لم‌یزرع

From ویکی‌ادبیات
Jump to: navigation, search
لم‌یزرع
Lam yazra books.jpg
نویسندهمحمدرضا بایرامی
ناشرنیستان
محل نشرتهران
تاریخ نشر١٣٩۴
شابک٩٧٨-٩۶۴-٣٣٧-٨٣٠-١
تعداد صفحات٣۵٢ صفحه
موضوعجنگ
سبکواقع‌گرای مدرن
نوع رسانهکتاب
تصویرگرطراح جلد: حبیب روانبخش

«لم‌یزرع» رمانی واقع‌گرا با شیوهٔ روایت مدرن است که برگزیدهٔ نهمین دورهٔ جایزه ادبی جلال آل‌احمد، برگزیدهٔ سی‌وچهارمین دورهٔ کتاب سال انقلاب اسلامی و برگزیدهٔ شانزدهمین دورهٔ جایزهٔ شهید حبیب غنی‌پور شده است.[۱]«لم‌یزرع» نخستین بار در سال ١٣٩۴ منتشر شد و تاکنون در سه نوبت و با بیش از ۶۶٠٠ نسخه، به چاپ رسیده است.

روایتی از کشتار شیعیان عراقی در دجیل
لم‌یزرع نخستین بار با این طراحی جلد چاپ شد.
'
* * * * *

«لم‌یزرع» با روایتی پازل‌گونه‌ در دستهٔ رمان‌های واقع‌گرای مدرن قرار می‌گیرد که در چهار حوزه دغدغه دارد؛ دغدغه‌های اجتماعی، فلسفی، سیاسی و روانشناختی. وجه اجتماعی داستان به تعارض باورهای قومی‌قبیله‌ای و مذهبی اشاره دارد که داستان آن را به‌صورت تلویحی نادرست می‌شمارد. وجه فلسفی داستان، وجه تقدیر است که در پیشانی‌نوشت رمان آمده است یعنی اگر چیزی مقدر شده نمی‌توان از آن گریخت. وجه سیاسی داستان، استبداد حزب بعث و حکومت استکبارانه‌ای است که دولت بر مردم عراق داشته است. وجه روانشناختی داستان میل به دیگری و همان بُعد عاشقانه است که بر ویژگی‌های روحی این دو شخصیت کار می‌کند.[۲] «لم یزرع» آغازی درخشان است بر فصل تازه‌ای از خلق ادبیات داستانی دفاع مقدس که سعی دارد رویکردی تازه برای داستان‌نویسی رقم بزند. رمان را می‌توان فراتر از یک داستان دید؛ فراتر از روایتی که بایرامی در پس یک سال مطالعه در تاریخ رویدادهای معاصر عراق مطرح کرده و از فاجعهٔ «دجیل» روایتی دراماتیک بیان کرده است.[۳]لم یزرع، دوربینش را در سنگر دشمن نشانده و قصهٔ آنها را می‌گوید.[۴]

نقد و بررسی در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی[۵]
رونمایی و جشن امضاء در فرهنگ‌سرای انقلاب اسلامی[۶]
نقد و بررسی در فرهنگ‌سرای انقلاب اسلامی[۶]
رونمایی در فرهنگ‌سرای انقلاب اسلامی[۶]
نقد و بررسی در کتابخانهٔ پیروزی[۷]
نقد و بررسی در ‌سرای اهل قلم[۸]
نقد و بررسی در ‌خانهٔ هنرمندان[۹]
نقد و بررسی در ‌سمنان[۱۰]
نقد و بررسی در کرج[۱۱]
نقد و بررسی «لم‌یزرع» در ترنجستان سروش[۱۲]
برگزیدهٔ نهمین دورهٔ جایزه ادبی جلال آل‌احمد[۱۳]

Contents

برای کسانی که کتاب را نخوانده‌اند

«لم یزرع» روایت زندگی سربازی شیعه و عراقی است که در گیرودار جنگ ایران و عراق دلباختهٔ دختری از اهل سنت می‌شود و این عشق اما موضوع کامل داستان نیست.[۱۴]

نگارش لم‌یزرع پنج سال طول کشید

بایرامی نزدیک به پنج سال، درگیر نوشتن لم یزرع بوده است و بنا به گفتهٔ خودش داستان چندبار عوض شد.[۱۲]

پیشانی‌نوشت لم‌یزرع

پیشانی‌نوشت «لم‌یزرع» با بیتی از شاهنامه و جمله‌ای از هزارویک‌شب آغاز می‌شود[۱۵]:

یکی داستانست پر آب چشمدل نازک آید ز ستم به خشم

«گفتم هر وقت که خدای کاری را خواهد، لامحاله خواهد شد و از قضایش گریزگاهی نیست.»

