برده است. شاعر در مصراع اول بیت دوم می‌گوید: <font color=violet>'''مستی، زان‌سبب افتان و خیزان می‌روی'''</font> و در مصراع اول بیت نهم نیز چنین می‌گوید: <font color=violet>'''می بسیار خوردی، زان‌چنین بیخود شدی'''</font>؛ همان طور که مشاهده می‌شود هر دو مصراع ساختار یکسانی دارند و در هر دو، جملهٔ پایه توسط قیدهای «زان‌چنین» و «زان‌سبب» به جملهٔ پیرو مرتبط شده است. در مصراع‌های زوج نیز توازن مشاهده می‌شود، در مصراع دوم بیت اول که آغاز صحبت‌های مست است، ندای «ای دوست» دیده می‌شود و در مصراع دوم بیت نهم که پایان سخنان اوست، ندای «ای بیوده‌گو» آورده شده که نمایانگرِ تحول کلامی فرد مست نسبت به محتسب است.{{سخ}}
در بررسی شعر از حیث آوایی مشاهده می‌شود قافیه‌ها که واژه‌های «افسار، هموار، خمار، بدکار، دینار و...» هستند؛ با واژهٔ هشیار نیز که در عنوان شعر است، آوای یکسان دارند و توجه مخاطب را به عنوان شعر جلب می‌کنند. علاوه‌بر قافیه‌های ذکرشده، درون مصراع‌ها نیز قافیه‌هایی وجود دارند که آهنگ شعر را افزایش می‌دهند؛ برای مثال در مصراع اول بیت ششم «پنهان و وارهان» و در مصراع اول بیت هفتم «غرامت و جامه‌ات» آوای یکسان دارند. {{سخ}}[[عبدالحسین زرین‌کوب]] بر این باور است که پروین در نوشتن این شعر از یکی از حکایت‌های مولانا الهام گرفته است؛ ولی در شعر پروین حاضرجوابیِ فردِ مست لطف خاصی دارد که قصهٔ مولانا ندارد.<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان= بررسی یکی از اشعار پروین اعتصامی|ژورنال= پژوهش زبان‌های خارجی|شماره =۳۸}}</ref>                       
+
در بررسی شعر از حیث آوایی مشاهده می‌شود قافیه‌ها، واژه‌های «افسار، هموار، خمار، بدکار، دینار و...»، با واژهٔ هشیار نیز که در عنوان شعر است، آوای یکسان دارند و توجه مخاطب را به عنوان شعر جلب می‌کنند. علاوه بر قافیه‌های ذکرشده، درون مصراع‌ها نیز قافیه‌هایی وجود دارند که آهنگ شعر را افزایش می‌دهند؛ برای مثال در مصراع اول بیت ششم «پنهان و وارهان» و در مصراع اول بیت هفتم «غرامت و جامه‌ات» آوای یکسان دارند.{{سخ}}[[عبدالحسین زرین‌کوب]] بر این باور است که پروین در نوشتن این شعر از یکی از حکایت‌های مولانا الهام گرفته است؛ ولی در شعر پروین حاضرجوابیِ فردِ مست لطف خاصی دارد که قصهٔ مولانا ندارد.<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان= بررسی یکی از اشعار پروین اعتصامی|ژورنال= پژوهش زبان‌های خارجی|شماره= ۳۸}}</ref>                       
  
 
====غزل ''سفر اشک''====
 
====غزل ''سفر اشک''====
 
[[محمدتقی بهار]] دربارهٔ این غزل چنین می‌نویسد:  
 
[[محمدتقی بهار]] دربارهٔ این غزل چنین می‌نویسد:  
{{گفتاورد تزیینی|از پنج شش غزل، که غزل‌سازی ملایم طبع پروین نبود...، هرگاه تنها غزل ''سفر اشک'' از این شاعرهٔ شیرین‌زبان باقی مانده بود، کافی بود که وی را در بارگاه شعر و ادبیاتِ حقیقی، جایگاهی عالی و ارجمند بخشند... .<ref>{{پک|اعتصامی|۱۳۵۵|ک=دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی|ص=ح}}</ref>}}
+
{{گفتاورد تزیینی|از پنج شش غزل، که غزل‌سازی ملایمِ طبع پروین نبود...، هرگاه تنها غزل ''سفر اشک'' از این شاعرهٔ شیرین‌زبان باقی مانده بود، کافی بود که وی را در بارگاه شعر و ادبیاتِ حقیقی، جایگاهی عالی و ارجمند بخشند... .<ref>{{پک|اعتصامی|۱۳۵۵|ک= دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی|ص= ح}}</ref>}}
  
 
===ناشرانی که اشعار او را منتشر کرده‌اند===
 
===ناشرانی که اشعار او را منتشر کرده‌اند===
 
[[پرونده:Parvin Etesami 18.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''کودکان و پروین'''</center>]]
 
[[پرونده:Parvin Etesami 18.jpg|220px|thumb|بندانگشتی|چپ|<center>'''کودکان و پروین'''</center>]]
انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در تهران، انتشارات تلاش، به‌نشر، برومند، رهنما، حدیث، سنبله در مشهد، قطره، مرز فکر و پیام نیک، پرگار پارس، آیدین در تبریز، نقش‌اندیش، حسام‌الدین، وفاجو در تبریز، پژوهش، پیام عدالت، محمد، قدیانی، ثالث، خدمات فرهنگی کرمان، اوسان، مهتاب، ققنوس، نمونه - حافظ، جان‌زاده، فخر رازی، جرس، حدید، نی، افشار، مطبعهٔ مجلس، جواهری، یاد عارف، عطار، طاهری، پیدایش، کتاب همراه، باقرالعلوم، مروارید، قائم نوین و امیرکبیر.<ref name= ''کتاب‌شناسی''/>     
+
انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، انتشارات تلاش، به‌نشر، برومند، رهنما، حدیث، سنبله در مشهد، قطره، مرز فکر و پیام نیک، پرگار پارس، آیدین در تبریز، نقش‌اندیش، حسام‌الدین، وفاجو در تبریز، پژوهش، پیام عدالت، محمد، قدیانی، ثالث، خدمات فرهنگی کرمان، اوسان، مهتاب، ققنوس، نمونه حافظ، جان‌زاده، فخر رازی، جرس، حدید، نی، افشار، مطبعهٔ مجلس، جواهری، یاد عارف، عطار، طاهری، پیدایش، کتاب همراه، باقرالعلوم، مروارید، قائم نوین و امیرکبیر.<ref name= ''کتاب‌شناسی''/>     
  
 
===تعداد چاپ‌ها و تجدید چاپ‌ها===
 
===تعداد چاپ‌ها و تجدید چاپ‌ها===
چاپ اول دیوان پروین زیر نظر خود و پدرش بود. چاپ دوم تا هشتم (در سال۱۳۶۳) زیر نظر برادرش ابوالفتح اعتصامی بود.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص=۳۲۸}}</ref>{{سخ}}
+
چاپ اول دیوان پروین زیر نظر خود و پدرش بود. چاپ دوم تا هشتم در سال۱۳۶۳ زیر نظر برادرش ابوالفتح اعتصامی بود.<ref>{{پک|حدّادی|۱۳۹۳|ک= زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی|ص= ۳۲۸}}</ref>{{سخ}}
نخستین بار در سال۱۳۱۴ سعید نفیسی دیوان پروین را به‌چاپ رساند، نُه سال بعد که ابوالفتح اعتصامی به دیدار نفیسی رفت؛ چاپ سوم این کتاب را هم برای او بُرد و سعید نفیسی در این‌باره می‌گوید: «در همین مدت کوتاه سه چاپ از دیوان پروین انتشار یافته است و این می‌رساند که ادبیات ایران هر سه سال حوصلهٔ یک چاپ از این کتاب را دارد.»<ref name=''پیام''/>{{سخ}}
+
نخستین بار در سال۱۳۱۴ [[سعید نفیسی]] دیوان پروین را به‌چاپ رساند، نُه سال بعد که ابوالفتح اعتصامی به دیدار نفیسی رفت، چاپ سوم این کتاب را هم برای او بُرد و سعید نفیسی دراین‌باره می‌گوید: «در همین مدت کوتاه سه چاپ از دیوان پروین انتشار یافته است و این می‌رساند که ادبیات ایران هر سه سال حوصلهٔ یک چاپ از این کتاب را دارد.»<ref name= ''پیام''/>{{سخ}}
به‌سبب اقبال فراوان مردم به سروده‌های پروین اعتصامی و در نتیجه کثرت نشر، امکان برآورد تعداد نوبت‌های چاپ و شمارگان تیراژ دشوار است. از میان چاپ‌های متعدد دیوان پروین اعتصامی، ''دیوان قصاید، مثنویات، تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی'' به‌اهتمام دکتر ولی‌الله درودیان از انتشارات نشر نی در تهران به‌سال۱۳۷۵ یکی از برترین‌هاست.<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان= معرفی کتاب: نگاهی به تازه‌ترین نشر دیوان پروین اعتصامی|ژورنال= کتاب ماه ادبیات و فلسفه|شماره= ۱۱۲تا۱۱۴}}</ref>     
+
به‌سبب اقبال فراوان مردم به سروده‌های پروین اعتصامی و در نتیجه کثرت نشر، امکان برآورد تعداد نوبت‌های چاپ و شمارگان تیراژ دشوار است. از میان چاپ‌های متعدد دیوان پروین اعتصامی، ''دیوان قصاید، مثنویات، تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی'' به‌اهتمامِ دکتر ولی‌الله درودیان از انتشارات نشر نی در تهران به‌سال۱۳۷۵ یکی از برترین‌هاست.<ref>{{یادکرد ژورنال|عنوان= معرفی کتاب: نگاهی به تازه‌ترین نشر دیوان پروین اعتصامی|ژورنال= کتاب ماه ادبیات و فلسفه|شماره= ۱۱۲تا۱۱۴}}</ref>     
  
 
==نوا، نما و نگاه==
 
==نوا، نما و نگاه==

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ بهمن ۱۳۹۸، ساعت ۱۱:۱۰

پروین اعتصامی
Parvin Etesami 1.jpg
آرام، متین، باوقار و زیبا در عین سادگی[۱]
زمینهٔ کاری شعر و ادبیات
زادروز ۲۵اسفند۱۲۸۵
تبریز
پدر و مادر یوسف اعتصامی و اخترالملوک فتوحی تبریزی
مرگ ۱۵فروردین۱۳۲۰
تهران
محل زندگی تبریز، کرمانشاه و تهران
علت مرگ حصبه
جایگاه خاکسپاری قم، حرم فاطمه معصومه، صحن امام رضا، مقبرهٔ خصوصی میرزاآقا سرکشیک[۲]
نام(های)
دیگر
رخشنده[۳]
سبک نوشتاری شعر مناظره‌ای
کتاب‌ها دیوان اشعار
همسر(ها) فضل‌الله آرتا
مدرک تحصیلی مدرسهٔ ایران‌بیت‌آل
استاد یوسف اعتصامی، علی‌اکبر دهخدا، محمدتقی بهار
اثرپذیرفته از ناصر خسرو، منوچهری دامغانی، انوری، مولانا، سنایی، سعدی، نظامی و حافظ

پروین اعتصامی شاعری است که در سروده‌های خویش با استفاده از فن مناظره، محرومیت‌های جامعه را به‌تصویر کشیده است.

