بیژن جلالی

از ویکی‌ادبیات
پرش به: ناوبری، جست‌وجو
بیژن جلالی
Bijan jalali.jpg
نام اصلی بیژن جلالی‌زاده
زمینهٔ کاری شعر
زادروز ۳۰آبان۱۳۰۶
تهران
پدر و مادر ابراهیم جلالی
اشرف‌الملوک هدایت
مرگ ۲۴دی۱۳۷۸
تهران
محل زندگی تهران، پاریس، تبریز و شمشک
علت مرگ سکتهٔ مغزی
جایگاه خاکسپاری تهران، بهشت زهرا
لقب شاعر شعر سکوت
بنیانگذار شعر سپید
سال‌های نویسندگی سال‌های اول جوانی
کتاب‌ها روزها، دل ما و جهان، رنگ آب‌ها، دربارهٔ شعر، شعر سکوت و...
مدرک تحصیلی لیسانس زبان فرانسه
دانشگاه دانشکدهٔ علوم دانشگاه تهران، دانشگاه تولوز (فرانسه)، دانشگاه پاریس، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی تهران
دلیل سرشناسی سرودن شعرهای ساده کوتاه سپید
اثرگذاشته بر بوف کور، عرفان بودیسم و عفان اسلامی و ایرانی

بیژن جلالی که از آغاز دههٔ چهل به‌بعد اشعارش را منتشر کرد، به‌تدریج، به‌عنوان یکی از شاعران شاخص شعر سپید، به‌ویژه شعر سپید کوتاه در ایران شناخته شد.[۱]

* * * * * * * *

علاقه به شعر و ادب، فلسفه و عرفان، زندگی در محیط فرهنگی خاندان هدایت، گفت‌وگو با دایی‌اش صادق هدایت و تأثیرپذیری از او و اقامت پنج‌ساله دورهٔ جوانی در فرانسه، پیوندهایی میان جلالی و نوشتن به‌وجود آورد. او گاهی به‌فارسی و گاهی به‌فرانسوی می‌نوشت؛ اما آن‌ها را جدی نمی‌گرفت. اما پس از این‌که به ایران بازگشت و توانست با فراغ بیش‌تری بخواند و بیندیشد و بنویسد، تأمل‌های شاعرانه‌اش نظم گرفت.
او از آغاز دههٔ چهل این تأمل‌ها را به نشر سپرد. سروده‌هایش درمجموع با تلقی مثبت و گشاده‌رویانه‌ای از اهل ادب معاصر روبه‌رو شد. هرچند شعرهایش همه سپید بود و به‌نسبت هم‌نسلانش تا حدی دیر به انتشار آن‌ها پرداخت.
بیژن جلالی شاعری است که اشعارش به‌ویژه پس از مرگ با استقبال نسل جدیدی از مخاطبان ادبی مواجه شد که سادگی بیان و تصاویر او را در شعر می‌پسندیدند. اگرچه شعر جلالی بر مفاهیم عمیق انسانی تأمل می‌کند؛ خاصه مفهوم «مرگ» و «نیستی». روزانه‌ها پخته‌ترین اثر اوست٬ آخرین کتابی که در زمان حیات او منتشر شد. پس از آن کتاب‌های بسیاری به کوشش بستگان او منتشر شد؛ اما از آن‌جا که برخی از این اشعار به سال‌های بسیار دور گذشته بازمی‌گردد بعید می‌نماید که شاعر خود قصد انتشار آن‌ها را داشته است.[۲]

آیینه‌وار می‌نگرم و نقش جهان را باز می‌گویم
چه غم‌انگیز است با چشم‌های باز خفتن
بیژن جلالی و کیکاووس یاکیده در یک قاب
معمولاً خنده‌رو بود
هیچ کس نخواهد دانست که روی سخن من با که بوده است

محتویات

از میان یادها

مرگ‌آگاهی شاعران!

کامیار عابدی می‌گوید:

واپسین‌باری که جلالی را دیدم دو هفته پیش از رفتنش به حالت اغما بود. قراری گذاشتیم تا جایی برویم ابتدا نمایشگاه نقاشی که نشد و بعد یک انتشاراتی که شد و بعد هم رفتیم به کافهٔ مورد علاقه‌اش در این سال‌ها که کافه شوکا بود. بعد از آن هم دو سه بار تلفنی صحبت کردیم. پیوستگی عاطفی و معنوی‌ام با وی بسیار بود...[۳]

عبا بر دوش

فروزنده اربابی می‌گوید:

حدود ساعت ۱۲ یا یک بعد از نیمه‌شب من و همسرم جلوی در منزل جلالی رسیدیم. او را دیدیم عبا بر دوش و کلاه بر سر، بیرون از منزل مشغول غذادادن به گربه‌های فراوان بود که دور او را فرا گرفته بودند. صحنه‌ای بود بسیار زیبا و لطیف و فراموش‌نشدنی. همسرم گفت: ای کاش از این صحنه عکس می‌گرفتم و بعد گفت: آقای جلالی مثل مصلحان زندگی می‌کند؛ انسان وارسته‌ای است و خوشابه‌حال ما که با چنین شخصیتی آشنا هستیم.[۴]

اخوانیه خرمشاهی

یک‌ بار با چند تن از یاران خواص، در حیاط رستوران سورِن، کنار زمزمهٔ نامحسوس فوارهٔ آن حوض ماهی‌نشان و گربه‌نشین، بر سر یک میز نشسته بودیم. درآمدم که آقای جلالی! محض اختلاط و سربه‌سرگذاشتن شما شعری برایتان سروده‌ام؛ که در مدح آدم همواری چون شما نمی‌توان شعری ناهموار گفت و تعارفاتی از این دست. لبخند همیشگی دلنوازش به خنده‌ای کوتاه آمیخته شد و با حرکت سر و دست تشجیعم کرد که شعر بی‌اهمیت و به‌اصطلاح اخوانی‌ام را بخوانم و من خواندم:

خدای حفظ کند بیژن جلالی راکه اعتبار دگر داد شعر عالی را
پس از فروغ و سپهری جهان چه خالی بودجلالی آمد و پر کرد جای خالی را
ز سبک هندی و رندی در او نشانی نیستفقط به‌طرز خوشی گفت شعر حالی را
چو آتشی که نگنجد به زیر خاکستربه روی جلد ببین روز پرتقالی را
ز بس که همدل و هم‌زلف و هم‌قیافه شدندتمیز کس ندهد فانی و جلالی را
جهان به زیر پر شعر خویش بگرفتیبمان و قدر بدان این شکسته‌بالی را
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

و کدامین صله ارزنده‌تر از تغییر ذائقه و احساس قلقلک‌مانندی که به جلالی دست داد، بالاتر بود؟[۵]