ایدهٔ لم‌یزرع از کجا آمد؟

محمدرضا بایرامی در مصاحبه‌ای با خبرگزاری فارس دربارهٔ ایدهٔ اولیهٔ «لم‌یزرع» چنین گفته است: «واقعاً نمی‌خواهم شعار بدهم، اما در هر جنگی ظالم و مظلومی وجود دارد و ظالم را جز خسارت وعده نشده است. ایدهٔ اصلی را تاوانی رقم زد که سمبلیک بود. چه فقط شخص صدام را مسئول جنگ بدانیم چه دیگران را، قربانیان مردم بودند.[۱۶]»

چرا باید این کتاب را خواند

«لم‌یزرع» نقطهٔ عطف فعاليت بایرامی در حوزهٔ ادبيات دفاع مقدس به‌شمار می‌رود زیرا تا پيش از او هيچ‌كس جسارت پرداختن به اين شيوه از نوع نگاه و نگارش را نداشت؛ يعنی انتخاب يك رزمندهٔ عراقی در كوران سال‌های جنگ تحميلی به‌عنوان قهرمان و روايت حوادث و ماجراهای او.[۱۷]

برای کسانی که کتاب را خوانده‌اند

سال‌شمار

YesY ۱۳۹۴: توسط نشر «نیستان» چاپ شد.
YesY ١٣٩۵: برگزیدهٔ نهمین دورهٔ جایزهٔ ادبی جلال؛ برگزیدهٔ سی‌وچهارمین دورهٔ کتاب سال انقلاب اسلامی؛ برگزیدهٔ شانزدهمین دورهٔ جایزهٔ شهید حبیب غنی‌پور[۱]
YesY ١٣٩۶: شایستهٔ تقدیر در جشنوارهٔ رشد[۱۸]

خلاصهٔ مفصل‌تر لم‌یزرع

«لم‌یزرع» روایت زندگی سربازی به نام «سعدون» است كه از شيعيان «دجيل» بوده و دلباختهٔ «احلی» دختری از اهل سنت منطقه است. سنت‌های قبيله‌ای اجازهٔ وصلت به آنها را نمی‌دهد و «سعدون» در بن‌بست با عشق تصميم می‌گيرد داوطلبانه عازم جبههٔ جنگ با ايران شود و اين آغازِ فرجامی عجيب برای اوست.[۱۷] نگاه بایرامی در رمانش روایتگر موضوعی تاریخی از جنایات صدام بعد از ترور نافرجام اوست و همچنین فرافکنی‌های قبیله‌ای و سنتی.[۱۴]رمان سه‌ محوری است و در بسط سه گره دراماتیک می‌کوشد، عشق سعدون، قتل‌عام دجیل و جنگ عراق و ایران.[۴]


نقد و بررسی «لم‌یزرع» در روزنامهٔ قدس[۱۹]
هفت‌صبح دربارهٔ «لم‌یزرع»
«لم‌یزرع» برندهٔ جایزهٔ ادبی جلال[۲۰]
بایرامی: «روی لبهٔ تیغ حرکت کردم»[۲۱]

پیشینهٔ کتاب

محمدرضا بایرامی در این باره گفته است: «لم‌یزرع پشتوانهٔ مطالعاتی زیادی داشت و چیزی از عراق معاصر به‌ویژه از زمان حکومت صدام به بعد نبود که نخوانده باشم.[۸]»

ارجاعات تاریخی لم‌یزرع

«لم‌یزرع» به سراغ ماجرای کشتار شیعیان منطقهٔ دجیل در عراق رفته است. شیعیانی که به‌سبب سوءقصد و ترور ناکام صدام در روستایشان، حزب بعث تمامی خانه و کاشانه و زمین‌های کشاورزی‌شان را نابود کرد و تا ده سال اجازهٔ کشاورزی به مردم آن منطقه را نداد.[۲۲]