* * * * *

در شعر فارسی وقتی از زنان شاعر سخن می‌رود، پیش از همه از پروین اعتصامی یاد می‌شود.[۴] پروین‌پژوهی بر این باور است که پروین یگانهٔ دوران بود و ده‌ها سال باید بگذرد تا مادرِ دهر، فرزندی چون او بزاید و بپرورد.[۵] علامه قزوینی در سال۱۳۱۴ لقب «ملکةالنساءالشواعر» را دربارهٔ پروین به‌کار بُرد[۶] و محمدحسین شهریار نیز پروین را بی‌نظیر در ادبیات فارسی می‌نامد. اغلب منتقدان و مخاطبان شعر پروین، بر این باورند که پروین شاعری بلندپایه و حساس و بشردوست است.[۷] منتقدی هم پروین را به آرش کمان‌گیر تشبیه کرده است، از این حیث که اعتصامی نیز همهٔ جانش را در شعرش، کلامش و هیجانِ عشقش به حقیقت گذاشت.[۸] در مصاحبه‌ٔ صدرالدین الهی با پرویز ناتل‌خانلری، ناتل‌خانلری اظهار کرده پروین اعتصامی از معدود شاعرانی است که به کتاب‌های درسی راه پیدا کرده است و این موضوع نشان می‌دهد تفکر شعری پروین توانایی انتقال به نسل‌های بعد را دارد.[۹] پروین در روزگاری می‌زیست که ماشین و صنعت درحال غلبه بر اخلاق و معنویات بود و استعمار نوین، اعتقادات مذهبی را از جامعه حذف می‌کرد؛ ازاین‌رو می‌کوشید تا میراث فرهنگی این سرزمین را حفظ و با شعرش آن را به نسل‌های بعدی منتقل کند.[۱۰]
نخستین آموزگار پروین پدرش بود که ادبیات فارسی و عرب را به او آموخت. یوسف اعتصامی قطعات شعر را از کتاب‌های مختلف عربی، ترکی و فرنگی ترجمه می‌کرد، پروین این قطعات را به‌نظم درمی‌آورد و این‌گونه بود که بارقه‌های شاعری در وجودش سوسو زدند.[۸]
به‌سال۱۳۱۴ پدر نخستین چاپ دیوان پروین را به سعید نفیسی سپرد.[۱۱] یک سال بعد در خردادماه۱۳۱۵ پروین به استخدام کتاب‌خانهٔ دانش‌سرای عالی درآمد[۱۲] و تا اوایل سال۱۳۱۶ مشغول‌به‌کار بود.[۱۳]
جایزه‌ای ادبی به نام پروین اعتصامی در سال۱۳۸۳ آغاز به‌کار کرد. این جایزه به‌صورت دو سالانه در راستای بزرگداشت مقام پروین اعتصامی، اعتلای آفرینش‌های ادبی بانوان، ایجاد پیوند بین ادبیات ملل به‌ویژه در حوزهٔ جهان اسلام و... برگزار می‌شود.[۱۴] جشنوارهٔ فیلم پروین اعتصامی نیز از سال۱۳۸۳ آغازبه‌کار کرده است. این جشنواره به‌همت خانهٔ زنان هنرمند ایران و با اهداف گردآوری و سازمان‌دهی زنان هنرمند فعال کشور، معرفی زنان هنرمند ایرانی به جامعه و... تشکیل شده است.[۱۵]

چهره‌ای معصوم، بسیار دخترانه و محجوب[۱۶]
زمستان۱۳۱۵، پروین و محمدرضا پهلوی در کتاب‌خانهٔ دانش‌سرای عالی[۱۷]
جشنوارهٔ فیلم پروین اعتصامی
سردیس جشنوارهٔ فیلم پروین اعتصامی

محتویات

از میان یادها

پروین یا رخشنده

پروین را در منزل رخشنده صدا می‌زدند.[۱۸] علی‌اکبر دهخدا که با یوسف اعتصامی دوستی عمیقی داشت و به منزل ایشان رفت‌وآمد می‌کرد؛ می‌دانست که پروین را در خانه رخشنده صدا می‌کنند.[۱۹] دهخدا دربارهٔ این دوگانگی اسم چنین می‌نویسد: «پروین اعتصامی. [پَ‌رْنِ‌اِتِ] (اِخ) [مسماة|نامیده‌شده] به رخشنده «شاعرهٔ ایرانی»...[۳]

خوانشِ خطابهٔ زن و تاریخ

پروین هنگام جشن فارغ‌التحصیلی خطابهٔ «زن و تاریخ» و شعر «نهال آرزو» را خوانده و چنین بیان کرده بود:


خاطره‌ای از شعرخوانی پروین

عبدالله انوار در خاطرش است پاییز۱۳۱۶ زمانی که شاگرد کلاس اول متوسطهٔ کالج آمریکایی بوده، اهل شعر و ادب با اشعار پروین آشنا بودند. پروین نیز شاگرد مدرسهٔ دخترانهٔ آمریکایی‌ها بود. در مدرسه جلسه‌ای به نام چپل (chappel) برگزار می‌شد که ابتدا یک نفر سخنرانی می‌کرد و در انتها جلسه با خواندن دعا تمام می‌شد. روزی پروین در این جلسه دربارهٔ شعر صحبت کرد و قطعه‌ای از اشعار خود را خواند.[۲۱]

قصیدهٔ «زن در ایران»

قصیدهٔ «گنج عفت» که بعدها «زن در ایران» نام گرفت، سال۱۳۱۴ در چاپ اول دیوان شعر پروین وجود نداشت. مهرماه۱۳۲۰ بعد از درگذشت پروین این شعر در چاپ دوم منتشر شد و دارای ۲۶ بیت بود. در سال۱۳۲۳ که دیوان به چاپ سوم رسید، این شعر حذف شد. در چاپ هفتم که به دست ابوالفتح اعتصامی انجام شد، این شعر ۲۳ بیت داشت و سه بیت پایانی آن حذف شده بود.[۲۲]

گربه‌ای به نام طلا

پروین گربه‌ای داشت که همیشه با آن بازی می‌کرد و مونسش بود. وقتی که نوجوان بود با کمک زنِ برادرش، همسرِ نصرالله، گربه‌ٔ پارچه‌ای درست کرده و نام آن را طلا گذاشته بود. پروین به بچه‌ها اجازه نمی‌داد به آن دست بزنند که مبادا آزار حیوانات عادتشان بشود.[۱۸]

حسرتِ عشقِ پروین

محمدحسین شهریار درباره تولد پروین، منزلت پدر پروین، شیوهٔ آشنایی خودش با پروین، مرگ پروین و در سوگ او، تعریف و تمجید از دیوان وی و شخصیت او اشعار کوتاه و بلندی سروده است. شهریار در سن حدود ۶۵سالگی عشق و علاقهٔ خود به پروین را چنین توصیف می‌کند:
...هنوز من به‌دل از داغ او عزا دارم
هزار حیف که من رشد عقلیم کم بود
در آن سنین و نیز دلم بند جای دگر
وگرنه عقد من و او به عرش می‌بستند
...

شعرخوانی در محضر دوستانِ پدر

برخی از شاعران و ادیبان که در میان آن‌ها دهخدا و بهار هم بودند، گاهی اوقات به خانهٔ یوسف اعتصامی می‌رفتند و به گفت‌وگو می‌نشستند. پدر، پروین را تشویق می‌کرد تا در این نشست‌ها حاضر شود، پروین نیز حاضر می‌شد، اشعار خود را برایشان می‌خواند و تحسین و تشویق حاضران در جلسه را برمی‌انگیخت.[۲۳]

پروین مَرد نیست

زمانی که اشعار پروین در مجلهٔ بهار منتشر می‌شد، دیگران انگشتِ تعجب در دهان مانده بودند که چگونه دختری جوان می‌تواند چنین اشعار مستحکمی را بسراید. پروین برای از بین‌بردن این شبهه در اذهان عمومی این رباعی را دربارهٔ خود سرود:

از غبار فکر باطل پاک باید داشت دلتا بداند دیو کاین آینه جای گرد نیست
مرد پندارند پروین را، چه برخی ز اهل فضلاین معما گفته نیکوتر که پروین مرد نیست[۷]

خشمِ بهار

زمانی که دیوان شعر پروین برای نخستین بار منتشر شد، برخی می‌گفتند این اشعار برای پروین نیست بلکه پدرش یوسف اعتصامی این اشعار را سروده است. در همان زمان بود که نویسنده‌ای در وصف پروین اظهار کرد که او از ملک‌الشعرا بهار و رشید یاسمی و دیگران برتر است. بهار نیز برآشفت و در پاسخْ شعری سرود به این مطلع و مقطع[۲۴]:

فلان سفیه که بر حرف من نهاد انگشتبه مجمع فضلا باز شد مراو را مشت
برای خاطر پروین اعتصام‌الملکمن و رشید و دگر خلق را نباید کشت[۲۵]

شاعرِ صوفی

سیدضیاءالدین طباطبایی که از مخالفان سرسخت ملک‌الشعرا بود و تلاش در محوکردن او از صفحهٔ ادبیات فارسی داشت، در حمله‌های لفظی خود بر ضدّ بهار، پروین را نیز بی‌نصیب نگذاشته و گفته بود: «خوب است تدریس علم سبک‌شناسی در دانش‌سرا موقوف شود، زیرا علمی نیست که به‌کار آید و دلیل نابه‌کاربودنش نیز آن است که استاد سبک‌شناسی تقریظی بر دیوان پروین نگاشته، درصورتی‌که دیوان پروین متعلق به یکی از شعرای متصوفه... است.» بهار در پاسخ به او اظهار کرده بود: «این معلم تاریخ! نگفته است آن شاعر صوفی که دیوانِ پروین از آنِ اوست، کیست و در چه عصری از اعصار تاریخی وجود داشته؛ بلکه به‌جای توضیح این ادعا، چنان‌که در عبارت بالا دیدید نقطه‌ای چند گذاشته است. شنیدم بعد از نشر مقالات روزنامهٔ ایران ما،‌ در دفاع از پروین، این شخص به‌فکر علاج اتهام خود افتاده و در محافل چنین گفته است که یکی از قطعات دیوان پروین مال شاعر دیگری است و استاد سبک‌شناسی ملتفت این معنی نشده است.»[۲۶]

خیال‌هایِ موهوم

پس از سقوط پهلوی اول برخی اظهار می‌کردند پروین با اشعار خود قصدوغرضی سیاسی داشته و پهلوی نیز با شیوه‌های مختلف برای از میان‌برداشتن پروین تلاش کرده است. مثلاً ازدواج با آرتا که با توصیهٔ شهربانی و آیرم بوده است. مرگ مشکوک، شاعر نبودن پروین و حتی این خیال‌پردازی‌ها تا جایی پیش رفت که عده‌ای منکر وجود خارجی پروین می‌شدند.[۲۷]

گفته‌های بی‌اساس

فضل‌الله گرکانی در کتاب تهمت شاعری با نظریه‌های ناروای خود، نه‌تنها قریحهٔ شاعری پروین را زیر سؤال برده و گویندهٔ اشعار او را دهخدا یا شاعران دیگر معرفی کرده است، سخنان بی‌اساس خود را به خانوادهٔ پروین نیز نسبت داده است؛ از جمله این که: چشم راست پروین نقص داشت و کم‌حرفی و گوشه‌گیری او به‌دلیل عقده از بابت این نقص بود و دیگر این که پدر پروین شاعر نبوده است و مادرش هم چندان شخصیتی از لحاظ علمی و ادبی و اجتماعی نداشته و از خانواده‌های اشرافی آذربایجان نبوده است. گرکانی در همین کتاب می‌گوید دلیل جدایی پروین و فضل‌الله آرتا این بوده که آرتا پیش از خواستگاری تصور زنی باکمالات و معلومات را در سر داشته است؛ ولی بعد از زندگی مشترک متوجه می‌شود که این زن شاعر نیست و احتمالاً خانه‌داری هم نمی‌داند.[۲۸]

رفعِ تردیدها

درپیِ الفاظ ناخوشایندی که فضل‌الله گرکانی به پروین نسبت داد، حبیب یغمایی برای ردّ ادعای او بر ضدّ پروین، چنین نوشت:

سیدمحمد دبیرسیاقی نیز برای رفع تردید از پروین چنین گفت:

دبیرسیاقی همچنین تماس تلفنی با فضل‌الله گرکانی داشته و به او گفته است: «دوست گرامی، پیش از تحمل رنج تألیف یا قبل از طبع کتاب و یا لااقل پیش از توزیع آن، نیت خود را با من در میان می‌گذاردید، تا با ارائهٔ دلایل و شواهد، شما را از پرداختن به این کار ناصواب بازمی‌داشتم.» پس از این تماس تلفنی دبیرسیاقی اظهار می‌کند: «آنچه را در تأیید گفتهٔ خود داشتم با ایشان در میان نهادم. بسی متأسف گشت و چون مردی منصف و انسانی دل‌آگاه بود از کرده اظهار ندامت کرد و این خود به‌گمان بنده قلم عفوی بود بر کار نابه‌جا و شتاب‌زده‌اش. رحمةالله علیه.»[۲۹]

گُل‌های محبت

زمانی که پروین به‌همراه پدر به رشت رفته بود، برای دیدار مهکامه که اشعار او را در روزنامه‌ها خوانده بود، به محل تدریس او رفت. مهکامه بعد از پایانِ درس از کلاس که خارج شد و متوجه شد پروین در دفترِ مدرسه منتظر او نشسته است، شوق دیدار با پروین که با قلم و اشعار او از طریق روزنامه‌ها و مجلهٔ بهار آشنا شده بود وجود او را فراگرفت و به‌صورت بداهه شعری را در خوشامدگویی به پروین سرود:

ای زادهٔ اعتصام فخر ایرانای مایهٔ افتخار نوع انسان
سَروَر به نثار مقدم آورده نثارگل‌های محبت از گلستان روان

از همان زمان پیوند دوستی بین آن‌ها برقرار شد و با نامه‌نگاری احوال یکدیگر را جویا می‌شدند. پروین نیز به‌محض بازگشت به تهران از طریق نامه به‌پاس مهر و سرودهٔ دلنشین مهکامه برای خوشامدگویی، دو بیت شعر تقدیم او کرد:

بردیم محبت تو در مخزن دلکِشتیم گُل مهر تو در گلشن دل
پروین بود آبیار این کشتهٔ پاکتا خون بُوَدش به چشمهٔ روشن دل[۳۰]
♦♦♦♦♦♦


وصلتِ ناجور

پدر و مادر به‌دلیل علاقهٔ فراوان به پروین، در ازدواج او عجله‌ای نداشتند، حتی پدرش اجازهٔ انتشار دیوان را به پروین نمی‌داد که مبادا عوام‌الناس این خیال باطل در سرشان بیفتد که آن‌ها قصد تبلیغ و نشان‌دادن دختر خود را دارند، به همین سبب پروین هنگام ازدواج سنش نسبت به روزگاری که در آن زندگی می‌کرد بالا رفته بود و ۲۷ سال داشت،[۳۱] فضل‌الله آرتا نیز ۴۰ یا ۴۲ساله بود. آن دو تنها دوماه‌ونیم زندگی مشترک داشتند. ابوالفتح اعتصامی دلیل جدایی آن‌ها را اختلاف اخلاقی بیان می‌کند و یادآور می‌شود که اخلاق نظامی فضل‌الله آرتا با روح لطیف و آزاد پروین مغایرت داشت. پروین در خانه‌ای بزرگ شد که هرگز مشروب و تریاک به آن راه نیافت. حال بعد از ازدواج به خانه‌ای وارد شد که هر لحظه‌اش دود و تریاک و مشروب بود. آن دو طرز تفکرهای مخالف داشتند.[۳۲]

جدایی پروین

دلیل جدایی پروین را با روایت‌های مختلفی بازگو کردند؛ ولی صریح‌ترین آن‌ها نامه‌هایی است که پروین به دوست صمیمی‌اش سرور مهکامه محصص می‌نوشته است. در یکی از این نامه‌ها پروین به‌صراحت بیان می‌کند همسرش فضل‌الله آرتا معتاد به تریاک است؛ ولی چون فضل‌الله از کودکی همیشه در اطراف بوده است، افراد خانواده از اعتیاد او بی‌خبر بوده‌اند و پروین نیز چون می‌پندارد که معتادان راه نجاتی ندارند و تریاک ام‌المعایب است، تلاش می‌کند تا خود را از این دام بلا نجات دهد و از همسرش جدا می‌شود.[۳۳] او این حادثهٔ ناخوشایند را با صبوری تحمل می‌کند و تنها در سه بیت می‌گوید:

ای گل، تو ز جمعیت گلزار چه دیدیجز سرزنش و بدسری خار، چه دیدی
ای لعل دل‌افروز، تو با این‌همه پرتوجز مشتری سفله به بازار چه دیدی
رفتی به چمن، لیک قفس گشت نصیبتغیر از قفس ای مرغ گرفتار چه دیدی؟[۸]

کتابدارِ کتابخانه

پروین خرداد۱۳۱۵ در کتابخانهٔ دانش‌سرای عالی مشغول‌به‌کار شد. این کتابخانه که در بالادست چهارراه سرچشمه قرار داشت، محل کار پدر نیز بود.[۱۲] پروین کمتر از یک سال در کتابخانه کار کرد و در ابتدای سال۱۳۱۶ به‌دلیل بیماری پدر و پرستاری از او به کار خود پایان داد[۱۳].

شایسته‌تر از من

در سال۱۳۱۵ از سوی وزارت معارف نشان‌های علمی صادر شد که به هجده نفر اختصاص یافت. بین این هجده نفر سه تن ایرانی بودند در میان آن‌ها تنها یک زن حضور داشت و هم‌او پروین اعتصامی بود به‌سبب انتشار دیوان. ولی این نشان توجه پروین را جلب نکرد و او با بیان این که شایسته‌تر از من بسیارند، نشان را پس فرستاد. در سال۱۳۰۴ نیز به پروین پیشنهاد شد که به دربار وارد شود؛ ولی او این پیشنهاد را رد کرد.[۳۴]

این‌که خاک سیهش بالین است
اختر چرخ ادب پروین است
صاحب آن‌همه گفتار امروز
سائل فاتحه و یاسین است
قطعه‌ای برای سنگ مزار خویش

فرصت گذشته بود و مداوا ثمر نداشت

پروین به‌سبب ابتلا به بیماری حصبه در تب می‌سوخت و در چند ساعت پایانی عمرش دچار اغما و بیهوشی شد. همسرِ برادرش نیز به حصبه مبتلا شده و با داروهای محلی مداوا شده بود[۱۸]، ولی پروین در اثر همین بیماری جان خود را از دست داد. در مدت بیماری، مادر و برادر و طبیب کنارش بودند. پزشک مداواگر پروین،‌ علی معین‌الحکما نام داشت. معین‌الحکما در درمان پروین سهل‌انگاری کرد و به خانواده اطمینان داد که پروین سالم خواهد شد. روز آخر که پروین حالش وخیم بود، معین‌الحکما نپذیرفت که بر بالین بیمارش حاضر شود. دکتر عبدالله احمدیه نیز نیامد. فقط دکتر ارسطو علاج بر بالین بیمار حاضر شد و برای درمان او همهٔ تلاش خود را کرد. ولی فرصت گذشته بود[۳۵] و پروین در نیمه‌شب جمعه به ملکوت اعلی پیوست.
وزیر کشور در زمان پهلوی اول دستور تسهیلات و کمک‌های لازم را برای خاک‌سپاری پروین در قم صادر کرد، فرمانداری قم نیز این دستور را پذیرفت و پیکر پروین در قم در جوار حضرت معصومه در مقبرهٔ خانوادگی به‌خاک سپرده شد.[۳۶]

عمه پروینِ مهربان

مهرانگیز اعتصامی برادرزادهٔ پروین در خاطرش است زمانی که عمه جانش، او که مثل خواهر دوستش داشت و در کودکی سرگرمش می‌کرد و با هم بازی می‌کردند، فوت کرد، به بچه‌ها گفتند عمه به کربلا رفته است و آن‌ها را تا چند روزی به خانهٔ دیگری بردند. وقتی که بچه‌ها را به خانه بازگرداندند بوی داروهای ضدعفونی را حس می‌کردند. بچه‌ها سراغ عمهٔ مهربان خود را می‌گرفتند و بازهم همان پاسخ را می‌شنیدند که عمه پروین به کربلا رفته، نزد خدا رفته.[۱۸]

مراسم روز چهلم

در چهلمین روز درگذشت پروین یعنی ۲۵اردیبهشت۱۳۲۰ قرار بود مجلس یادبودی از طرف انجمن دانشوران برگزار شود. وزارت معارف با وجود درخواست‌های فراوان، تالار دارالفنون را در اختیار انجمن قرار نداد و مجلس در منزل عادل خلعتبری برگزار شد. عدهٔ زیادی از علاقه‌مندانِ پروین حضور داشتند. بهار نیز حضور داشت و شعر «گل افسرده» را که به‌اقتضای زمان سروده بود خواند.[۳۷]

اولین سالگرد وفات

پس از سقوط پهلوی اول، انجمن دانشوران در روز ۱۸فروردین۱۳۲۱ مجلس یادبودی را به‌مناسبت اولین سالگرد وفات پروین ترتیب داد. این‌بار وزارت معارف با درخواست‌های بسیار تالار عمارت دارالفنون را در اختیار انجمن گذاشت و مراسم در آنجا برگزار شد. انجمن برای همهٔ وزیران، وکیلان و مدیران مدارس دعوت‌نامه فرستاده بود؛ ولی هیچ‌یک نیامده بودند. با این حال سالن پر بود از علاقه‌مندان به پروین.[۳۸] از میان دعوت‌شدگان، شاه دعوت انجمن را پذیرفته و نماینده‌ای را از طرف خود فرستاده بود.[۳۹]

هم‌نام با شعر پروین

سیروس طاهباز عنوان یکی از مجله‌های خود به نام «دفترهای زمانه» را که به سال۱۳۴۶ در هفت شماره منتشر شده بوده، از روی این شعر پروین برداشته است که می‌گوید[۴۰]:

من این ودیعه به‌دست زمانه می‌سپرمزمانه زرگر و نقاد هوشیاری بود

عبدالعظیم صاعدی نیز نام کتاب خود اختر چرخ ادب را که حاصل پژوهش‌های وی دربارهٔ پروین است، از شعر پروین وام گرفته است[۴۱]:

این که خاک سیهش بالین استاختر چرخ ادب پروین است


زندگی و یادگار

پروین در گذر زمان

  • ۱۲۸۵ زادروز ۲۵اسفند در شهر تبریز
  • ۱۲۸۹ انتخاب پدر (یوسف اعتصامی) به نمایندگی دورهٔ دوم مجلس شورای ملی و مهاجرت خانواده به تهران
  • ۱۳۰۰ سرودن قطعهٔ «اشک یتیم» با مطلع:
روزی گذشت پادشهی از گذرگهیفریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست

و چاپ آن در مجلهٔ بهار، دورهٔ دوم، شماره۵ به‌مدیریت یوسف اعتصامی

  • ۱۳۰۳ فارغ‌التحصیلی از مدرسهٔ عالی آمریکایی دختران ایران (Iran Bethel)؛ ایراد خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» در جشن فارغ‌التحصیلی؛ تدریس زبان انگلیسی در آن مدرسه برای مدتی کوتاه؛ رد پیشنهاد دربار برای تدریس؛ سفر به عتبات عالیات، مشهد مقدس، قم، سنندج و اراک به‌همراه پدر؛ انتشار منتخبات آثار محمدضیاء هشترودی و تعریف او از اشعار پروین اعتصامی
  • ۱۳۰۷ سفر به رشت در تابستان و آشنایی با سَرور مهکامه محصص، شاعر و رئیس دبیرستان دخترانهٔ رشت. این دوستی تا درگذشت پروین ادامه یافت.
  • ۱۳۱۳ در ۱۹تیرماه ازدواج با سرهنگ فضل‌الله آرتا. سرهنگ آرتا رئیس شهربانی کرمانشاه و پسرعموی یوسف اعتصامی بود؛ در ۲۵مهرماه عزیمت به کرمانشاه برای آغاز زندگی مشترک؛ در زمستان۱۳۱۳ بازگشت به تهران به‌همراه برادرش به‌سبب نداشتن تفاهم با همسرش، با توجه به روحیهٔ نظامی‌گری او و نیز فساد اخلاقی‌اش
  • ۱۳۱۴ در ۱۱مهر، نشستن مُهر طلاق در شناسنامه با چشم‌پوشی از مهریه؛ انتشار دیوان قصاید و مثنویات و مقطعات با مقدمهٔ محمدتقی بهار؛ ۲۳آذرماه نامهٔ علامه محمد قزوینی از پاریس به یوسف اعتصامی در باب ستایش دیوان تازه انتشاریافتهٔ پروین اعتصامی.
  • ۱۳۱۵ اعطای نشان علمی درجهٔ سوم از سوی وزارت معارف، اوقاف و صنایع مستظرفه برای چاپ دیوان به پروین اعتصامی در ۲۰اردیبهشت‌ماه؛ استخدام در کتابخانهٔ دانش‌سرای عالی به‌عنوان کتابدار با حقوق ماهیانه پانصد ریال در ۲خرداد
  • ۱۳۱۶ قطع همکاری با کتاب‌خانه در فروردین‌ماه به‌دلیل تمایل‌نداشتن به شغل کتابداری (بر اساس مکاتبات و اسناد موجود)؛ درگذشت پدرش یوسف اعتصامی در دی‌ماه و سرودنِ مرثیه‌ای در رثای او توسط پروین. بیت آغازین این غزل:
پدر آن تیشه که به خاک تو زد دست اجلتیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من
  • ۱۳۱۹ دیدار و آشنایی سیمین بهبهانی با پروین اعتصامی و مادرش در منزل پدری سیمین بهبهانی در اواسط اسفندماه
  • ۱۳۲۰ از پاافتادن پروین به‌سبب ابتلا به بیماری حصبه در ۳فروردین؛ عروج پروین در نیمه‌شب ۱۵فروردین؛ دفن پیکر شاعر در شهر قم،‌ صحن حضرت معصومه(س)، آرامگاه خانوادگی در ۱۷فروردین؛ انتشار کتابچهٔ مجموعهٔ مقالات و قطعات اشعاری که به‌مناسبت درگذشت و اولین سال وفات پروین اعتصامی به‌کوشش ابوالفتح اعتصامی نوشته و سروده شده است.
  • ۱۳۴۹ برگزاری شب پروین در تبریز از سوی انجمن ادبی شهریار
  • ۱۳۷۶ برگزاری یادوارهٔ اختر چرخ ادب در آبان‌ماه از سوی ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران؛ برگزاری کنگرهٔ بزرگداشت پنجاهمین سالگرد و درگذشت پروین اعتصامی از سوی دانشگاه علامه طباطبایی تهران
  • ۱۳۸۵ برگزاری همایش بزرگداشت یکصدمین سال زادروز پروین اعتصامی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تبریز و تهران[۴۲]