زندگی و یادگار

زندگی‌نامه

بیژن جلالی‌زاده، مشهور به بیژن جلالی، از چهره‌های شناخته‌شده شعر معاصر ایران، ۳۰آبان۱۳۰۶ در خیابان پاریس تهران به‌دنیا آمد. پدر بیژن، ابراهیم جلالی بود و مادرش اشرف‌الملوک هدایت. خانوادهٔ پدری‌اش در اصل تفرشی بودند. جد اعلای آن‌ها میرزا علی مستوفی نام داشت. پدربزرگش شمس‌الدین جلالی (فطن‌الملک) بود. و در اواخر دورهٔ پهلوی اول در وزارت داخله و وزارت دارایی مناصب مهمی را بر عهده گرفت. خانواده مادری جلالی از خاندان قدیمی هدایت به‌شمار می‌رفتند. سرسلسهٔ این خاندان در دورهٔ قاجار، رضاقلی‌خان هدایت، نویسنده و تاریخ‌نگار مشهور است؛ صاحب دو اثر مجمع‌الفصحا و ریاض‌العارفین. رگهٔ فرهنگی خاندان هدایت در تیرهٔ نیرالملکی آنان بیشتر دیده می‌شود. نیرالملک، یکی از فرزندان رضاقلی‌خان بود که به وزارت علوم رسید و حدود سه دهه ریاست دارالفنون را نیز برعهده داشت؛ یکی دیگر از پسرانش اعتضادالملک بود که ذوقی هم در نقاشی داشت. پسرانِ اعتضادالملک به نام‌های عیسی، محمود و صادق نیز ذوق ادبی و هنری داشتند. صادق هدایت سرسلسلهٔ داستان‌نویسی ایران در عصر تجدد است.[۱]
پدر بیژن در آلمان کشاورزی خواند و به ایران آمد. آخرین‌شغلش بازرسی وزارت کشاورزی بود. مادر بیژن زنی تیزبین بود با روحی ظریف، اما ازدواجش با ابراهیم متناسب نبود؛ از نظر روحی و رفتاری با هم سازگاری نداشتند. بیژن با خانواده مدتی به‌سبب شغل پدر در شمشک زندگی کرد. در همهٔ دوران کودکی، حیوانات اهلی و دست‌آموز در خانهٔ‌شان نگهداری می‌کردند و با طبیعت پیوند داشتند. مادر گاهی برای بچه‌ها شعر و نثر سعدی را می‌خواند. بیژن از ده‌سالگی نزد پدر و همسر دومش (مهری اعلم) ماند و رابطهٔ خوبی هم با نامادری‌اش داشت اما مهرداد، برادر کوچک‌تر با مادرش بزرگ شد. دوران کودکی برای بیژن جز سعادت تنهایی و پیوند با طبیعت نبود. او بر این امر باور دارد اگرچه خاطره‌های به‌جا مانده پدر و بگومگوهای پدر و مادر همواره برایش ناگوار بود. او در نیمهٔ دوم زندگی‌اش معاشرتی با خانوادهٔ پدری نداشت؛ اما در دورهٔ نوجوانی مجذوب ترانه‌های خیام هدایت بود و شاهنامه و چند دیوان کهن؛ از خواندن پاورقی‌های روزنامه‌ها هم لذت می‌برد.[۶]
در دورهٔ جدایی پدر و مادر، بیژن ده‌ساله است و پدر به‌عنوان رئیس ادارهٔ پیشه و هنر آذربایجان منسوب شده و به تبریز می‌روند. او سال‌های پنجم و ششم در مدرسهٔ رشدیه و سال اول متوسطه را در دبیرستان فردوسی تبریز می‌گذراند. ترکی را در طی اقامت سه ساله‌اش در تبریز می‌آموزد. در این مدت با یکی از همدوره‌ای‌هایش به نام یدالله امینی «مفتون» دوست می‌شود. بعد به تهران می‌آید و دورهٔ دبیرستان را در رشتهٔ طبیعی به‌پایان می‌رساند. بعد تصمیم می‌گیرد رشتهٔ پزشکی را انتخاب کند که منصرف شده، فیزیک را برمی‌گزیند تا در کنار آن از فلسفه دور نباشد. اما از سال ۱۳۲۵تا۱۳۳۱ چندماهی در رشتهٔ فیزیک دانشگاه تهران و چندسالی در رشتهٔ علوم طبیعی دانشگاه‌های تولوز و پاریس درس می‌خواند تا این‌که همه آن‌ها نیمه‌کاره رها می‌کند زیرا علاقه به شعر و گشت‌وگذار آزاد در زمینه‌های فلسفه و هنر و ادبیات، او را از انضباط و نظم درس‌خواندن دور می‌کند. وی در بازگشت، در رشتهٔ زبان و ادبیات فرانسوی دانشگاه تهران تحصیل کرد و دورهٔ لیسانس را به‌پایان می‌برد. استادان وی در این دوره عیسی سپهبدی، موسی بروخیم، ژان رو فرانسواز، خانم شیبانی، امینه پاکروان و بانوی فرانسوی آندریو بودند و درس ادبیات فارسی دانشجویان این رشته نیز برعهدهٔ پرویز ناتل خانلری بود.
بیژن جلالی از سال۱۳۲۵ تا مدتی به کارهای گوناگونی پرداخت. در دبیرستان‌ها انگلیسی درس می‌داد. چندی هم مسئول آزمایشگاه دبیرستان ایرانشهر بود. زمانی هم در موزهٔ مردم‌شناسی وزارت فرهنگ کار می‌کرد. چون دورهٔ مردم‌شناسی را در موزهٔ مردم‌شناسی پاریس گذرانده بود در این موزه با منوچهر شیبانی شاعر و و جلیل ضیاءپور نقاش آشنا شد. سرانجام به کار در شرکت فرانسوی آنتروپوز مشغول شد. با استفاده از بورس این شرکت، یک دورهٔ اقتصاد نفت را در پاریس به‌پایان برد. کار اداری رسمی را در شرکت نفت و شرکت پتروشمی پی گرفت، تااینکه سال۱۳۵۹ بازنشسته شد.
جلالی ازدواج نکرد. زندگی‌اش در سکوت و با آرامش و تلألویی خاص ادامه داشت.
چند روزی پس از نیمهٔ آذرماه۱۳۷۸ دچار سکته مغزی شد. اندکی بیش از یک ماه را در اغما گذراند و در روز آدینهٔ ۲۴دی‌ماه همان سال در سن ۷۲سالگی درگذشت و در بهشت زهرای تهران قطعهٔ ۹، ردیف ۱۰۲، شمارهٔ ۲۰ به خاک سپرده شد.
بعد از درگذشتش مجموعهٔ بسیار زیادی از اشعار او که تا آن زمان چاپ نشده بود به‌همت برادرش مهرداد جلالی و انتشارات مروارید به‌چاپ رسید. [۱][۷]

دو دههٔ پایانی زندگی بیژن جلالی

یکی از حوادث ناگوار در زندگی جلالی در حدود دو دههٔ پایانی زندگی ازدست‌دادن محمدرضا (شهریار) سلیمی است که پسر یکی از آشنایان بیژن بود که یک دوره نزد بیژن و مادرش زندگی می‌کرد و هر دو در این دوره احساس نوعی خوشبختی می‌کردند. او در سن ۱۴سالگی دوچرخه‌اش با اتومبیل تصادف کرد. مدتی بعد نیز بیژن به‌سوگ مادر می‌نشیند و این‌چنین عظمت تنهاشدن با او را بیان می‌دارد:
«تنهایی من با فوت مادرم و انقلاب که همه چیز را تغییر داد و اصولاً بافت جامعه و روابط را بیشتر کرد.» [۸]