جلسات نقد و بررسی

YesY رونمایی و بررسی «لم یزرع» با حضور بایرامی، احمد دهقان، رضا امیرخانی، شهریار عباسی و قاسم‌علی فراست در فرهنگ‌سرای انقلاب اسلامی در ١٣اردیبهشت١٣٩۵ برگزار شد.[۶]
YesYنقد و بررسی رمان با حضور نویسنده و منتقدین شهریار عباسی و حبیب احمدزاده در تالار استاد شهناز خانهٔ هنرمندان یک‌شنبه۵مهر۱۳۹۵ برگزار شد.[۹]
YesY نقد و بررسی کتاب با حضور نویسنده و منتقدین محمدرضا گودرزی و حسین فتاحی در فرهنگ‌سرای گلستان سه‌شنبه٢٨دی ۱۳۹۵ برگزار شد.[۲]
YesY نقد و بررسی با حضور نویسنده و دبیر کل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و جمعی از منقدان در کتابخانهٔ عمومی پیروزی ۲۹آذر۱۳۹۵ برگزار شد.[۷]
YesYجلسه پرسش و پاسخ کتاب با حضور نویسنده و احسان رضایی در ترنجستان سروش ٣اسفند۱۳۹۵ برگزار شد.[۱۲]
YesY نقد و بررسی «لم یزرع» با حضور ابراهیم زاهدی مطلق و جمعی از نویسندگان و منتقدان در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ۲۵اردیبهشت١٣٩۶ برگزار شد.[۵]
YesY نشست نقد و بررسی «لم یزرع» با حضور نویسنده، احمد دهقان و جمعی از منتقدان در سالن همایش‌های کتابخانه عمومی امیرکبیر کرج ۳۰بهمن۱۳۹۶ برگزار شد.[۱۱]
YesYنشست معرفی و بررسی کتاب با حضور نویسنده، عزت‌الله الوندی و قاسم‌علی‌ فراست در سرای اهل‌قلم موسسهٔ خانه ‌کتاب سه‌شنبه٩مرداد١٣٩٧ برگزار شد.[۸]
YesYنقد و بررسی رمان با حضور نویسنده، از سوی واحد آفرینش‌های ادبی حوزهٔ هنری استان سمنان در سالن جلسات کتابخانهٔ عمومی امام خمینی(ره) شهر سمنان در تاریخ ١٢اسفندماه ١٣٩٧ برگزار شد.[۱۰]

ویژگی‌های مهم کتاب

به‌عقیدهٔ منتقدان یکی از وجوه کتاب «لم‌یزرع»، لایه‌های پنهان آن است و از مضامین مهم داستان، مبارزه با «جهل» است. فرزندکشی و جنگ، برخواسته از جهل است که این موارد از لایه‌های پنهان این داستان هستند. پیچیدگی‌ها به زبان ساده بیان شده و فضای سنگین ماجرا با مهندسی متعادل شده است. در سراسر داستان، مابه‌ازاهای اسطوره‌ای و داستانی وجود دارد که به رمان عمق می‌دهد؛ مانند تصور «خلیل» جای رستم و «سعدون» جای سهراب یا «خلیل» جای ابراهیم و «سعدون» جای اسماعیل، همچنین تصور «احلی» به جای شیرین و «سعدون» جای فرهاد.[۸]

لم‌یزرع رمانی در مکتب روس

شهریار عباسی معتقداست که رمان «لم یزرع» در زمرهٔ‌ آثاری قرار می‌گیرد که شبیه به مکتب روس است زیرا در مکتب روس سه نکتهٔ بسیار برجسته وجود دارد که در این کتاب مشاهده می‌شود. نکتهٔ برجستهٔ اول «جغرافیا» است. در رمان‌های روسی مواردی مانند زمین، جغرافیا، آسمان، طبیعت برجسته و به‌نوعی خشن است مانند سرزمین روسیه که جغرافیای خشنی دارد. موضوع دوم برجستگی «گفت‌وگو و دیالوگ» در رمان‌های روس است. در ادبیات روس و به‌ویژه در آثار افرادی مثل چخوف، داستایوفسکی پیشبرد داستان، شناخت شخصیت‌ها همگی به کمک گفت‌وگو انجام می‌شود. در نهایت نکتهٔ سوم مربوط به «عریان‌بودن احساس و محکم‌بودن در بیان احساسات» است. این نکته در سایر داستان‌های دنیا کمتر دیده می‌شود به گونه‌ای که اگر رمانی با این ویژگی‌ها را در اختیار شما بگذارند، به‌راحتی متوجه می‌شوید که این رمان متعلق به ادبیات روس است.[۹]