گریزی بر زندگی

کودکی

پروین اعتصامی روزهای آخر زمستان میان یک خانوادهٔ آذربایجانی در محلهٔ ششگلان شهر تبریز[۴۳] چشم به این دنیا باز کرد. پدرش یوسف اعتصامی (اعتصام‌الملک آشتیانی) در تبریز چاپ‌خانه و جریدهٔ بهار را راه‌اندازی کرده و درآمدش از این راه بود. او تا پایان دورهٔ سوم مجلس، نمایندهٔ مردم تبریز بود و در همان دورهٔ سوم ریاست کتابخانهٔ مجلس را به‌عهده گرفت. او فردی فرهیخته و عالم بود و با بزرگانی همچون بهار و دهخدا حشرونشر داشت. ممتازالدوله، از وزرای ایرانی در دوران مظفرالدین شاه تا رضا شاه، در سال۱۳۰۰ شمسی در نامه‌ای نوشته بود: «اعتصام‌الملک یکی از فضلای معروف است و باید در ادارهٔ تألیفات در وزارت معارف استخدام شود.» ولی او به سیاست تمایل چندانی نداشت و تمامی وقت خود را صرف امور فرهنگی و تربیت فرزندانش کرد. اخترالملوک فتوحی تبریزی،مادر پروین،‌ زنی نجیب و اصیل و فرزند عبدالحسین شوری بخشایشی بود. شوری بخشایشی از شاعران عصر ناصرالدین شاه و ملقب به قوام‌العداله بود. پروین نیز قریحهٔ شاعری را از جدّ مادری خود به‌ارث برده است. حاصل ازدواج یوسف اعتمامی و اخترالملوک فتوحی تبریزی شش فرزند شد. پروین فرزند چهارم این خانواده است و نام برادرهایش ابراهیم، ابوالقاسم، ابوالفتح، نصرالله و سعید است، البته ابراهیم در خردسالی درگذشت. به‌گفتهٔ ابوالفتح اعتصامی پروین در خانواده‌ای رشد کرد که در طبقهٔ اجتماعی متوسط بود. ولی فرزندان برای تعلیم‌وتربیت هیچ‌گاه در زحمت و تنگنا نبودند. پروین در زندگی‌اش از هیچ‌چیز کم نداشت. در خانوادهٔ بی‌سروصدا، بی‌دعوی و ادعا، منزوی و گوشه‌گیر، پروین همچون شمعی بود که همهٔ اعضای خانواده پروانه‌وار به دورش می‌گشتند و آرزوهای او را با جان‌ودل برآورده می‌کردند. پروین چهار سال داشت که به‌سبب انتخاب پدرش به‌عنوان نمایندهٔ مردم تبریز در دورهٔ دوم مجلس شورای اسلامی به تهران مهاجرت کردند. او در مدرسهٔ دخترانهٔ آمریکایی (ایران بیت آل) در تهران به تحصیل علم پرداخت و بهترین شاگرد بود.[۸] این کودکِ کوشا، کمتر حرف می‌زد، بیشتر گوش فرامی‌داد و فکر می‌کرد. او در جلسات درس، گویِ دانش را می‌ربود، از دیگران پیشی می‌گرفت و هر بیننده‌ای را شگفت‌زده می‌کرد. پدر در سال۱۲۹۱ از همان کودکی ادبیات فارسی و عرب را به او آموخت. شش سالش بود که شاعران و دانشمندان در خانهٔ پدرش گردِ هم می‌آمدند و به درس‌وبحث می‌نشستند و پروین نیز به‌تشویق پدر در این نشست‌ها شرکت می‌کرد. زمانی که هشت‌ساله بود، پدرش اشعار مختلف عربی، ترکی و فرنگی را ترجمه می‌کرد و پروین آن‌ قطعات زیبا و لطیف را به‌نظم درمی‌آورد و استعداد خود را نمایان می‌کرد.[۸] شانزده‌ سالش که شد؛ اشعارش در مجلهٔ بهار منتشر می‌شد.[۴۴]

جوانی

در خرداد۱۳۰۳ موفق به دریافت مدرک دیپلم شد و در جشن فراغت‌ازتحصیل دربارهٔ موضوع زن و تاریخ سخنرانی کرد. او در همین مدرسه برای مدت کوتاهی به تدریس زبان انگلیسی مشغول شد.[۴۵]
پروین همراه با پدر به مسافرت‌های زیادی می‌رفت و در خلال همین سفرها بود که در سال۱۳۰۷ با سَرور مهکامه محصص در رشت آشنا شد.[۴۵] او صمیمی‌ترین دوست پروین بود.
پروین در تیرماه۱۳۱۳ با پسرعموی پدر خود به نام فضل‌الله آرتا عقد کرد و پس از چهار ماه به خانهٔ همسرش در کرمانشاه رفت. سرهنگ آرتا متولد سال۱۲۷۱ یا ۱۲۷۳ و رئیس شهربانی کرمانشاهان بود. پروین حدوداً دوماه‌ونیم ساکن منزل همسر بود و در مرداد۱۳۱۴ از همسرش جدا شد. او پس از جدایی به خانهٔ پدری بازگشت. این ازدواج متناسب نبود و پروین این پیشامد را با متانت و خونسردی تحمل کرد و تا پایان عمر شکایتی از این ماجرا نداشت.[۴۶]

و مرگ

پروین اعتصامی در اثر ابتلا به بیماری حصبه در روز ۱۶فروردین۱۳۲۰ در تهران در خانهٔ پدری جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.[۴۷] مزار او در شهر قم، حرم حضرت معصومه، صحن امام رضا، مقبرهٔ خصوصی میرزاآقا سرکشیک است.[۲]

فطرتِ پروین

پروین شخصیتی یگانه داشت، مقام و منزلت خانوادگی خود را شناخته و آن را حفظ کرده بود. او با فطرت پاک و تربیت خانوادگی خویش به جایگاه رفیعی در ادبیات رسید که سابقه نداشت.[۴۸]
پروین با نگاه قَدَری و جبری‌اش به زندگی دریافته بود که این دنیا با همهٔ وسعتش جای تنگی است. او این‌گونه نگاهش را به‌نظم درآورد:[۴۹]
با حمله قضا نرانی از خویش
با حیله ره فلک نبندی
یغماگر زندگی است ایام
به‌سبب اینکه عمر کوتاه پروین در دوران دیکتاتوری گذشت و دیگر به‌سبب وضعیت خاص زنان در آن روزگار که امکان هیچ‌گونه فعالیت سیاسی را نداشتند، او دنیا و مسائل زندگی را تنها از راه کتاب‌خواندن به‌خصوص کتاب‌های شعرای عارف ایران مشاهده می‌کرد و نفرت از ستمگری و ابتذال و علاقه به یک زندگی عادلانه و زیبا را فقط در خیالش به‌صورت ایده‌آل تصور می‌کرد.[۷]

فعالیت‌ها

  • مدرس زبان انگلیسی در مدرسهٔ دخترانهٔ آمریکایی‌ها
  • عضو هیئت مدیرهٔ کانون بانوان ایران[۵۰]
  • همکاری با سعید نفیسی در نشر مجلهٔ شرق[۵۱]
یادبود

یادمان‌ها و بزرگداشت‌ها

به‌پاس زحمات فراوان پروین اعتصامی در زمینهٔ شعر معاصر ایران روز ۲۵اسفندماه به‌عنوان روز بزرگداشت این شاعر نام‌گذاری شده است.[۵۲]
یادبود چهلمین روز درگذشت پروین اعتصامی در ۲۵اردیبهشت۱۳۲۰ از جانب انجمن دانشوران در منزل عادل خلعتبری برگزار شده است.
مجلس یادبود روز چهلم درگذشت در ۲۶اردیبهشت۱۳۲۰ از طرف مجمع فارغ‌التحصیل‌های دبیرستان آمریکایی‌ها در مدرسهٔ دبیرستان آمریکایی‌ها ترتیب داده شده بود.
مجلس ترحیم و یادبود در ۱۱اردیبهشت۱۳۲۰ در انجمن ادبی در شهر همدان برگزار شده بود.[۵۳]
در باغ‌موزهٔ نگارستان روز ۲۴اسفند۱۳۹۷ برنامهٔ یادبود پروین اعتصامی برای سومین سال متوالی به‌مناسبت سالروز تولدش برگزار شده است.[۵۴]

از نگاه دیگران

محمدتقی بهار

ملک‌الشعرا در دیباچهٔ دیوان پروین اعتصامی چنین نگاشته است:

محمدحسین شهریار

یکی از سروده‌های شهریار است در ستایشِ پروین:

سپهر ادب راست پروین ستارهجهانی سوی این ستاره نظاره
سرایندگان سینمای ادب راهنرپیشگان و پروین ستاره
به ابر کفن تا نهان شد، عیان شدکه دل‌ها ربوده‌ست این ماه‌پاره
عروسی است در حجلهٔ طبع پروینکه از ماه و پروین کند طوق و یاره
همایون عروسی که نوزاد او راستفلک دایه و کهکشان گاهواره
بلند آسمانی‌ست دیوان پروینبلند اخترانش برون از شماره
دو صد رشته گوهر که هریک چو پروینبه گوش سپهری سزد گوشواره
سزد چون بلندآیتی آسمانیبدان‌سو کننده اهل تفسیر اشاره
چو داغ پدر آتشش زد به خرمنخود از آتش آمد برون چون شراره
چه بد دیدی از بلبلان هم‌آوازکه از طرف گلزار کردی کناره
به آثار خود عمر جاوید داریچه بود ار تو را بر عمر دوباره
به هر درد و داغی توان چاره جستندریغا به درد اجل نیست چاره
بهل شهریار، آتش شوق پروینکه اینجا دلی باید از سنگ خاره[۵۵]

محمد صنعتی

پروین شاعر محبوبی است و در این جامعه مدافعان بسیار دارد. از خصوصیات محبوبیت او که شاید در نوع خود کم‌نظیر باشد، یکی این است که در سه دورهٔ حاکمیت سیاسی یعنی دورهٔ رضاشاه، محمدرضاشاه و دوران انقلاب اسلامی هم برای حکومت محبوب و از او حمایت می‌شده و هم توده‌ها او را دوست داشتند و با شعرش رابطه برقرار می‌کردند و با اینکه اشعاری در ذمّ حاکمان زورگو و مستبد دارد؛ ولی آن‌قدر خانمانه و موقر، استبداد و زورگویی را نقد کرده که هیچ حاکمی با آن همانندسازی نکرد و نقد استبداد پروین را به‌خود نگرفت.[۵۶]

علامه محمد قزوینی

علامه محمد قزوینی در ۲۳آذرماه۱۳۱۴ نامه‌ای از شهر پاریس برای یوسف اعتصامی فرستاد و در ستایش پروین چنین نوشت:

عبدالحسین زرین‌کوب

دربارهٔ شیوهٔ شاعری و قالب‌های فکری و بیانی پروین این اندازه می‌توان گفت که نشان اصالت در آن‌ها همه‌جا پیداست و ضرورت حفظ میراث قدما در عصر حیات او، هنوز در محیط ادبی و فکری عصر بیش از آن غلبه داشت که فکر عصیان بر ضد آن‌ها را، خاصه در محیط تربیتی شاعر، در ذهن او راه تواند داد. با این همه تنوع قالب‌ها، مضمون‌های مأخوذ از حیات هر روزینه، و شیوهٔ مناظره‌پردازی بین اشیا‌‌ء بی‌جان که مختصات عمدهٔ شعر او را رنگ تازه‌ای می‌دهد، دنیای اندیشهٔ‌ او را پر از شور و احساس شاعرانه نشان می‌دهد و این‌همه در کلام او از جوشش فکری و از تازگی و اصالت راستین حاکی است.[۵۷]

غلام‌حسین یوسفی

در تاریخ ادب فارسی، پروین اعتصامی در میان زنان سخنور شاعری یگانه است و پایگاه وی در شعر، از بسیاری مردان نیز والاتر است. اشعاری که در چهارده تا شانزده‌سالگی از او منتشر شد و برخی از آن‌ها از بهترین آثار اوست و دیوان گران‌قدر وی، با توجه به عمر کوتاه سی‌وچند‌ساله‌اش... چندان اعجاب‌انگیز است که برخی از معاصران را در انتساب این اشعار بدو دچار تردید کرده است و در این زمینه نابه‌جا قلم‌فرسایی کرده‌اند، نظیر انکارها و تهمت‌هایی که در آغاز شاعری نسبت به محمدتقی بهار پدید آمد. زیرا ذهن‌های عادی همه چیز را با معیارهای خود می‌سنجند و آنچه را در قالب‌های متعارف و معمولی نگنجد، نمی‌توانند بپذیرند، از آن جمله است نبوغ زنی جوان و هنرمند، نظیر پروین... .[۵۸]

یوگنی.ا.برتلس

برای نخستین بار شاعره‌ای در عرصهٔ شعر پارسی به‌ظهور رسیده که با جرئت معایب اجتماعی را بیان می‌کند و خود را در مقام شاعری رئالیست به‌نمایش می‌گذارد.[۵۹]

گ.پ.مینی لویچ

پروین شاعری است آزادی‌خواه، مدافع حقوق محرومان و زنان، انسان‌دوست و ستم‌ستیز.[۵۹]

اعظم بروجردی

کارگردان نمایش‌نامهٔ «اختر چرخ ادب پروین» در روز نمایش، پروین را چنین ستود:

همراهی‌های سیاسی

پروین یکی از اعضای هیئت مؤسس اولیهٔ کانون بانوان ایران به ریاست شمس پهلوی بود. او در دستهٔ نخستین کسانی بود که کشف حجاب کرد و چادر، روبند و روسری را کنار گذاشت.[۶۱]

مخالفت‌های سیاسی

پروین روزی دلتنگی مختصری پیدا کرد و با چشم‌های گریان کانون بانوان را ترک کرد و دیگر هرگز به آنجا بازنگشت.[۶۲] مدتی‌چند پس از ماجرای کشف حجاب در ۱۷دی‌ماه۱۳۱۴، سیمین دانشور در کتابخانهٔ دانش‌سرای عالی پروین را با روسری دیده بود. عبدالله انوار نیز دیده بود که در مدرسهٔ آمریکایی‌ها پروین با روسری حاضر می‌شود و شعرخوانی می‌کند.[۶۳]

نامه‌ها

پروین با تنها دوست صمیمی خویش، سَرور مهکامه محصص، نامه‌نگاری‌هایی داشتند و با همین نامه‌ها احوال یکدیگر را جویا می‌شدند.