شعر و شاعران

زندگی در محیط فرهنگی خانوادهٔ هدایت، بیژن را از همان دورهٔ دبیرستان در وضعیت خاصی قرار داد. به مسائل فکری و دینی و ادبی توجه نشان می‌داد. به هیپنوتیسم و مانیتیسم کشیده شد. دو سال گیاهخواری کرد تا این‌که در آستانهٔ رفتن به فرانسه به تشویق مادر و تأکید صادق هدایت، از آن دست کشید. تأمل‌ها و تفکرها سرانجام در نیمهٔ دوم دههٔ سی او را به‌صورت جدی به جهان شعر و سرودن مربوط کرد. ابتدا نوشته‌هایی به شعر و نثر (به فارسی و فرانسوی) می‌نوشت؛ اما آن‌ها را جدی نمی‌گرفت. سرانجام سال۱۳۴۱ دفتر روزها را منتشر کرد. این دفتر در جامعهٔ ادبی در کل با تلقی مثبت روبه‌رو شد؛ بااینکه هنوز جامعه در این دوره به شعر منثور روی خوش نشان نداده بود.[۹]

شخصیت و اندیشه

شعرهای بیژن جلالی، تأمل‌هایی است به‌هم پیوسته. نمی‌توان تقدم و تأخر چندانی برای آن‌ها درنظر گرفت. مفهوم‌هایی مانند «هستی»، «انسان»، «خدا»، «مرگ»، «زمان» و «طبیعت»، شعر او را از هر نوع تقویم دور کرده‌ است. از این رو نظام ارزش‌گذاری این‌جهانی در شعر او راهی نیافته‌ است. یک دغدغهٔ بیژن جلالی کمال انسانی است و دغدغهٔ دیگرش کلام بشری. در چنین چهارچوبی، عناصر طبیعت و شکل طبیعی در سخن وی نکته‌ای است بسیار عمده. عشق انسانی گاه در برخی از سروده‌های او بازتاب یافته‌ است؛ اما اغلب اندیشیدن به هستی، تأمل در مفهوم خدا و زیستن در طبیعت جانشین اصلی عشق انسانی در بسیاری از لحظه‌هاست. جلالی گاه در حوالی نومیدی و غم قرار می‌گیرد؛ اما او را باید شاعر نور، امید و ایمان دانست حتی اگر در برخی دَم‌های زیست روزانه آن‌ها را نیابد. بدین‌ترتیب برخورد شاعر با مرگ برخوردی است سبک‌دلانه. در واقع، شعر جلالی تلاش و تمرینی است برای بودن در جهان، به‌رغم مرگ، اما در مصالحه و نه دشمنی با آن.
در سیر شعرگویی این شاعر از نیمهٔ دههٔ سی تا پایان عمر، شعر به‌مثابهٔ بیان اندیشه درخور شناسایی است. در واقع جلالی سیر ذهن و سلوک فکری خود را با کلام مربوط کرده‌ است؛ اما در این نسبت، نسبت فکر و شعر، گسست دیده نمی‌شود. فکر و شعر در انطباق با یکدیگر است. به‌عبارت دیگر این دو قلمرو اغلب پابه‌پای هم پیش آمده‌ است تا آن‌جا که شعر برای شاعر تبدیل به مذهبی پنهان شده‌ است؛ زیرا در صفحات پایانی نخستین‌دفتر شعرش، شعر و شاعر و زبان و نوشتن موضوع اصلی شعر اوست و آخرین‌دفتر شعرش نیز «دربارهٔ شعر» نام دارد.[۱۰]
بیژن جلالی در پاسخ واپسین‌پرسش کامیار عابدی (از مجموعهٔ پرسش‌های دورودراز تابستان۱۳۷۶) چنین گفت: از اینکه ایرانی هستم، زبانم فارسی است، شعری نوشته‌ام، اموراتم گذشته‌ است، سفرهایی کرده‌ام و حالا آرزویی ندارم، خوش‌حالم.[۱۱]

زمینهٔ فعالیت

جلالی از نگاه دیگران

کامیار عابدی

فرخ امیرفریار

بیژن جلالی در کلام سیمین بهبانی

سیمین بهبهانی

شمس لنگرودی

سیروس نوذری

نادر نادرپور

محمد بهارلو

بیژن جلالی به کلمات متداول و سادگی جمله‌های شعری خود عمق می‌داد.[۱۹]

بهاء‌الدین خرمشاهی

نظر قبلی
یک‌وقت شعر جلالی را کم‌رنگ و مثل خودش کم‌جون و کم‌خون ارزیابی می‌کردم؛ اما یا شعر او رنگین‌تر و سنگین‌تر شد یا دید و انتظار من اصلاح شد. دیدم شعرهای او حدیث نفس، تک‌گفتار درونی و زمزمه‌ای است از سر دلتنگی و تنهایی و برای یافتن آن باید هیاهوی درون را فرونشاند. شعرش بی‌زر و زیور بود...[۲۰]
♦ نظر فعلی
تقابل بین شاملو و جلالی عمدتاً در دو چیز است؛ یکی در مهاجم‌بودن شعر شاملو است و ملایم‌بودن شعر جلالی. و چنین می‌انگارم که جلالی مهر مسیحایی را با ترک خشونت بودایی پیوند زده‌ است. او انسان و شاعر بی‌سر و صدایی است. تقابل دوم شعر شاملو با جلالی در این است که شاملو ساده‌ها را قلمبه می‌کند و جلالی برعکس قلمبه، برجسته‌ها را ساده می‌کند. در شعر جلالی کلمه به کوه و دریا تبدیل نمی‌شود، بلکه کوه و دریا در کلام او به شعر ناب بدل می‌شود و واقعیت شعر از واقعیت جهان واقعی‌تر است.[۲۱]

نظر محمود دولت‌آبادی

هوشنگ گلشیری

منوچهر آتشی

احمدرضا احمدی

رضا براهنی

عمران صلاحی

شعر جلالی شعر زمزمه است نه فریاد. آنانی که شعرشان را در ذهن‌شان فریاد می‌کنند انگار برای یک جمعی دارند شعر می‌گویند. ولی آنانی که زمزمه می‌کنند، گویی برای خودشان می‌گویند.[۲۷]

م.آزاد

احمدرضا احمدی می‌گوید:

جلسات در خانهٔ فروغ همیشه همراه‌با جدال و دعوا بود. مثلاً یک شب م.آزاد به بیژن جلالی پیله کرد و گفت که: تو شعرت اجتماعی نیست و... اصلاً چیز جذابی نبود.[۲۸]

تفسیر و نظر جلالی دربارهٔ خود و آثارش

بیژن جلالی می‌گوید:

نوشته‌های من ساده است و به‌فارسی معمولی نوشته شده‌اند و می‌شود به‌راحتی آن‌ها را خواند. این البته در اصل نباید خصوصیتی به‌شمار آید؛ چون به‌نظر من شعر باید ساده باشد با بیانی مستقیم. ولی چون بسیاری از شعرهای نو را نمی‌توان به‌راحتی خواند سادگی و روانی شعر من در این حالت می‌تواند خصوصیتی باشد. آن‌ها طبیعی هستند. یعنی بر اثر ضرورتی واقعی به‌دنیا آمده‌اند؛ نه به قصد به‌وجودآوردن اثری هنری.[۲]

بیژن جلالی در گفت‌وگو با پیک گفته‌ است:
شعر من سرگذشت سادهٔ نوشتهٔ روح من است که آن را به‌زبان ساده نوشته‌ام و مثل همه سرگذشت‌ها برای بعضی‌ها جالب نیست. از لحاظ تئوری، من به شعر ساده علاقه‌مندم، بدون اینکه کوشش دیگران را در زمینهٔ فرم و تکنیک نادیده بگیرم. از لحاظ تاریخ ادبیات معاصر، لازم است برای جستجوی ریشه‌های شعر نو بیشتر به عقب برویم؛ مثلاً به دورهٔ مشروطیت و سهم شعرای خوبی مثل ایرج، عارف، عشقی، پروین و دیگران را فراموش نکنیم.[۲۹]

دیگران از نگاه جلالی

صادق هدایت

نیما و هوشنگ ایرانی

سیداحمد فردید

اسماعیل شاهرودی

سهراب سپهری

فروغ فرخزاد

نظر جلالی دربارهٔ دیگر مسائل و موضوعات

شعر سپید یا نثر ادبی؟!

می‌گویند خدایان سطر اول شعر را هدیه می‌کنند و بقیه‌اش را شاعر می‌نویسد. افت‌وخیز در شعر زیاد است و در شعر سپید این موضوع مطرح می‌شود که چه چیز قطعهٔ ادبی است و چه چیز شعر است و این را فقط یک شعرشناس می‌تواند بگوید. برای اینکه معیار خارجی برای قضاوت کم است.[۳۵]

شعر در دههٔ شصت

جهتی را که شعر در دههٔ شصت پیدا کرده، بیشتر می‌پسندم. مضامین شعری تنوع بیشتری پیدا کرده، شخصی و عمیق‌تر شده‌ است و از لحاظ فرم هم شعرا آزادی بیشتری به خود می‌دهند. دعا می‌کنم دو دستگی و بی‌اعتنایی متقابل، که بین شاعران کشور وجود دارد جای خود را به درک و احترام متقابل بدهد و همه، امر شعر را لایق آن ببینیم که اختلاف سلیقه‌ها و طرز فکرها را مانعی در راه گفت‌وگو و همدلی تلقی نکنیم.[۳۶]

سادگی در شعر و هنر

شعر در همه‌جا به‌طرف ساده‌ترشدن رفته‌ است؛ مثل دیگر هنرها. از تئاتر فقط دو صندلی باقی مانده با دو نفر که پشت به‌هم کرده‌اند و هریک حرف خودش را می‌زند. نقاشی شده چند خط و چند رنگ. شعر شده چند کلمه و یک نگاه. البته این ظاهر قضیه است. ذات شعر و ذات هنر در این سادگی خلاصه شده و چه بسا که تجلی بیشتری یافته‌ است.[۳۷]

موضع‌گیری و فعالیت‌های سیاسی

گرچه انقلابی نبودم، ولی خیلی به‌راحتی با انقلاب برخورد کردم. می‌شود گفت هیجان و فداکاری مردم در انقلاب برایم جنبه‌ای حماسی و هم غنایی داشت. انتظار عمده‌ای از آن نداشتم ولی نفس انقلاب برایم خیلی جالب بود. چون فکر نمی‌کردم مردم بتوانند روزی سر بلند کنند. زن‌ها امروز خیلی بیشتر حق‌طلب‌اند... تأسفی برای دوران قبل از انقلاب ندارم و فکر می‌کنم فضای فکری بعد از انقلاب در ایران بازتر است... بعد از انقلاب یک جهش فکری پیدا شده... جوان‌ترها بیدارتر هستند.[۳۸]
کامیار عابدی در کتاب بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما می‌گوید:

نگاه انتقادی‌اش به حوزه‌های سیاست، فرهنگ، اقتصاد و اجتماع وسعت داشت. کوته‌اندیشی‌های معمول در شماری از روشنفکران جزم‌اندیش در گفتارش دیده نمی‌شد.[۳۹]

جوانی من دورهٔ فعالیت‌های سیاسی بود. خیلی از دوستانم چپ بودند؛ اما من هرگز نتوانستم با اندیشه‌های آنان کنار بیایم. توقع آنان این بود که دربست حرفهای‌شان را قبول کنم. اما من هیچ‌گاه نمی‌توانستم تجربه و تحلیل‌ها یا پیش‌بینی‌ها و نظریات فلسفی یا اجتماعی‌شان را یکجا بپذیرم. این تصور در آن‌وقت عمومی بود که دنیا به‌طرف نوعی سوسیالیسم پیش می‌رود. من هم این‌طور فکر می‌کردم.[۴۰]

اشعار

مرگ می‌آید

با دستی چشم‌های ما را
می‌پوشاند
و با دستی میوهٔ خورشید را
می‌چیند.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
اگر برای درختان
بنویسم
چه کسی سخن مرا
به آن‌ها خواهد گفت
پس بهتر است
که مثل درختان
سکوت کنم
و لباس سبز بپوشم.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
اگر پای رفتنم بود
در هر گام می‌خندیدم
به روی جهان
و اگر فرصت ماندنم بود
برای اندوه خود
جایی می‌یافتم.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

با مرگ بگریزیم

تا کهکشان‌ها
زیرا با زندگی
راه چندان دوری
نمی‌توان رفت.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
قناری
صدا می‌شود
آواز می‌شود
بیش از آنچه
هست
بیش از آنچه
می‌تواند
بیش از آنچه
می‌داند.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
چرا نگویم که گنجشک‌ها
مثل قطره‌های باران
از بالا می‌آمدند
و روی زمین
می‌نشستند.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

اگر که از کلمات می‌نوشیدیم

چنان‌که از چشمه‌ای
و از کلمات می‌خوردیم
چون نان گندم
و با کلمات می‌زیستیم
شاید هرگز نمی‌مردیم.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
چه سخت است خواندن شعری
که مثل شعر نوشته نشده باشد
روی هر لغت مکث می‌کنیم
و ذهن‌مان از حرکت
بازمی‌ایستد
مثل وقتی که در سنگلاخ
راه می‌رویم
و گاه از رو به زمین
می‌افتیم.
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ
سی در خواهد زد
و خواهد آمد
که چشمان تو را
خواهد داشت
و همان حرف تو را

خواهد زد

ولی من او را
نخواهم شناخت
ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

با اشک حرفی می‌زنیم
که با حرف آن را
نمی‌توان گفت

ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

برای خود
قصری ساخته‌ام
با نسیم
با دانه‌های برف
و با رنگ طلایی خورشید
برای خود
قصری ساخته‌ام
برای خراب‌شدن

ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ ᗙ

چهره

با قامتی نحیف و استخوانی، در گوشهٔ لبش همواره برای خندیدن و گذشتن از بسیاری چیزها جایی داشت.[۴۱]
محمدعلی اسلامی نُدوشن می‌گوید:

برحسب اتفاق شباهت‌های خُلقی و خَلقیِ بیژن جلالی به صادق هدایت کم نبود. ترکیب صورتش مانند او بود. همان گونهٔ استخوانی، کمی سیاه‌چرده، مانند او کم‌جُثه و لاغر، مانند او شکننده. بی‌آنکه بخواهد تقلید از دایی خود بکند بعضی حالت‌ها و تیک‌های شبیه به او داشت؛ هم‌چنین بعضی جرقه‌های اندیشه.[۴۲]

سیمین بهبهانی می‌گوید:

طی چند سالی که با او آشنا بودم زمان خیلی کم بر چهره‌اش اثر گذاشته بود. می‌گفتم: بیژن ماشاءالله تکان نخورده‌ای! می‌گفت: مثل مومیایی‌ها لاغر و تیره‌رنگم. اگر دو سه هزار سال هم بمانم هیچ تغییری نخواهم کرد. گاهی هم می‌گفت: من ماموت هستم به‌صورت منجمد همیشه تازه خواهم ماند.[۱۴]

منوچهر آتشی می‌گوید:

بیژن را از دیرباز می‌شناسم، با چشمان باهوش و درشتش در سیمای نازکش بر اندامی نازک‌تر و شعری که کاملاً با این سیما و اندام تناسب شگفت دارد.[۲۴]

نحوهٔ پوشش

فرخ امیرفریار می‌گوید:

بیژن جلالی در لباس‌پوشیدن هم شیوه خاصی داشت. اغلب لباس نیمدار می‌پوشید و معمولاً کراوات پهن می‌بست. شلوارش هم قدری کوتاه‌تر از معمول بود و تا بالای کفشش می‌آمد. معمولاً خود را می‌پوشاند. به‌شوخی می‌گفت: یک روز در زدند، گدا بود نگاهی به سر و وضعم کرد، ترسید اگر بایستد ممکن است من لباسش را از او بگیرم و رفت! ادکلن مورد علاقه‌اش اُساواژ دیور بود.[۴۳]

تکیه‌کلام‌ها

فرخ امیرفریار می‌گوید:

بیژن جلالی چند عبارت از بهاء‌الدین خرمشاهی را تکرار می‌کرد می‌گفت: «این‌ها سکّه است!»، «حافظ، حافظهٔ ماست»، «حافظ انسان کامل نیست بلکه کاملاً انسان است».[۴۴]

خلقیات

کامیار عابدی در کتاب بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما می‌گوید:

خنده‌رو بود؛ شاید از آن رو که از زندگی همانی را می‌خواست که در دایرهٔ امکان وجود داشت نه بیشتر. جویای احوال دیگران بود. مهربان بود. زندگی ساده‌ای داشت. قناعت می‌ورزید. ولنگاری یا تظاهر به آن در سخن و رفتارش نبود. از ادب و متانت طبیعی، نه تصنعی، خوشش می‌آمد. اهل ظرافت و شوخ‌طبعی بود.[۳۹]

محمدعلی اسلامی نُدوشن می‌گوید:

بیژن جلالی گوشه‌گیر، قانع و بی‌آزار بود. نق نمی‌زد.حالت‌هایی را که روشن‌فکران سبک‌مایه دارند، نداشت. هیچ‌وقت شاعری خود را به‌رخ نکشید. شعر نمی‌خواند. داعیهٔ مجلس‌گرم‌کنی نداشت. ندیدم که بخواهد خانم‌ها را سرگرم کند یا نظر لطف آنان را به‌خود جلب کند؛ آن‌گونه که بعضی از شاعران مجلسی دارند.[۴۵]

هوشنگ گلشیری می‌گوید:

بعضی خلقیات بیژن جلالی شبیه صادق هدایت بود. سنت کافه‌نشینی فرانسوی‌ها را هم داشت.[۲۳]

سبک و محل زندگی

به خانه‌اش رفتیم. خانه‌ای در شمال شهر، به‌سبک قدیمی و ظاهری آجرنما و حیاطی که در آن فصل سرما درختان بدون برگ داشت. چند سگ بزرگ خانه‌اش را نگهبانی می‌کردند. جلالی گفت: آن‌ها از رنگ سیاه می‌ترسند و تمام لباس‌های من سیاه بود. پسری با لباس سربازی آن‌جا بود که پیش جلالی می‌ماند. از سگ‌هایش گفت و از این‌که در سال‌های گذشته چندتایی گربه داشته. خانه‌اش خلوت و ساکت بود و می‌شد حدس زد این خانهٔ مردی است کــه هیچ زنی در آن قدم برنداشته است. ما را به اتاق کارش راهنمایی کرد. اتاق کاری که پر بود از کتاب و چند صندلی قدیمی لهستانی. صندلی‌ها پر بود از جیرجیرهای دلنشینی که نشان از عمر طولانی آن‌ها داشت. میز کوچکی هم بود. پارچه‌ای قدیمی روی آن کشیده بودند. در استکان‌های دسته‌نقره‌ای چای ریخته شده بود. نقره‌ها رو به سیاهی می‌زد. آن‌ها را روی میز کوچک وسط اتاق گذاشته بودند. صحبت از شعر شد و زندگی او که می‌گفت: همیشه با شعر زندگی کرده و مجموعه‌آخرش هم دربارهٔ شعر بوده؛ شعرهایی که برای شعر سروده. کمی آن طرف‌تر جایزهٔ ادبی مجلهٔ گردون هم به‌چشم می‌خورد جایزه‌ای که بابت شعرهای جلالی به او اختصاص داده بودند.[۴۶]

بنیان‌گذاری

نمایندهٔ شعر کوتاه فارسی به‌شیوهٔ سپید.

تأثیرپذیری‌ها

به‌گفته جلالی، با اولین‌شاعری که آشنا می‌شود شارل بودلر (۱۸۲۱تا۱۸۶۷) است و با شعرهای دیگر شاعران مدرن فرانسه و سرانجام با پل الوار (۱۹۵۲) که با او از نزدیک ارتباط می‌یابد. جلالی اولین‌شعرهایش را به فرانسه نوشته اما به‌گفتهٔ خودش:

من از کنار نیما یوشیج رد شدم؛ چون وقتی می‌رفتم (به خارج) نیما را نمی‌شناختم. وقتی برگشتم مقداری آشنایی با شعر فرانسه و دنیا و مسائل مربوطه داشتم و حقیقتش نمی‌توانستم وزن نیمایی را در بیاورم. از رو می‌خواندم. بدون این‌که متوجه باشم این وزن دارد و احساس می‌کردم زبان مشکلی است و من را به هیچ‌جا نمی‌رساند. سال‌ها طول کشید تا به اهمیت نیما توجه بیشتری کردم.[۴۷]

جلالی می‌گوید:

من اگر خاصیتی برای شعر خودم بخواهم بگویم و شاید تاحدی به‌علت اینکه تحت تأثیر شعر فرانسوی و اروپایی بوده؛ سلامت، روانی و حالت بداهتی است که در آن هست.[۱۲]

جلالی می‌گوید:

فکر می‌کنم بودیسم در اساس فکری من تأثیر گذاشته‌ است. فکر عرفانی منظوم و مکتوب ما برای من منبع بزرگی از فکر و الهام بوده‌ است؛ ولی خودم را عارف نمی‌دانم. دربارهٔ شعرا هم چند شاعر بزرگ روی من تأثیر گذاشته‌اند: سعدی، حافظ و مولانا.[۴۸]

محمد بهارلو می‌گوید:

بوف کور محرک و منبع الهام بیژن جلالی برای سرودن شعر بود است؛ به‌طوری که نخستین‌اشعار خود را از روی تصاویر خیالی بوف کور سروده‌ است.[۴۹]

استادان

بیژن در دبیرستان تهران، شاگرد محمدعلی مجتهدی، یدالله سحابی، رضا جودت، ذبیح‌الله صفا، محمود بهزاد، عبدالله شیبانی و محمدحسین مشایخ فریدنی بود و از همه آنان به‌نیکی یاد می‌کند. استادان دانشکده زبان و ادبیات فرانسوی‌اش در تهران هم: عیسی سپهبدی، موسی بروخیم، ژان رو فرانسواز شیبانی، امینه پاکروان و بانوی فرانسوی آندریو بودند، درس ادبیات فارسی دانشجویان این رشته نیز برعهدهٔ پرویز ناتل خانلری بوده‌ است.[۵۰]

علت شهرت

زبان ساده و شعر بی‌پیرایه و عرفانی بیژن جلالی از دلایل شهرت جلالی است.

آثار و کتاب‌شناسی

ویژگی‌های شعری

بیژن جلالی از اولین دفتر شعر خود، روزها (۱۳۴۱) تا پایان عمر و در انبوه شعرهایش، هرچه سرود، ادامه یک خط فکری کاملاً مشخص و فردی است. شعر او به‌تمام معنی، معناگراست و ظاهراً بی‌فرم. اما فرم ساده شعر او به‌خوبی بازتاب تفکر و نگاه یک‌سویهٔ او به معناست. معناهای ژرفی که ساده سروده شده‌اند و ساده بر کاغذ آمده‌اند. و در یک‌کلام به‌نوعی سهل ممتنع دست یافته‌اند.[۴۷]
شعر جلالی قابل تقلید نیست از بس ساده است. او شعرهای خود را بیشتر «نوشته» می‌خواند. هرچند جلالی شاعری است بسیار فروتن اما از جهاتی درست می‌گوید زیرا بسیاری از شعرهای او به‌شکلی آغاز می‌شوند که انگار شاعر قصد نوشتن نامه‌ای دارد. اغلب با منطق نثر آغاز می‌کند اما به‌ناگاه در پایان‌بندی با شگردی که تنها محصول نبوغ ناخودآگاه شاعر است کل متن به‌نفع شعری کامل، سامان می‌یابد.[۲]

شکل و فرم

جلالی به شعر همچون یک ساخت کم‌اعتناست و شکل و فرم در شعر او در حاشیه قرار دارد. شاید یکی از دلیل‌هایش آن باشد که او به طبیعی‌ترین حالت ممکن موفق شد تا تأمل‌ها و تفکر اشراقیِ لحظه‌ای خود به‌صورت شعر ثبت کند. شعرها یا نثرهای او خالص نوشته شده‌ است. درواقع، او گاه با بی‌اعتنایی به ساخت و شکل، شاید بی‌آنکه حتی خود بخواهد، درصدد برهم‌زدن نظم موجود ادبی است.
شعر جلالی با شکل و فرم و ساختار رایج ادبی بیگانه است. او جز در برابر طبیعت کلام و کلام طبیعی، خویش را متعهد نمی‌داند؛ اما جلالی با تداوم و پافشاری در راه شعری خود، نوع نوشتارش را به‌عنوان یک شکل و ساختار به جامعهٔ ادبی شناساند. در شکل و ساختار شعری او، که در مرز زبان ترجمهٔ متعارف شعر قرار دارد آنچه به کلام هویت می‌بخشد زبان نثری سیال مبتنی بر طبیعت است. زمزمه‌های جلالی چشم‌اندازی از خوانده‌ها و تأمل‌های ظریف مردی اندیشه‌ور و عارف‌مسلک را بیرون از جدال‌های سهمگین سده بیستم میلادی، از قبیل جدال‌های سیاسی‌اجتماعی، سنت‌ و تجدد و مانند آن‌ها در اختیار خواننده قرار می‌دهد.[۵۱]
سیمین بهبهانی می‌گوید:

فرم یا شکل در بیشتر موارد در شعر جلالی جایی ندارد. او هیچ کوششی برای یافتن تناسب‌ها و آرایه‌های لفظی و معنوی نمی‌کند. در این مرحله، شعر او درست در تقابل با شعر شاملو و رؤیایی است. شاید بتوان گفت از کسانی است که معتقد است شعر ناب باید از هر پیرایه بری باشد. خوشبختانه می‌توان گفت که شعر جلالی هرگز پیرایهٔ معنا را از شعر خود بیرون نرانده‌ است و به این لحاظ شعرش استوار و کامل است.[۵۲]

سبک، زبان، ساختار، معناگرایی و دیگر ویژگی‌ها

در نقدهایی که بر شعر جلالی نوشته شده، هرگز به عاشقانه‌های او توجهی نشده‌ است. جلالی از هایکوهای ژاپنی نیز تأثیراتی پذیرفته و این تأثیر البته نه‌تنها به تقلید نمی‌انجامد؛ بلکه به شعر او غنایی بیشتر می‌بخشد و در دادوستد با هایکو به فضاهایی دست می‌یابد که مختص نگاه او به زندگی است: آنچه از دست می‌رود / رفته‌ است / همچنان می‌رود / چون برگ مرده‌ای / بر آب.
اما اساسی‌ترین مشکل جلالی نیز زاییدهٔ همین شکل بسیار ساده آن است. پافشاری شاعر در بیان مستقیم و بی‌شائبه، بسیاری از شعرهای او را فاقد انسجام و یک‌دستی می‌نمایاند. از ویژگی‌های شاعران برجسته، دست‌کم پیش از تفکر پست‌مدرنیسم، یکی هم این است که افزون بر دستگاه پیوسته و منسجم، در ساختار بیرونی شعر نیز به انسجام کلامی و قدرت شگرف آن دست می‌یابند. از همین رو شعر آنان هیچ دخل و تصرفی برنمی‌تابد و بی‌گمان به همین دلیل است که مثلاً در دیوان حافظ غزل‌های یک‌دست، بسیار فراوان‌تر از دیوان غزلیات شمس یافت می‌شود.
گاه شعر جلالی به زبان محاوره و لحن عامیانه نزدیک می‌شود که گویی شاعر به‌هنگام سرایش، هیچ‌گونه توجهی به کار خویش نداشته‌ است: کاش آسمان / در دیگر داشت / و مرا/ به فضای دیگری / دسترسی بود.
در شعر بالا کلمه "در" دقیقاً از زبان محاوره وارد شعر شده و به ساختمان شعر آسیب رسانده‌ است. به‌سادگی با تبدیل آن به "دری" شعر کوتاه جلالی در فضای منسجمی قرار می‌گیرد؛ به‌ویژه که با کلمهٔ "‌دیگری‌" در سطر چهارم، طنین زیبایی خواهد یافت.