سبک کتاب

رمان «لم یزرع»، رمانی واقع‌گراست که به شیوهٔ مدرن روایت شده است و از نظر موضوعی تلفیقی از جنگ و عشق است.[۲]

پیرنگ

پیرنگ بسیار محکم است و روابط علت و معلولی و اتفاقاتی که در رمان رخ می‌دهد دلیل دارد و به‌صورت زنجیره‌وار به هم پیوند دارند. «سعدون» به دنبال آب می‌رود، «احلی» را می‌بیند، عاشق می‌شود، با موانعی روبه‌رو می‌شود، برای رهایی از موانع به جنگ می‌رود و سپس اتفاقاتی در جنگ رخ می‌دهد. تمام اتفاقات به‌صورت پی‌درپی به وقوع می‌پیوندد. نویسنده کل داستان را به پنجاه صحنه تقسیم کرده و این صحنه‌ها را در جای مناسب آورده است و در کنار هم می‌چیند. این موضوع باعث می‌شود که خواننده ناگهان با پنج صفحه فلسفه‌گویی مواجه نشود و همراه با حوادث و عنصر جاذبه به حرف‌های نویسنده پی ببرد.[۲]

ساختار روایت

شیوهٔ روایت پازلی است. بایرامی در پرداخت، نوآوری کرده و از ساختار کلاسیک پرهیز کرده است به ‌گونه‌ای که خواننده نمی‌تواند پایان داستان را پیش‌بینی کند. روایت همواره در حال رفت‌وبرگشت است و در هر لحظه روایتی جدید داریم که روایت‌ها در فضای شناور حرکت می‌کنند.[۲]در عمق عمیق داستان، ساختار روایت خطی است و اما در لایهٔ برابر چشم، خواننده، مدام با فلاش‌بک، حال و فلاش‌فوروارد مواجه است.[۴]

زاویه دید

راوی از یک بُعد «دانای کل» است و از بُعد دیگر در شیوهٔ روایت از یک صدا استفاده شده است که در ادبیات جدید به آن «ویس» می‌گویند. در حقیقت یک‌صدایی قسمت‌های متفاوت متن را به هم متصل می‌کند و در میان آنها وحدت ایجاد می‌کند. زاویه دید در بخش‌هایی که سعدون در آن حضور دارد، گرایش محدود به ذهن سعدون است اما در جاهایی که سعدون نیست دانای کل داستان را روایت می‌کند.[۲]

شخصیت‌پردازی

اگر این باور را داشته باشیم که هر اثر هنری، نظامی از نشانه‌ها است «لم یزرع» یک نظام از نشانه‌ها است. عناصر چهارگانهٔ آب، باد، خاک و آتش، در شخصیت‌های داستان نمود دارد. در «لم‌یزرع» شخصیت اصلی که «سعدون» است و سایر شخصیت‌های فرعی پویایی دارند و با توجه به حوداث داستانی دچار تغییر و تحول می‌شوند.[۸] خواننده شخصیت‌ها را می‌بیند و با آنها همراه می‌شود.[۲]

تعلیق

رمان، مدام تعلیق در تعلیق است و جایی که داستان می‌خواهد به نوعی معلوم شود، بازهم نویسنده با ایجاد یک تعلیق سعی دارد تا خواننده را کنجکاو کرده و با خود همراه کند. چرا سعدون را بازداشت و شکنجه کردند؟ آیا او به احلی می‌رسد؟ کشمکش بین پدر احلی و پدر سعدون به کجا می‌رسد؟ آیا سعدون دوباره به خانواده خود برمی‌گردد؟ دلیل دستگیری هیثم چیست؟[۲] شروع داستان هم تعلیق‌برانگیز بوده و اولین صحنه از کتاب با حلق‌آویزکردن یک آدم و تمرکزکردن از نگاه او که حلق‌آویز شده و همه چیز را وارونه نگاه می‌کند صورت گرفته است.[۷]

شخصیت‌های اصلی

شخصیت اصلی «سعدون» است که بار اصلی داستان بر روی دوش اوست و دوربین داستان به روی او زوم شده است. او شخصیت متفاوتی با دیگر جوان‌ها دارد. برای مثال در دیالوگی که با «هیثم» دارد لایه‌های دیگری از شخصیت وجودی او روشن می‌شود. او شخصیتی چند‌بعدی دارد و برخلاف جریان آب حرکت می‌کند. برای مثال برای رسیدن به عشقی بزرگتر به سربازی می‌رود اما وقتی می‌بینید که این موضوع چیزی نیست که آن را حس می‌کرده سعی می‌کند که از آن فرار کند و به هر دلیلی از آن بگریزد. او محافظه‌کار نیست که بگوید فقط این دو سال تمام شود تا من خلاص شوم.[۲]