نامهٔ پروین برای یگانه دوستش

پوششِ پروین

پروین در عکسی مربوط به سه ماه قبل از مرگش، چهره‌ای آرام با موهای بافته‌شده بر روی سر و پیراهن یقه‌بسته دارد. چهرهٔ او سرشار از سادگی، متانت و وقار است. همین عکس بر روی اظهارنامهٔ ولادتش درج شده است.[۶۵]

خلق‌وخو

پروینْ پاک‌طینت، پاک‌عقیده، پاک‌دامن، خوش‌خو، خوش‌رفتار، نسبت به دوستان مهربان، در مقام دوستی متواضع و در طریق حقیقت و محبت پایدار بود. در معاشرت، سادگی و متانت را از دست نمی‌داد. هیچ‌گاه از فضائل ادبی و اخلاقی خود سخنی به میان نمی‌آورد و همین سادگی و سکوت پروین، گاهی کوته‌نظران را در فضیلت ادبی و اخلاقی او به شبهه می‌انداخت. روی‌هم‌رفته پروین مظهر کمال و اخلاق بود. او همچون فرشته، پاک به‌دنیا آمد و چون فرشته پاک از دنیا رفت.[۶۶]

به‌گفتهٔ برادرش ابوالفتح اعتصامی، پروین از ابتدا طفلی ساعی و متفکر بود. به‌ندرت در جرگهٔ سایر اطفال وارد می‌شد. غالباً تنها به سر می‌برد. گویی ساختمانی سوای ساختمان دیگران داشت. در مجالس درس‌وبحث همیشه از سایرین پیش بود.[۴۵]
مهرانگیز اعتصامی می‌گوید پروین به آن صورت که برخی گفته‌اند گوشه‌گیر نبود. او همواره مشغول سرودن شعر بود،‌ به پژوهش می‌پرداخت و وقت زیادی برای هم‌نشینی با دیگران نداشت.[۱۸]
قیافهٔ بسیار آرامی داشت. با تأنی و وقار خاصی جواب می‌گفت. هیچ‌گونه شتاب و بی‌حوصلگی در او نبود. چشمانش بیشتر به زیر افکنده بود. هرگز خودستایی نمی‌کرد و رفتاری نمی‌کرد که بخواهد اندک نمایش خودبرتری بدهد.[۱۱]
پوستی سپید و گونه‌های گلرنگ و شاداب و دهانی کوچک و لب‌هایی پُر داشت و چشم‌هایی آرام، با نگاهی نه در مسیر موازی.[۶۷]
پروین بسیار مهربان بود، هرگز حیوانات را آزار نمی‌داد و حتی از شکستن شاخهٔ درختان نیز ناراحت می‌شد، چون معتقد بود آن‌ها نیز جان و احساس دارند.[۱۸]

منزلِ پروین

به‌سوی دیدار زادگاه و خانهٔ کودکی‌ها[۶۸]

خانهٔ کودکی‌ها

خانهٔ کودکی پروین در محلهٔ ششگلان تبریز است؛ از خیابان عباسی که بگذری نرسیده به پل شهیدبهشتی، مسجد میرآقا را می‌بینی، کنار مسجد کوچه‌ای است به نام پروین که در گذشته ساوجبلاغی نام داشت. به پلاک۶ که می‌رسی، سردَر خانه را می‌بینی که با خط خوش بر رویش نوشته شده خانهٔ پروین اعتصامی.
این خانه مربوط به دورهٔ پهلوی اول است که در اسفند۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت۱۸۶۸۱ به‌عنوان اثر ملی ایران به‌ثبت رسیده است. این ساختمان آجری با مساحت ۱۳۰۰مترمربع دو طبقه و یک زیرزمین دارد، درون حیاط یک حوض و باغچه‌ها خودنمایی می‌کنند. پروین سال‌هاست که روی پله‌ها ایستاده و با چهرهٔ مهربانش به میهمانان خوشامد می‌گوید. طبقهٔ اول دو اتاق با یک سالن دارد که دو در ورودی شرقی و غربی به سالن راه دارند. طبقهٔ بالا شامل دو بهارخواب و سه اتاق می‌شود که یکی از اتاق‌ها به آب‌انبار راه دارد و یک تنور پخت نان هم از زیر خاک دهان باز کرده است. زیرزمین را نیز یک حوض‌خانه با سقف کلیل آذری و پنج اتاق گهواره‌ای شکل داده‌اند.[۶۸]

خانهٔ تهران

خانهٔ سرچشمه

پروین چهار سالش بود که خانواده از تبریز به تهران آمدند و در یک خانهٔ بزرگ که پدرش ساخته بود و اندرونی و بیرونی داشت ساکن شدند.[۶۹] این خانه در پایین‌دست چهارراه سرچشمه، خیابان سیروس، کوچهٔ شیخ مرتضی خزانه که بعدها کاوه نام گرفت و اکنون به نام کوچهٔ شهید کمیلی شناخته می‌شود قرار داشت.[۷۰] یک عمارت بزرگ با حیاطی وسیع و شاه‌نشین و یک زیرزمین، این ساختمان را تشکیل می‌دادند.[۷۱] این خانه اتاق‌های پنج‌دری و سرسراهای متعدد داشت. اتاق پروین طویل ولی عرضش کم بود، تزیینات ساده‌ای در آن به چشم می‌خورد. چهاردیواریِ اتاقْ تخت‌خواب، میز کار، صندلی و کتاب‌های پروین را در خود جای داده بود. روی میز پروین قلم‌دان مشکی، خشک‌کن، گونیا و مقداری کتاب و کاغذ دیده می‌شد. روی دیوار یک تابلوی روبان‌دوزی و سوزن‌دوزی به ابعاد حدوداً چهل‌وپنج در پنجاه سانتی‌متر، هنر دست‌های نوجوانِ پروین، آویزان بود. پنج عدد تابلوی عکس که از آثار شرقی نقاش معروف فرانسوی ادموند دولاک که پیش‌تر در اتاق پدرش بود، حال روی دیوار اتاق پروین خودنمایی می‌کرد.[۱۸]
بعدها برادر پروین این ساختمان را با دیوارکشی به سه قسمت تقسیم کرد و به مالکان خصوصی فروخت. یکی از این خانه‌ها را شهرداری خرید، مرمت کرد و در اختیار کمیتهٔ ملی موزه (ایکوم) قرار داد. این ساختمان در سال۱۳۸۴ با شمارهٔ۱۴۶۱۹ به‌عنوان اثر ملی به‌ثبت رسید. خانهٔ وسط در اختیار دو خواهر است و خانهٔ سوم هم مربوط به مادر و پسری است که آن را تبدیل به کارگاه مبل‌سازی کرده‌اند.[۷۱]

سفرها

پروین همراهِ پدرش به عتبات عالیات، مشهد مقدس، قم، سنندج و اراک سفر کرده است.
او در سال۱۳۰۷ نیز به‌اتفاق پدر رهسپار رشت شد و با سَرور مهکامه محصص که شاعر و رئیس دبیرستان دخترانهٔ رشت بود، آشنا شد و این دوستی تا پایان عمر پروین ادامه یافت.
وی در سال۱۳۱۳ عازمِ کرمانشاه شد تا زندگی مشترک را با فضل‌الله آرتا آغاز کند، البته این زندگی فقط دوماه‌ونیم طول کشید.[۴۲]

کسانی که پروین از آن‌ها تأثیر گرفته است[۷۲]

پروین اعتصامی تفکرات خود دربارهٔ انسان، نکات اخلاقی و جامعه را به‌نظم درآورده و در این راه شیوهٔ بزرگان ادب را الگوی خویش قرار داده است. البته نه‌اینکه وی تقلید کرده باشد بلکه اشعار او از اصالت بیان برخوردارند. پروین همچون شاگردی نمونه در وادی ادبیات فارسی، قدرتِ نبوغ خود را آشکار کرده است.

YesY پروین به‌اندازهٔ زیادی از ناصرخسرو تأثیر گرفته است، لحن ناصرخسرو در کلام پروین هویداست و او همچون ناصرخسرو اندیشه‌های زاهدانه، عرفان اسلامی و پیام‌های انسانی را در شعر خود جای داده است.
پروین برخی از اشعار خود را هم‌وزن و هم‌قافیه با اشعار ناصرخسرو سروده است:

ناصرخسرو:

مرد را چه خوار دارد؟ تنِ خوش خوارشچون تو را خوار کند چون نکنی خوارش

پروین:

ای شده شیفتهٔ گیتی و دورانشدهر دریاست بیندیش ز طوفانش


پروین از حیث معنا و مفهوم نیز اشعار ناصرخسرو را الگوی خویش قرار داده است:

ناصرخسرو:

نکوهش مکن چرخ نیلوفری رابرون کن ز سر باد خیره‌سری را

پروین:

همه کردار تو از تست چنین تیرهچه کنی شکوه ز ماه و گله از اختر

YesY پروین در سرودن اشعاری که در وصف طبیعت هستند از منوچهری دامغانی الگو گرفته است. به‌عنوان مثال قصیدهٔ شب پروین به‌پیرویِ یکی از قصاید منوچهری از حیث وزن و قافیه و مضامین سروده شده است:

منوچهری دامغانی:

شبی گیسو فرو هشته به دامنپلاسین معجر و قیرینه گرزن

پروین:

شباهنگام کاین فیروزه گلشنز انوار کواکب گشت روشن

YesY پروین برای نوشتن قطعهٔ اشک یتیم به یکی از قطعات انوری نظر داشته و شعری هم‌مضمون و هم‌قافیه با آن سروده است. البته قطعهٔ انوری حاصل گفت‌وشنودی ساده بین زیرک با ابلهی است، ولی قطعهٔ پروین حاوی تصاویر زنده‌ای است، مثل زمانی که موکب پادشاه از میان شهر عبور می‌کند، نظاره‌گران برای دیدن پادشاه سروصدا می‌کنند و در این شلوغی پیرزنی با کودکی یتیم دربارهٔ پادشاه صحبت می‌کنند.

انوری:

آن شنیدستی که روزی زیرکی با ابلهیگفت کاین والی شهر ما گدایی بی‌حیاست

پروین:

روزی گذشت پادشهی از گذرگهیفریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست

YesY مثنوی‌های پروین، مخاطب را به‌یاد لحن عارفانهٔ مولانا می‌اندازد. به‌عنوان مثال در مثنوی عشق حق که گفت‌وگوی عاقل و دیوانه است، سوز عشق مولانا موج می‌زند.