کارنامه و فهرست آثار

کتاب‌ها

دفترهای شعر

Darbareye sher.jpg
Dele ma va jahan.jpg
Ketab roozaneha.jpg
Roozha.jpg
Sher sokut.jpg
دفترهای شعر بیژن جلالی
عنوان سال انتشار محل انتشار نام انتشارات تعداد صفحات
آب و آفتاب ۱۳۶۲ تهران رز ۲۲۹ ص
درباره شعر ۱۳۷۷ تهران نشر و پژوهش فرزان روز ۱۱۸ ص
دل ما و جهان ۱۳۴۴ تهران مروارید ۱۸۲ ص
روزانه‌ها ۱۳۷۳ تهران مؤلف ۲۹۱ ص
روزها ۱۳۴۱ تهران مروارید ۲۳۲ ص
رنگ آب‌ها ۱۳۵۰ تهران مؤلف ۱۵۱ ص
شعر سکوت(گزیده‌شعرهای
منتشرنشده سال‌های ۱۳۴۵
تا ۱۳۵۰، تدوین کامیار عابدی)
۱۳۸۱ تهران مروارید ۳۷۸ ص
Bijan jalali7.jpg

گزیده اشعار

YesY بازی نور، منتخب‌اشعار بیژن جلالی، به‌انتخاب شاپور بنیاد، ۱۳۶۹، شیراز، نوید، ۲۱۶ ص.
YesY دیدارها، اشعار ۱۳۷۵تا۱۳۷۸، به‌کوشش مهرداد جلالی، تهران، مروارید، ۱۳۸۰، ۳۰۲ ص.
YesY نقش جهان: گزیده شعرهای ۱۳۷۲تا۱۳۷۵، ۱۳۸۱، تهران، مروارید، ۵۷۷ ص.[۲]

جایزهٔ بیژن جلالی

بیژن جلالی یک‌بار در دوران قحطی جایزهٔ شعر، برندهٔ «جایزهٔ ادبی مجلهٔ گردون» شد و پس از درگذشتش جایزهٔ بیژن جلالی هر سال ۲۴دی‌ماه و هم‌زمان با سال‌مرگ وی برگزار می‌شود که تنها یک سال برگزار نشد. اعضای هیئت داوران این جایزه طی ۶ سال برگزاری عبارت بوده‌اند از: منوچهر آتشی، فرخ امیر فریار، صفدر تقی‌زاده، احمد جلیلی، بهاء‌الدین خرمشاهی، سیمین بهبهانی، کامیار عابدی، جواد مجابی، شمس لنگرودی و علی میرزایی.
تاکنون کامیار عابدی، سیروس شمیسا، جواد مجابی، سیمین بهبهانی، محمد حقوقی، احمدرضا احمدی، مفتون امینی و م. آزاد برنده این جایزه شده‌اند.[۵۳]

بررسی چند اثر

بیژن جلالی یکی از برجسته‌ترین شاعرانی که گفته می‌شود بی‌اطلاع از کار نیما در شعر فارسی دست به نوآوری زده و به گونه‌ای از شعر سپید رسیده‌ است. شعر جلالی همواره مورد اختلاف نظر بوده‌ است. نجف دریابندری در یادداشتی در ماهنامهٔ سخن دربارهٔ نخستین‌ مجموعه‌شعر منتشرشدهٔ بیژن جلالی (روزها ۱۳۴۱) می‌نویسد: در جایی خواندم که ژان پل سارتر نوشته بود: «کسانی مرا متهم می‌کنند که شعر را دوست نمی‌دارم، به این دلیل که در مجله‌ام شعر کم چاپ می‌کنم، حال‌آنکه من شعر را دوست می‌دارم، به این دلیل در مجله‌ام شعر کم چاپ می‌کنم.»

به‌نظر می‌رسد که در این قضیه حق با آقای سارتر باشد؛ زیرا شعر اصولاً عنصر کیمیایی است و این‌که می‌بینیم در این ایام انواع و اقسام شعر بدین فراوانی زیر دست‌وپا ریخته‌ است دلیل بر وفور نعمت نیست؛ بلکه به‌احتمال قوی‌تر دلیل بر آن است که گروهی به فرمول‌های شعر بدلی دست یافته‌اند و دارند شعر حقیقی را از بها می‌اندازند. در چنین وضعی انتشار مجموعهٔ آرام و لطیفی چون «روزها»ی بیژن جلالی غنیمت است.
به‌نظر من «روزها» یک‌ بار دیگر این مسئلهٔ قدیمی را پیش می‌کشد که آیا ذات شعر، یعنی آنچه شعر با آن شعر می‌شود و بی آن شعر نیست، همان چیزی است که در اصطلاح جدید به «شکل» تعبیر می‌شود یا چیز دیگری است که می‌تواند از این «شکل» مستقل و مستغنی باشد؟...

چنین به‌نظر می‌رسد که شاعر می‌خواهد بگوید که شعر یا لااقل نوعی از شعر، ورزش با کلمات و ساختن اشکال گوناگون از آن‌ها نیست؛ بلکه شعر نوعی برداشت، نوعی طرز برخورد است. ممکن است که شاعر در بیان این طرز برداشت با طرز برخورد مجال وررفتن با کلمات را نیابد یا اصولاً استعداد این کار را نداشته باشد. این امر به‌حیثیت شاعری او لطمه‌ای نمی‌زند مشکل آن است که شاعر نتواند در برخورد با جهان گفت‌وگویی را شروع کند؛ زیرا در آن صورت اصولاً شعری پدید نمی‌آید تا بتوان از کیفیت بیان آن سخن گفت.
از این‌روست که ما وقتی کتاب «روزها» را در دست می‌گیریم بی‌اختیار بحث شعر را پیش می‌کشیم و از خوب و بد آن به‌عنوان شعر سخن می‌گوییم حال آنکه هیچ جای کتاب عنوان «شعر» ندارد... سرایندهٔ «روزها» از جریان شعر نو فارسی چندان متأثر نیست. این امر او را از تردستی غالب سرایندگان شعر نو فارسی در ورزش با کلمات دور ساخته؛ ولی درعین‌حال او را از پیچیدگی و افتادن در دام تشبیه‌های مکرر و غریب نیز برکنار داشته‌ است.
نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که می‌بینیم حرکت درونی شاعر، او را به ابداع تشبیه‌های گوناگون (که مادهٔ اصلی غالب نمونه‌های شعر نو است) وادار نساخته، بلکه مایهٔ شعری «روزها» اندیشه است که آهسته ریشه می‌دواند و شاخ و برگ می‌دهد. شاعر آدمی است که آهسته با خودش سخن می‌گوید، بدین جهت اصراری ندارد که با آوردن ترکیبات و تشبیهات غریب خودش را شگفت‌زده سازد. نادر نادرپور هم دربارهٔ همین مجموعه شعر بیژن جلالی می‌نویسد:

... به‌قول معربان، به‌یقین می‌توان گفت که کتاب «روزها» شعر است و نثر نیست و پاره‌ای از قطعات آن نه تنها شعر است بلکه شعر ناب است. و برای رضای خاطر سجع‌نویسان می‌توان افزود که از روانی همچون آب است.