شخصیت‌های فرعی

«احلی» که عاشق سعدون است و «هیثم» که دوست سعدون است شخصیت‌های فرعی به حساب می‌آیند و هر کدام به اندازهٔ خود پرداخته شده‌اند. برای مثال «خلیل»، پدر سعدون، شخصیتی است که در جای خود یعنی زمانی که پسرش را می‌کُشد، پرداخت فراوانی دارد و در جاهای دیگر به‌عنوان یک فرد عادی که نمی‌خواهد برخلاف قبیله حرکت کند، معرفی می‌شود.[۲]

نثر

بایرامی در «لم‌یزرع» به زبانی یکتا دست پیدا کرده است. جملاتی بلند و پیوسته و میانش جملاتی بسیار کوتاه که هماهنگی معناداری دارند و حامل بار مفهومی مضمون است. او توانسته بر کلمات و جملات و عبارات و اصطلاحات بیش از تصاویر و مابه‌ازاهای متعارف و شناخته‌شده‌شان معنا بنشاند.[۴]

اظهارنظرها

ابراهیم زاهدی مطلق

رضا امیرخانی

احمد دهقان

شهریار عباسی

احمد شاکری

حسین فتاحی

نظر نویسنده دربارهٔ کتاب

بایرامی: «لم یزرع بر بستر «تابو»ها پیش می‌رود.»

چند سطر از لم‌یزرع

«همه اهل تدبیرند و اهل منطق، البته کمی دیر و بیشتر و هم زمان مرگ و میر! مادر و دختر آن روز خیلی از این حرف‌ها زدند و بعد البته مادر به خواب فرو رفت نه از آن جهت که آن روز خسته بود و یا زیاد کار کرده بود. دیگر کاری نداشت. به خواب فرو رفت، چون دلش می‌خواست بخوابد. و بلکه هر چه بیشتر بخوابد و بلکه بیشتر از بیشتر بخوابد. فقط در آن وقت بود که آسوده می‌شد. البته کمی و بلکه دمی. و تا وقتی که خواب‌ها شروع نشده بود. رویا نبودند کابوس هم نبودند. خیال‌پردزی‌های خواب و بیداری هم نبودند حتی. در همه‌شان راه بود و در آخرش چاه بود. و مسافر، مسافر همیشه بود. می‌رفت یا می‌آمد و خطر در کمین بود و همین بود که همین بود.[۲۳]»

جوایز کتاب

YesY برگزیدهٔ نهمین دورهٔ جایزه ادبی جلال آل‌احمد[۲۴]
YesY برگزیدهٔ سی‌وچهارمین دورهٔ جایزه کتاب سال[۲۵]
YesYبرگزیدهٔ شانزدهمين جايزهٔ ادبی شهيد حبيب غنی‌پور[۲۶]

مشخصات کتاب‌شناختی

به استناد آمار خانهٔ کتاب «لم‌یزرع» توسط انتشارات «نیستان» و با طراحی جلد حبیب روانبخش، در سه نوبت به‌چاپ ‌رسید که در هر نوبت در ٢٢٠٠ نسخه و در مجموع تیراژ آن نزدیک به ۶۶٠٠ جلد رسیده است.

تغییرات طرح جلد در چاپ‌های مختلف

«لم‌یزرع» در چاپ دوم و در سال ١٣٩۶ با طراحی جلد جدید روانهٔ بازار کتاب شد.[۲۷]

نوا، نما و نگاه

کتاب صوتی «لم یزرع» با صدای آرمان سلطان‌زاده از سایت «نوار» قابل‌دسترس است.[۲۸]

برگ‌هایی از لم‌یزرع

جستارهای وابسته

گفت‌و‌گو با محمدرضا بایرامی نویسندهٔ ادبیات داستانی و برگزیدهٔ «جایزه جلال» لم‌یزرع داستانی که هیچ‌کس باور نخواهد کرد.