پروین:

عاقلی، دیوانه‌ای را داد پندکز چه بر خود می‌پسندی این گزند

YesYشعر و اندیشهٔ پروین از فکر و اندیشهٔ سنایی تأثیر پذیرفته است. برای مثال سنایی بی‌اعتنایی به جهان را به‌نظم درمی‌آورد، پروین نیز این مطلب را بازگو می‌کند:

سنایی:

ای قوم از این سرای حوادث گذر کنیدخیزید و سوی عالم علوی سفر کنید

پروین:

رهاییت باید رها کن جهان رانگهدار ز آلودگی پاک جان را

YesY پروین شایسته‌ترین شاعری است که توانسته از لحاظ طرز تفکر و بلندنظری از سعدی پیروی کند. به‌عنوان مثال سعدی در باب حق‌گویی و مذمت محافظه‌کاری در گفتن سخن حق شعری می‌سراید و پروین نیز همین موضوع را دست‌مایهٔ شعر خود قرار می‌دهد:

سعدی:

سعدیا چندان که می‌دانی بگوحق نشاید گفت الّا آشکار

پروین:

وقت سخن مترس و بگو آنچه گفتنی استشمشیر روز معرکه زشت است در نیام

YesY شیوهٔ سخن نظامی در اشعار پروین به چشم می‌آید و لحن پروین در برخی از سروده‌هایش بسیار شبیه به مخزن‌الأسرار است:

نظامی:

آب بریز آتش بیداد رازیرتر از خاک نشان باد را

پروین:

کار مده نفس تبه‌کار رادر صف گل جا مده این خار را

YesY موضوع و محتوای شعر پروین با اشعار حافظ نیز همسانی دارند:

حافظ:

در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدمسرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور

پروین:

اگرت آرزوی کعبه بود در دلچه شکایت کنی از خار مغیلانش

استادان و شاگردان

استادان

نخستین استادِ پروین پدرش یوسف اعتصامی است که مترجم، نویسنده‌ و ادیب بود.
محمدتقی بهار و علی‌اکبر دهخدا نیز که از دوستان پدرش بودند، در تعلیمِ وی نقش داشتند.[۷۲]

سببِ شهرت

شهرت و شخصیت ادبی پروین مرهون قطعات اوست که غالباً از شیوهٔ ناصرخسرو، انوری، سنایی، سعدی و ادیب‌الممالک‌ تأثیر گرفته‌اند. برخی از قطعات وی نیز اقتباس از قطعات اروپایی به‌ویژه فابل‌های (حکایات تمثیلی و تعلیمی) ازوپ، لافونتن، هوراشیو اسمیث و... است که ترجمهٔ آن‌ها در مجلهٔ بهار منتشر می‌شد؛ ولی پروین با حسن اقتباس، روحی شرقی را در این حکایات دمیده است. او در شماری از قطعات تمثیلی خود از فن مناظره یا گفت‌وگو بهره برده است، مناظراتی بین اشخاص، حیوانات، اشیا و... که گاه تعریضی به اوضاع اجتماعی شاعر دارند.[۷۳]

پروین بر روی صحنه

نمایشنامهٔ زندگی پروین اعتصامی با عنوان اختر چرخ ادب پروین به‌نمایش درآمده است. نویسنده و کارگردان این اثر اعظم بروجردی است و سوسن مقصودلو در نقش پروین هنرنمایی می‌کند. این نمایش از سوی مرکز هنرهای نمایشی حوزهٔ هنری در تماشاخانهٔ مهر روی صحنه رفته است.[۶۰]
پروین نام فیلم سینمایی ایرانی است که در سال۱۳۸۴ به‌کارگردانی مرتضی احمدی هرندی ساخته شده است. فیلم‌نامه بر اساس کتاب اختر چرخ ادب پروین نوشتهٔ اعظم بروجردی، نگاشته شده است. آناهیتا نعمتی نقش اصلی این فیلم یعنی پروین اعتصامی را ایفا می‌کند.[۷۴]
فیلمی سینمایی دربارهٔ زندگی پروین اعتصامی در حال ساخت است که نغمه ثمینی فیلم‌نامهٔ آن را می‌نویسد.[۷۵]
مستند فصلی از هستی به‌کارگردانی پوران صارمی ساخته شده است که دربارهٔ زندگی‌نامهٔ پروین و اشعار وی است. این مستند از شبکهٔ مستند صداوسیما نیز پخش شده است.[۷۶]
انیمیشنی دربارهٔ پروین از سِری داستان‌های مشاهیر ایرانی به‌نویسندگی علی‌رضا تانی‌فر و کارگردانی اهورا شهبازی از شبکهٔ پویا پخش شده است.[۷۷]

نماد سفالی پرترهٔ پروین در قطار شهری مشهد[۷۸]
مجسمهٔ پروین در میدان اعتصامی در شهرک ولیعصر تبریز[۷۹]
مجسمهٔ پروین در برج میلاد تهران

مجسمه و نگاره‌هایی که از او کشیده‌اند

مجسمهٔ مومی پروین که از جنس سیلیکون ساخته شده، در موزهٔ مشاهیر برج میلاد تهران است. سازندهٔ این مجسمه علی‌رضا خاقانی است.[۸۰]


آثار و منبع‌شناسی

من این ودیعه به‌دست زمانه می‌سپرم

فهرست آثار

دیوان پروین اعتصامی: قصائد، مثنویات، تمثیلات و مقطعات

سبک، لحن و ویژگی آثار

دیوان اشعار پروین بالغ بر ۲۵۰۰ بیت است.[۷۱] این کتاب ۲۴۸ قطعه دارد که ۶۵ قطعه به‌صورت مناظره است.[۸۱]
شعر پروینْ سلیس، روان و خوش‌آهنگ است. مناظره‌ها و گفت‌وگوها را در خود جای داده است و گاهی اوقات نکته‌سنجی‌ها و حاضرجوابی‌های موجود در شعر بر لب خواننده لبخند می‌نشاند. البته این حاضرجوابی‌ها هرگز تکان‌دهنده و برآشوبنده نیستند، ازاین‌رو سروده‌های پروین برای دانش‌آموزان دبستانی و دبیرستانی به‌عنوان اشعاری آموزنده، روان و بی‌خطر شناخته شده‌اند و مورد قبول نویسندگان کتاب‌های درسی بوده‌اند.[۵۶]
در دیوانِ شعرِ پروین، روحِ تسلیم در برابر وقایع جهان موج می‌زند و پروین از ناگواری‌های این جهان شکایت و پرخاش نمی‌کند.[۸۲]
او در اشعار خود دست به ابتکار مضامین بدیع و ابداع معانی قریب زده و نظر خود را در موضوعات فلسفی و اخلاقی و اجتماعی بیان کرده است، که این نمایانگر هوش قوی، ذهن وقّاد و طبع خداداد وی است. او در استفاده از کلمات، الفاظ و تعابیر حسنِ انتخاب دارد که این امر موهبتی و فطری نیست، بلکه اکتسابی است و نتیجهٔ سال‌ها تحصیل، درس و معاشرت با علما و ادبا است.[۶]
سروده‌های پروین را می‌توان به دو بخش کهن و نو تقسیم کرد. به‌گفتهٔ بهار اشعار پروین از دو سبک پیروی می‌کنند که یکی سبک شاعران خراسان به‌ویژه ناصرخسرو و دیگری سبک شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است. از لحاظ معنی نیز نمایانگر افکار عارفان و حکیمان است. اشعار پروین واقع‌جو هستند و معانی را در ذهن تجسم می‌کنند.
پروین با ادبیات رمانتیک فرانسه آشنا بود و به‌ویژه تحت‌تأثیر ویکتور هوگو و اثر او یعنی بینوایان قرار داشت. او همچون شاعری رئالیست نابرابری‌های اجتماعی را می‌دید. اشعار رئالیستی پروین شامل موضوعات مبارزه با ستم و ستمگران، بدشماری دروغ و کینه و نیرنگ، انتقاد از کسانی که به فرودستان ستم می‌کنند و... است.
شعر پروین وجه عاطفی نیرومندی دارد که در اشعار مناظره‌ای حالتی نمایشی پیدا می‌کند و شاعر به اشیا جان می‌بخشد و آن‌ها را به گفت‌وگو وامی‌دارد و اوج تخیل پروین نیز همین جاست که در دل اشیا نفوذ می‌کند و حالات انسان‌گونه به آن‌ها می‌بخشد. البته شاعرانِ پیش از پروین نیز عنصر جان‌بخشی به اشیا را در شعر خود به‌کار گرفته‌اند؛ ولی پروین مهارت خاصی بین هم‌عصران خود در این زمینه دارد. قطعهٔ برگ گُریزان مثال خوبی در این زمینه است.[۵۹]:

...ز جانسوز اخگری برخاست دودینه تاری ماند زان دیبا، نه پودی
به خود هر شاخه‌ای لرزید ناگاهفتاد آن برگ مسکین بر سر راه
از آن افتادن بیگه، برآشفتنهان با شاخک پژمان چنین گفت
که پروردی مرا روزی در آغوشبه روز سختیم کردی فراموش
نشاندی شاد چون طفلان به مهدمزمانی شیر دادی، گاه شهدم
به خاک افتادنم روزی چرا بودنه آخر دایه‌ام باد صبا بود
هنوز از شکر نیکی‌هات شادمچرا بی‌موجبی دادی به بادم
هنرهای تو نیرومندیم دادره و رسم خوشت خورسندیم داد
گمان می‌کردم ای یار دلارایکه از سعی تو باشم پای بر جای
چرا پژمرده گشت این چهر شادابچه شد کز من گرفتی رونق و آب...

دیوان پروین اعتصامی مشتمل بر سه گونه شعر است: قصاید کوتاه و بلند، مقطعات که شامل تمثیل‌ها و حکایات است و مثنوی‌های کوتاه مستقل. پروین در نگاشتن قصاید خود کوشیده تا ناصرخسرو را الگوی خویش قرار دهد، مثنویاتش را به‌پیروی از عطار و جلال‌الدین مولوی و نظامی و گاهی هم از وحشی به‌نظم درآورده است، در مقطعات هم به انوری و سنایی چشم داشته؛ ولی در بیشتر موارد ابتکار خودش بوده است، از این جهت مقطعات را باید در دستهٔ شاهکارهای او به‌شمار آورد.
پروین طبع بسیار بلند و توانایی داشته و هرآنچه را که اراده می‌کرده می‌نگاشته است، وزن و قافیه دست و پای او را نبسته و منظورش را به‌راحتی در قالب شعر گنجانده است. تنها ایرادی را که می‌توان به مقطعات او گرفت این است که در برخی از آن‌ها گذاشتن قافیه کوششی بوده است و شاعر به‌محض نوشتن قافیهٔ مصراع نخست، قوافی دیگر را نیز با کوشش فراوان می‌نوشته است که اگر این قوافی از شعر حذف شوند نه‌تنها به شعر لطمه‌ای نمی‌خورد بلکه انسجام بیشتری پیدا می‌کند.
پروین در مقطعات و مثنویات خود از فن مناظره بهره برده است و سرمشق او در مناظره اسدی طوسی و عطار بوده‌اند.[۸۲] وی از روی فطرت و غریزهٔ خویش سبک مناظره را که «قدیمی‌ترین اسلوب حسن ادای مقصود» نام گرفته، در سروده‌های خود به‌کار برده است و از هر چیز سخن می‌گوید: چشم و مژگان، دام و دانه، مور و مار، سوزن و پیراهن، دیگ و ناوه، خاک و باد، مرغ و ماهی، صیاد و مرغ، ابر و باران، کرباس و الماس، کوه و کاه.
قصاید پروین که کمتر از یک‌سوم دیوان وی را تشکیل می‌دهند، مایه‌های مردانه دارند، از جمله موعظه‌گری، خردگرایی، استواری کلام و... . البته این مایه‌های مردانه دلیل بر این نمی‌شوند که نسبت مردانه را برای همهٔ دیوان پروین به‌کار بُرد، بلکه اشعار او به دلایل زیر مایه‌های زنانه نیز دارد:

YesY پروین هرگز مادر نشد؛ ولی در قطعاتش مادرانه سخن می‌گوید و مهر مادری را به مخاطب القا می‌کند. او در قطعهٔ حدیث مهر لذت مادری را از زبان کبوتری برای گنجشکی بازگو می‌کند:

گنجشک خرد گفت سحر با کبوتریکاخر تو هم برون کن از این آشیان سری...

YesY هشت شعر از دیوان پروین به توصیف کودکان یتیم و بدبختی‌های آنان اختصاص دارد، مانند قطعهٔ قلب مجروح:

دی کودکی به دامان مادر گریست زارکز کودکان کوی، کس به من نظر نداشت...

YesY پروین زنی نکته‌سنج و باریک‌بین است و در ورای هرچیز نکته‌ای را می‌بیند. او در قطعهٔ تیره‌بخت بی‌مهری نامادری را نسبت به دختری بیچاره چنین نشان می‌دهد:

دختری خرد شکایت سر کردکه مرا حادثه بی‌مادر کرد...