و به محمد زهری ایراد می‌گیرد و می‌گوید:
«... وقتی دیدم یکی از دوستان شاعرم مقاله‌ای دربارهٔ اشعار بیژن جلالی نوشته و قطعه‌ای از کتاب «روزها» را که می‌گوید:

«بیهوده روی برمی‌تابم / در جلوی من تا انتهای جهان/ تهی و تهی و تهی است.» بر بدبینی سرایندهٔ آن گواه آورده‌ است غرق حیرت شدم زیرا علاوه‌بر اینکه اطلاق صفت «بدبین» یا «خوش‌بین» به هر شاعر یا اصولاً به هنرمند، همان‌قدر عجیب است که تمام مدت سال را فقط تابستان یا زمستان بینگاریم و چهار فصل را به یک فصل بدل کنیم ده‌ها قطعه در همین کتاب می‌توان یافت که پر از شادی و امید و خوش‌بینی است؛ اما من نمی‌خواهم به شیوهٔ دوست شاعرم و به‌حکم این قطعه‌ای که نقل کردم «بیژن» را «خوش‌بین» بخوانم. «بیژن جلالی» سرود لحظه‌های گریزان خویش را می‌سراید و مانند همه افراد بشر، گاهی خوش‌بین و گاهی بدبین، گاهی شاد و گاهی غمگین است. بیژن جلالی شاعر لحظه‌هاست.[۱۵]»


ناشرانی که با او کار کرده‌اند

رُز، امیرکبیر، مروارید، نوید شیراز و...

منبع‌شناسی

برخی از کتاب‌ها دربارهٔ جلالی

  • کتاب بررسی شعرهای بیژن جلالی به‌قلم سیروس نوذری منتشر می‌شود. نوذری در این کتاب، شعر این شاعر را از وجوه مختلفی بررسی خواهد کرد.[۱۶]
  • کتاب «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، کامیار عابدی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب، چاپ اول ۱۳۹۷، ۲۲۰ صفحه

نقدها و پایان‌نامه‌ها دربارهٔ جلالی

  • بررسی و تحلیل سبک‌شناختی اشعار بیژن جلالی، پایان‌نامه، دولتی، وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری، دانشگاه اراک، دانشکدهٔ علوم‌انسانی. ۱۳۹۴. کارشناسی ارشد.[۵۴]
  • بررسی شعر و زندگی بیژن جلالی، زندگی‌نامه و دفتر شعر، سیاوش پورافشار.[۲]
  • بیژن جلالی و کوتاه نوشته‌های سایفایکووارش، سینا سنجری ۱۵مهر۱۳۹۶.[۵۵]
  • بررسی مؤلفه‌های شعر مفهومی در اشعار بیژن جلالی، سیدعلی صالحی و علیرضا قزوه، پایان‌نامه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه مازندران، دانشکدهٔ علوم انسانی و اجتماعی، دانشجو، خاطره آقابرار پورعمرانی سال انتشار، ۱۳۹۳.[۵۶]





نوا، نما، نگاه


پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۹.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ «بررسی شعر و زندگی بیژن جلالی». 
  3. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۳۳و۳۴.
  4. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۱۹و۱۲۰.
  5. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۶۸.
  6. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۴و۱۵.
  7. «بیژن جلالی». 
  8. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۷و۱۸.
  9. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۹و۲۰.
  10. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۴۳و۴۴.
  11. «اگرهای بیژن جلالی». 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۳۲و۳۳و۴۸.
  13. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»٬ (برگرفته از از اندیشه و سلوک، صص ۵۵ و ۵۶). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۱.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از بیژن جلالی، شاعری که از غم کم گفت، ص۵). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۱و۱۳۷.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «برای سالمرگ بیژن جلالی». 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «سیروس نوذری بررسی شعر بیژن جلالی را مکتوب می‌کند». 
  17. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۳۰.
  18. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از طفل صدسال، صص ۳۲۳ و ۳۲۴). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۹۷.
  19. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۳۴.
  20. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۶۳.
  21. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۵۹و۱۶۰.
  22. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از بیژن جلالی به دیدار، ص ۱۲). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۶۹.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»٬ (برگرفته از بیژن جلالی به دیدار، ص ۱۲). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۷۵.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»٬ (برگرفته از عبور از کنار، صص ۳۵ و ۳۶). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۹۴.
  25. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از این وهم بی‌پایان، صص ۱۹۶تا۱۹۸). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۹۵.
  26. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از کتاب طلا در مس، جلدسوم، صص ۱۴۵۴تا۱۴۵۷). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۹۷.
  27. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۲۰۷.
  28. «مردم ما آدم بدبخت دوست دارند». 
  29. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۸۷.
  30. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۲۳-۲۷.
  31. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۲۹و۳۰.
  32. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۲۰.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۲۱.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگفته از خانهٔ شعر صص ۲۹تا۳۳). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۹۱.
  35. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از با کلک هنر، صص ۲۰۸. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۹۴.
  36. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از در قضاوت، ص ۳۱). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۹۵.
  37. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از شاعر شعر سکوت ص ۱۲۷). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۰۰.
  38. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۸.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۳۳.
  40. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۳۹.
  41. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۳۱.
  42. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از به‌یاد بیژن جلالی، صص:۱۷۲و۱۷۳). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۱.
  43. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از از اندیشه و سلوک، صص ۵۵ و ۵۶). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۸.
  44. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از از اندیشه و سلوک، صص ۵۵و۵۶). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۶.
  45. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از به‌یاد بیژن جلالی، صص۱۷۲و۱۷۳). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۲۱.
  46. «من و بیژن جلالی». 
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ «شاعران جاویدان». 
  48. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۹۷.
  49. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۳۲.
  50. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۵و۱۶.
  51. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما». تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۴۵و۵۶.
  52. عابدی، کامیار. «بیژن جلالی، شعرهایش و دل ما»، (برگرفته از بیژن جلالی، شاعری که از غم کم گفت، ص۵). تهران: مؤسسهٔ فرهنگی‌هنری جهان کتاب. ص. ۱۴۰.
  53. «جایزه بیژن جلالی در آستانه تغییرات جدی». 
  54. «بررسی و تحلیل سبک‌شناختی اشعار بیژن جلالی». 
  55. «مطالب بخش اندیشه و نقد». 
  56. «بررسی مولفه‌های شعر مفهومی در اشعار بیژن جلالی، سیدعلی صالحی و علیرضا قزوه». 

منابع

پیوند به بیرون