به‌طور کلی ویژگی‌های مهم شعر پروین عبارتند از:
هم خراسانی و هم عراقی: سبک شعری پروین تلفیقی از خراسانی و عراقی است. او در قصیده‌سرایی بیشتر از ناصرخسرو و در قطعه‌سرایی از سعدی پیروی کرده است.
استفاده از تمثیل: دیوان پروین پر از تمثیل و داستان است. می‌توان گفت پس از مولوی، هیچ شاعری به‌اندازهٔ پروین از تمثیل بهره نبرده است. او تمثیل‌های خود را با مناظره همراه می‌کند و همین نکته صمیمیت شعر را افزایش می‌دهد.
پندهای اخلاقی و عواطف انسانی: اشعار پروین به‌خصوص قطعات وی سرشار از پندهای اخلاقی و عواطف انسانی است. مهارت او در نمایاندن این مفاهیم بسیار زیاد است.
تجلی غم، درد و فقر: در اشعار پروین درد محرومان و رنج فقیران دیده می‌شود. این‌گونه مضامین که در سروده‌های سایر شاعران کمتر به چشم می‌خورد، تجلی غم و درد خود شاعر است که در اشعارش نمایان می‌شود.
برکناری از هزل، هوس و مدح: در دیوان پروین اظهار عشق، خوش‌گذرانی، مدح و هَوس‌رانی دیده نمی‌شود و این به‌سبب مشکلات و محرومیت‌هایی است که شاعر در اجتماع احساس کرده و در شعرهایش تجلی بیشتری داشته است.[۸۳]

منبع‌شناسی (منابعی دربارهٔ پروین و آثارش)

کتاب‌ها

  1. پروین اعتصامی، به‌قلمِ امیر اسماعیلی، انتشارات گوهرین، تهران، چ اول، ۱۳۷۸، ۳۲ صفحه
  2. پروین اعتصامی، از مجموعهٔ «مفاخر ایران‌زمین»، نوشتهٔ موسی اشرفی و سید پژمان میرجمهری، انتشارات سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، ۱۳۸۵، ۶۴ صفحه
  3. مجموعهٔ مقالات و قطعات اشعار که به‌مناسبت درگذشت و اولین سال وفات خانم پروین اعتصامی نوشته و سروده شده است، گردآوریِ ابوالفتح اعتصامی، انتشارات ابوالفتح اعتصامی، تهران، ۱۳۲۰، ۳۱ صفحه
  4. مجموعهٔ مقالات و قطعات اشعار که به‌مناسبت درگذشت و اولین سال وفات خانم پروین اعتصامی نوشته و سروده شده است و اظهار نظرها و تاریخچهٔ زندگانی پدر شاعر، گردآوریِ ابوالفتح اعتصامی، انتشارات ابوالفتح اعتصامی، تهران، چ اول، ۱۳۵۳، ۷۴ صفحه
  5. مجموعهٔ مقالات کنگرهٔ نکوداشت تولد پروین اعتصامی، به‌کوششِ منوچهر اکبری، انتشارات خانهٔ کتاب، تهران، چ اول، ۱۳۸۵، ۴۴۷ صفحه
  6. جهان‌بینی توحیدی در شعر پروین اعتصامی، به‌قلمِ سید محمد برهانی، انتشارات نسل نواندیش، تهران، چ اول، ۱۳۸۵، ۴۵۲ صفحه
  7. تربیت از دیدگاه پروین اعتصامی، نوشتهٔ محمدتقی توپچی‌پور، انتشارات منشور، تبریز، چ اول، ۱۳۸۴، ۱۶۰ صفحه
  8. شاعرهٔ ایران پروین اعتصامی؛ صوت المرأةالشرقیة فی العصرالحدیث، به‌قلمِ بدیع‌محمد جمعه، انتشارات مصرالجدیده، مصر، ۱۹۷۷م/ ۱۳۵۶ش، (به زبان عربی)
  9. در مدرسهٔ پروین، نوشتهٔ محمود حکیمی، انتشارات قلم، تهران، چ اول، ۱۳۸۵، ۱۰۲ صفحه
  10. پروین اعتصامی شاعره‌ای از تبار روشنی‌ها، به‌قلمِ احمد دانشگر، انتشارات حافظ نوین، تهران، چ اول، ۱۳۸۵، ۶۰۶ صفحه
  11. شاعری با چشم‌های آرام، نوشتهٔ ولی‌الله درودیان، انتشارات مؤسسهٔ ایران، تهران، ۱۳۷۷، ۲۱۸ صفحه
  12. یادنامهٔ پروین اعتصامی، گردآوریِ علی دهباشی، انتشارات دنیای مادر، تهران، چ اول، ۱۳۷۰، ۵۸۹ صفحه
  13. زنانه با پروین، به‌قلمِ شیرین‌دخت دقیقیان، تهران، ۱۳۷۹، ۴۳ صفحه
  14. سخنوران، روشن‌روانان، پروین اعتصامی و اندیشه‌های او،‌ نوشتهٔ ادوارد ژوزف، لس‌آنجلس، ۱۳۷۱، ۸۸ صفحه
  15. شب پروین، انجمن ادبی شهریار،‌ تبریز، ۱۳۴۹، ۵۹ صفحه
  16. پروین ستارهٔ آسمان ادب ایران، به‌قلمِ محمدجواد شریعت، انتشارات مشعل، اصفهان، ۱۳۵۶، ۲۶۳ صفحه (عنوان عطف: جاودانهٔ پروین)
  17. خانم پروین اعتصامی اوراس کی شاعری، نوشتهٔ محمدرشید طارق، ۱۹۶۶م، ۱۳۴۵ش، ۳۷۴ صفحه، (به‌زبان اردو)
  18. پروین اعتصامی بزرگ‌ترین شاعرهٔ پارسی‌زبان، به‌قلمِ کریم عسکری تورزنی، انتشارات کوچک، تهران، ۱۳۶۴، ۱۰۳ صفحه
  19. پروین و نازک: ستارگان ادب پارسی و عرب، نوشتهٔ بتول علی‌نیا، انتشارات ماهرنگ، تهران، ۱۳۸۳، ۲۵۴ صفحه
  20. شکوه شکوفه: شخصیت و دیوان پروین اعتصامی در شرحی کوتاه (اجتماعی و فلسفی)، به‌قلمِ کریم فیضی تبریزی، انتشارات پیام دبیر، چ اول، ۱۳۸۲، ۳۹۶ صفحه
  21. راز پروین، نوشتهٔ کریم فیضی، انتشارات مطبوعات دینی، چ اول، ۱۳۸۳، ۴۶۲ صفحه
  22. کتاب‌شناسی توصیفی پروین اعتصامی، به‌قلمِ روح‌انگیز کراچی، انتشارات ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران، چ اول، ۱۳۸۳، ۱۳۵ صفحه
  23. پروین اعتصامی همراه با کتاب‌شناسی توصیفی، نوشتهٔ روح‌انگیز کراچی، انتشارات داستان‌سرا، تهران، چ اول، ۱۳۸۳، ۲۸۴ صفحه
  24. تهمت شاعری، به‌قلمِ فضل‌الله گرکانی،‌ انتشارات روزنه،‌ تهران، ۱۳۵۶، ۱۴۴ صفحه
  25. نوحهٔ بلبل: برگزیده‌ای از اشعار و حکایات اخلاقی پروین اعتصامی، نوشتهٔ حشمت مؤید و مارگارت آرنت مادلونگ، لکزینگتون، کنتاکی، مزدا، ۱۹۸۵م، ۱۳۶۴ش، (به‌زبان انگلیسی)
  26. مجموعهٔ مقالات پروین اعتصامی، گردآوریِ دبیرخانهٔ جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی با همکاری انجمن آثار و مفاخر ایران و مؤسسهٔ فرهنگی عدن،‌ انتشارات دبیرخانهٔ جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی
  27. آینهٔ پروین و اشعار برگزیده از دیوان پروین اعتصامی، نوشتهٔ عباس‌علی (آقا محمد) محمدی، انتشارات چاپخش، تهران، چ اول، ۱۳۵۵، ۱۵۸ صفحه
  28. پروین اعتصامی،‌ نوشتهٔ حسین معینی،‌ انتشارات کانون زبان ایران، تهران،‌ چ اول، ۱۳۸۴،‌ ۴۸ صفحه
  29. زن، پروین حقیقت یا مجاز؟ (در آینهٔ شعرهای پروین اعتصامی)، نوشتهٔ عبدالحسین موحد، انتشارات محیا، چ اول،‌ ۱۳۷۴، ۱۳۵ صفحه
  30. نگرشی بر اشعار پروین اعتصامی،‌ به‌قلمِ منوچهر ناظر، انتشارات سروش،‌ تهران، ۱۳۶۰، ۶۷ صفحه
  31. جاودانهٔ پروین اعتصامی و برگزیدهٔ آثارش، نوشتهٔ حسین نمینی، انتشارات کتاب فرزان، تهران، چ اول، ۱۳۶۲، ۳۶۷ صفحه
  32. پروین اعتصامی، مشاهیر ایران ۹، انتشارات تیرگان، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۲، ۱۲۸ صفحه

نشریات

  • پروین، ماهنامهٔ ادبی، شمارهٔ صفر،‌ آبان۱۳۸۰
  • کبوتر فضل، مجموعهٔ مقالات همایش پروین اعتصامی، مهر۱۳۸۰، دانشگاه تبریز
  • کتاب هفته، ویژه‌نامهٔ یکصدمین سال تولد پروین اعتصامی، اسفند۱۳۸۵، شمارهٔ ۷۲ (پیاپی ۷۲۳)
  • مجلهٔ ایران‌شناسی، تابستان۱۳۶۸، سال ۱، شمارهٔ ۲[۸۴]

بررسی موردی چند اثر

مست و هشیار

قطعهٔ مست و هشیار

عنوان این قطعه به مخاطب نشان می‌دهد شعر مقابلهٔ بین دو فرد است که یکی هشیار در ظاهر سمبلِ ارزشمندی و دیگری مست در نگاه عمومی نشانهٔ بی‌بندوباری است. همین عنوان مخاطب را جذب می‌کند تا این مقابله را بخواند.
بیت نخست این شعرِ ده‌بیتی زمینهٔ گفت‌وگوی مست و هشیار را می‌چیند و در ابیات بعدی، ابتدای هر مصراع فعل «گفت» دیده می‌شود که مصراع‌های فرد حاوی سخنان محتسب و مصراع‌های زوج حاوی سخنان مست است و این تقارن تا پایان ادامه می‌یابد.
واژهٔ «نیست» در ظاهر ردیف شعر است؛ ولی در واقع تکرارِ این واژه انکار و تقابل را در ذهنِ مخاطب القا می‌کند. گفته می‌شود که پروین در این شعر خود از صنعت تکرار استفاده کرده است. واژه‌هایی همچون «قاضی، والی، مسجد، دینار، کلاه و بسیار» که در مصراع‌های فرد آورده شده و در مصراع‌های زوج تکرار شده‌اند نمایانگرِ زیرکیِ فرد مست است که بادقت به سخنان فرد مقابل گوش می‌کند و پاسخ می‌دهد.
زمانی که به‌شکل جداگانه مصراع‌های اول ابیات را باهم و مصراع‌های دوم را باهم مقایسه می‌کنیم، مشاهده می‌شود که پروین از صنعت توازن بهره برده است. شاعر در مصراع اول بیت دوم می‌گوید: مستی، زان‌سبب افتان و خیزان می‌روی و در مصراع اول بیت نهم نیز چنین می‌گوید: می بسیار خوردی، زان‌چنین بیخود شدی؛ همان طور که مشاهده می‌شود هر دو مصراع ساختار یکسانی دارند و در هر دو، جملهٔ پایه توسط قیدهای «زان‌چنین» و «زان‌سبب» به جملهٔ پیرو مرتبط شده است. در مصراع‌های زوج نیز توازن مشاهده می‌شود، در مصراع دوم بیت اول که آغاز صحبت‌های مست است، ندای «ای دوست» دیده می‌شود و در مصراع دوم بیت نهم که پایان سخنان اوست، ندای «ای بیوده‌گو» آورده شده که نمایانگرِ تحول کلامی فرد مست نسبت به محتسب است.
در بررسی شعر از حیث آوایی مشاهده می‌شود قافیه‌ها، واژه‌های «افسار، هموار، خمار، بدکار، دینار و...»، با واژهٔ هشیار نیز که در عنوان شعر است، آوای یکسان دارند و توجه مخاطب را به عنوان شعر جلب می‌کنند. علاوه بر قافیه‌های ذکرشده، درون مصراع‌ها نیز قافیه‌هایی وجود دارند که آهنگ شعر را افزایش می‌دهند؛ برای مثال در مصراع اول بیت ششم «پنهان و وارهان» و در مصراع اول بیت هفتم «غرامت و جامه‌ات» آوای یکسان دارند.
عبدالحسین زرین‌کوب بر این باور است که پروین در نوشتن این شعر از یکی از حکایت‌های مولانا الهام گرفته است؛ ولی در شعر پروین حاضرجوابیِ فردِ مست لطف خاصی دارد که قصهٔ مولانا ندارد.[۸۵]

غزل سفر اشک

محمدتقی بهار دربارهٔ این غزل چنین می‌نویسد:

ناشرانی که اشعار او را منتشر کرده‌اند

کودکان و پروین

انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، انتشارات تلاش، به‌نشر، برومند، رهنما، حدیث، سنبله در مشهد، قطره، مرز فکر و پیام نیک، پرگار پارس، آیدین در تبریز، نقش‌اندیش، حسام‌الدین، وفاجو در تبریز، پژوهش، پیام عدالت، محمد، قدیانی، ثالث، خدمات فرهنگی کرمان، اوسان، مهتاب، ققنوس، نمونه حافظ، جان‌زاده، فخر رازی، جرس، حدید، نی، افشار، مطبعهٔ مجلس، جواهری، یاد عارف، عطار، طاهری، پیدایش، کتاب همراه، باقرالعلوم، مروارید، قائم نوین و امیرکبیر.[۸۴]

تعداد چاپ‌ها و تجدید چاپ‌ها

چاپ اول دیوان پروین زیر نظر خود و پدرش بود. چاپ دوم تا هشتم در سال۱۳۶۳ زیر نظر برادرش ابوالفتح اعتصامی بود.[۸۷]
نخستین بار در سال۱۳۱۴ سعید نفیسی دیوان پروین را به‌چاپ رساند، نُه سال بعد که ابوالفتح اعتصامی به دیدار نفیسی رفت، چاپ سوم این کتاب را هم برای او بُرد و سعید نفیسی دراین‌باره می‌گوید: «در همین مدت کوتاه سه چاپ از دیوان پروین انتشار یافته است و این می‌رساند که ادبیات ایران هر سه سال حوصلهٔ یک چاپ از این کتاب را دارد.»[۸۲]
به‌سبب اقبال فراوان مردم به سروده‌های پروین اعتصامی و در نتیجه کثرت نشر، امکان برآورد تعداد نوبت‌های چاپ و شمارگان تیراژ دشوار است. از میان چاپ‌های متعدد دیوان پروین اعتصامی، دیوان قصاید، مثنویات، تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی به‌اهتمامِ دکتر ولی‌الله درودیان از انتشارات نشر نی در تهران به‌سال۱۳۷۵ یکی از برترین‌هاست.[۸۸]

نوا، نما و نگاه

پانویس

  1. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۹۳.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۳۶.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ دهخدا، لغت‌نامه، ۵۵تا۷۶.
  4. اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ۱۲۹.
  5. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۰۵.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ دهباشی، یادنامهٔ پروین اعتصامی، ۳۳۱ و۳۳۸.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «پروین اعتصامی». شیوه، ش. ۲. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ «پروین دردآشنای زمانه». ندا، ش. ۳۹و۴۰. 
  9. اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ۳۹.
  10. صاعدی، اختر چرخ ادب، ۵۸.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ دهباشی، یادنامهٔ پروین اعتصامی، ۴۸۶.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۶۲.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۶۷.
  14. «جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی از آغاز تا امروز». 
  15. «آشنایی با جشنوارهٔ فیلم پروین اعتصامی». 
  16. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۹۲.
  17. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۶۰.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ ۱۸٫۶ «مکاتبهٔ مهرانگیز اعتصامی با احمد دانشگر». ماهنامه پروین، ش. ۳. 
  19. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۱۰.
  20. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۲۵.
  21. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۱۴.
  22. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۹۹.
  23. مشرف، پروین اعتصامی پایه‌گذار ادبیات نئوکلاسیک ایران، ۵۳.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ یغما، ش. ۳۶۰. 
  25. بهار، دیوان اشعار ملک‌الشعرا بهار.
  26. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۵۶.
  27. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۳۵.
  28. گرکانی، تهمت شاعری، تحقیقی در احوال و پژوهشی در دیوان اشعار پروین اعتصامی.
  29. قدمیاری، معجزهٔ پروین، ۳۰۱.
  30. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۳۶.
  31. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۱۹.
  32. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۶۵.
  33. «سه نامهٔ ۱۳آذر۱۳۱۳ و ۵تیر و ۲۳مرداد۱۳۱۴». فصل‌نامهٔ ایران‌شناسی، ش. ۱. 
  34. اژدرپناه، پروین اعتصامی، شاعر درد و رنج، ۳۸.
  35. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۸.
  36. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۳۸.
  37. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۲.
  38. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۱۹.
  39. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۳.
  40. اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ۴۸۰.
  41. صاعدی، اختر چرخ ادب.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ «سال‌شمار». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲، ۱۱۳ و ۱۱۴ (۱۳۸۵ و ۱۳۸۶). 
  43. خاماچی، شهر من تبریز، ۳۲۱.
  44. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۸۳.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ ۴۵٫۲ حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۱۳.
  46. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۲۰.
  47. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۶۷.
  48. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۳۳۵.
  49. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۳۲۳.
  50. بامداد، زن ایرانی، از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، ۸۹.
  51. اتحاد، پژوهشگران معاصر ایران، ۴۹۲.
  52. «۲۵اسفند؛ روز بزرگداشت پروین اعتصامی». 
  53. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۲۱۹.
  54. «یادبود پروین اعتصامی در باغ‌موزهٔ نگارستان تهران». 
  55. شهریار، دیوان شهریار، ۱۲۵۷.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ قدمیاری، معجزهٔ پروین، ۲۵۶.
  57. دهباشی، یادنامهٔ پروین اعتصامی، ۱۹۲.
  58. دهباشی، یادنامهٔ پروین اعتصامی، ۵۲۸.
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ ۵۹٫۲ «ویژگی‌های شعر پروین اعتصامی». کیهان فرهنگی، ش. ۱۳۷. 
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ «نمایش پروین اعتصامی». حافظ، ش. ۲۱. 
  61. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۸۶.
  62. بامداد، زن ایرانی، از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، ۵۴.
  63. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۹۱.
  64. «برگزیده‌ها (نامه‌های پروین اعتصامی به مهکامه محصص)». ایران‌شناسی، ش. ۴۹. 
  65. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۰۹.
  66. اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ۳۰.
  67. قدمیاری، معجزهٔ پروین، ۲۳۶.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ «اختر چرخ ادب در غربت غریبانه شهر». 
  69. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۱۲.
  70. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۱۵۹.
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ ۷۱٫۲ «نگاهی به خانه‌های پروین اعتصامی در تبریز و تهران». 
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ «پروین اعتصامی و تأثیرپذیری از استادان پیشین ادب فارسی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲تا۱۱۴. 
  73. روزبه، ادبیات معاصر ایران (نظم).
  74. «بازی درونی برای ۱۰روز آخر زندگی پروین». 
  75. «زندگی‌نامهٔ پروین اعتصامی فیلم می‌شود». 
  76. «سینما حقیقت؛ فصلی از هستی». 
  77. «انیمیشنی جذاب در مورد پروین اعتصامی». 
  78. «نماد سفالی پرترهٔ پروین اعتصامی در قطار شهری مشهد رونمایی شد». 
  79. «۲۵اسفند، روز بزرگ‌داشت پروین اعتصامی». 
  80. «موزهٔ مشاهیر در برج میلاد تهران». 
  81. «شعر روی سنگ قبر پروین اعتصامی». 
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ ۸۲٫۲ «پروین اعتصامی». پیام نو، ش. ۲. 
  83. خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی در شعر فارسی، ۴۰۰.
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ «کتاب‌شناسی: کتاب‌شناس پروین اعتصامی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲تا۱۱۴. 
  85. «بررسی یکی از اشعار پروین اعتصامی». پژوهش زبان‌های خارجی، ش. ۳۸. 
  86. اعتصامی، دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی، ح.
  87. حدّادی، زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی، ۳۲۸.
  88. «معرفی کتاب: نگاهی به تازه‌ترین نشر دیوان پروین اعتصامی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲تا۱۱۴. 

منابع

  • حدّادی، نصرالله (۱۳۹۳). زندگی و زمانهٔ پروین اعتصامی. تهران: نامک. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۷۲۱-۲۸-۶.
  • اتحاد، هوشنگ (۱۳۸۵). پژوهشگران معاصر ایران. ۱۱. تهران: فرهنگ معاصر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۶۳۷-۴۳-۴.
  • اتحاد، هوشنگ (۱۳۹۰). پژوهشگران معاصر ایران. ۸. تهران: فرهنگ معاصر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۶۳۷-۰۱-۴.
  • صاعدی، عبدالعظیم (۱۳۹۵). اختر چرخ ادب؛ مروری بر زندگی و شعر پروین. تهران: نخل دانش. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۹۴۸-۸۱-۵.
  • خاماچی، بهروز (۱۳۸۸). شهر من تبریز. تبریز: ندای شمس.
  • دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه. ۴. تهران: دانشگاه تهران.
  • اعتصامی، ابوالفتح (۱۳۵۵). مجموعه مقالات و قطعات اشعار. تهران: بهمن۲۵۳۵.
  • دهباشی، علی (۱۳۷۰). یادنامهٔ پروین اعتصامی. تهران: دنیای مادر.
  • بامداد، بدرالملوک (۱۳۴۷). زن ایرانی، از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید. ۱. تهران: ابن سینا.
  • مشرف، مریم (۱۳۹۱). پروین اعتصامی، پایه‌گذار ادبیات نئوکلاسیک ایران. تهران: سخن.
  • قدمیاری، مجید (۱۳۸۸). معجزهٔ پروین. تهران: سخن.
  • شهریار، محمدحسین (۱۳۹۱). دیوان شهریار. ۲. تهران: زرین.
  • گرکانی، فضل‌الله (۱۳۵۶). تهمت شاعری،‌تحقیقی در احوال و پژوهشی در دیوان اشعار پروین اعتصامی. تهران: روزنه (وابسته به شرکت فرهنگی و تحقیقاتی زرمیوند.
  • بهار، محمدتقی (۱۳۸۲). دیوان اشعار ملک‌الشعرا بهار. ۲. تهران: آزادمهر.
  • روزبه، محمدرضا (۱۳۸۱). ادبیات معاصر ایران (نظم). تهران: روزگار.
  • دریا. «پروین اعتصامی». شیوه، ش. ۲ (۱۳۳۲). 
  • اعتصامی، پروین (۱۳۵۵). دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و قطعات پروین اعتصامی. تهران: ابوالفتح اعتصامی، ۲۵۳۵.
  • خالقی‌راد، حسین (۱۳۷۵). قطعه و قطعه‌سرایی در شعر فارسی. علمی و فرهنگی.
  • نایبی، فرامرز. «پروین دردآشنای زمانه». ندا ۱۱، ش. ۳۹ و ۴۰ (۱۳۸۲). 
  • دانشگر، احمد. «مکاتبهٔ مهرانگیز اعتصامی با احمد دانشگر». ماهنامه پروین (تهران)، ش. ۳ (۱۳۸۱). 
  • «سه نامهٔ ۱۳آذر۱۳۱۳ و ۵تیر و ۲۳مرداد۱۳۱۴». فصل‌نامهٔ ایران‌شناسی (نیویورک) ۱۳، ش. ۱ (۱۳۸۰). 
  • فخری، آذر. «سال‌شمار». کتاب ماه ادبیات و فلسفه (تهران)، ش. ۱۱۲تا۱۱۴ (۱۳۸۵و۱۳۸۶). 
  • علی‌محمدی، علی. «کتاب‌شناسی: کتاب‌شناس پروین اعتصامی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه (تهران)، ش. ۱۱۲تا۱۱۴ (۱۳۸۵و۱۳۸۶). 
  • دستغیب، سید عبدالعلی. «ویژگی‌های شعر پروین اعتصامی». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۱۳۷ (۱۳۷۶). 
  • نفیسی، سعید. «پروین اعتصامی». پیام نو ۱، ش. ۲ (۱۳۲۳). 
  • حسام، س. «نمایش پروین اعتصامی». حافظ، ش. ۲۱ (۱۳۸۴). 
  • یغمایی، حبیب. یغما (تهران) ۳۱، ش. ۳۶۰ (۱۳۵۷). 
  • «برگزیده‌ها (نامه‌های پروین اعتصامی به مهکامه محصص)». ایران‌شناسی ۱۳، ش. ۴۹ (۱۳۸۰). 
  • صدیقی، امین. «معرفی کتاب: نگاهی به تازه‌ترین نشر دیوان پروین اعتصامی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲تا۱۱۴ (۱۳۸۵و۱۳۸۶). 
  • بقایی، مرجان. «پروین اعتصامی و تأثیرپذیری از استادان پیشین ادب فارسی». کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ش. ۱۱۲تا ۱۱۴ (۱۳۸۵و۱۳۸۶). 
  • قدیمی، مهوش و نرگس هوشمند. «بررسی یکی از اشعار پروین اعتصامی». پژوهش زبان‌های خارجی، ش. ۳۸ (۱۳۸۶). 

پیوند به بیرون