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «لم‌یزرع برندهٔ جوایز ادبی». 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ ۲٫۹ «نقد و بررسی در فرهنگ‌سرای گلستان». 
  3. «نقد لم‌یزرع در روزنامهٔ ایران». 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ «لم‌یزرع از نگاهی دیگر». 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «نقد و بررسی در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه». 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ ۶٫۵ ۶٫۶ ۶٫۷ «نقد و بررسی در فرهنگ‌سرای انقلاب». 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ «نقد و بررسی در کتابخانهٔ پیروزی». 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ «نقد و معرفی در سرای اهل‌قلم». 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ «نقد و معرفی در خانهٔ هنرمندان». 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «نقد و بررسی در سمنان». 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «نقد و بررسی در کرج». 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ «نفد و بررسی لم یزرع در ترنجستان». 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ «برگزیده در جایزه جلال». 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ «خلاصهٔ لم‌یزرع». 
  15. بایرامی، لم‌یزرع، ۵.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «ایدهٔ لم‌یزرع». 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «دربارهٔ لم‌یزرع». 
  18. «لم‌یزرع شایسته تقدیر در جشنوارهٔ رشد». 
  19. «لم‌یزرع در روزنامهٔ قدس». 
  20. «لم‌یزرع در روزنامهٔ صبح نو». 
  21. ««لم‌یزرع» به بار نشست». 
  22. «ارجاع تاریخی». 
  23. بایرامی، لم‌یزرع، ۵.
  24. «جایزهٔ جلال». 
  25. «جایزهٔ کتاب سال». 
  26. «جايزهٔ شهيد حبيب غنی‌پور». 
  27. «تغییر طراحی جلد». 
  28. «کتاب صوتی لم‌یزرع». 

منابع

  • بایرامی، محمدرضا (۱۳۹۴). لم‌یزرع. تهران: نیستان. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۳۷-۸۳۰-۱.

پیوند به بیرون

  1. «لم‌یزرع برگزیدهٔ جوایز ادبی شد». ایسنا، ۱۵مرداد۱۳۹۷. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  2. «نشست نقد و بررسی «لم یزرع» با حضور محمدرضا بایرامی و منتقدین محمدرضا گودرزی و حسین فتاحی در فرهنگ‌سرای گلستان برگزار شد.». الف، ۳۰دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  3. «رمان «لم یزرع» آغاز فصلی درخشان در ادبیات جنگ». روزنامهٔ ایران، ۲۷بهمن۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  4. «نگاهی به ساختار لم‌یزرع برندهٔ جایزهٔ ادبی جلال». نیستان، ۴دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  5. «بررسی «لم یزرع» با حضور منتقدان در پژوهشگاه فرهنگ‌واندیشهٔ اسلامی برگزار شد.». پژوهشگاه فرهنگ‌واندیشهٔ اسلامی، ٣١اردیبهشت۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  6. «آیین رونمایی و جشن امضای «لم یزرع» در فرهنگ‌سرای انقلاب اسلامی با همکاری انتشارات کتاب نیستان برگزار گردید.». نیستان، ١۴اردیبهشت۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  7. «داستان موقعیت آدم‌ها را بیان می‌کند.». خبرآنلاین، ۲۹آذر۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  8. «جنگ فقط مجموعه‌ای از ایثارگری محض نبود.». سرای اهل قلم، ۹مرداد۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  9. «لم‌یزرع رمانی از مکتب ادبی روسیه است.». خبرگزاری مهر، ۵مهر۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  10. «رمان «لم‌یزرع» در سمنان نقد و بررسی شد.». پایگاه حوزه هنری، ۴اسفند۱۳۹٧. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  11. «نقد و بررسی «لم یزرع» با جمعی از منتقدان در کتابخانهٔ عمومی امیرکبیر کرج برگزار شد.». پایگاه اطلاع‌رسانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، ۳۰بهمن۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  12. «شاید «لم‌یزرع» فیلم شود.». روزنامهٔ جام‌جم، ۵اسفند۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  13. ««لم‌یزرع» حرکت میان تقدیر و تصادف بود.». ایکنا، ۵دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  14. «نگاهی به رمان «لم‌یزرع»؛ روایتی تلخ از دجیل». جوان آنلاین، ۱۹شهريور۱۳۹۹. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  15. ««لم‌یزرع» بر بستر «تابو»ها پیش می‌رود.». خبرگزاری فارس، ۵مهر۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  16. «لم‌يزرع؛ رمانی فراموش‌نشدنی». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۷مهر۱۳۹۷. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  17. «تجلیل از «لم‌یزرع» در جشنواره کتاب رشد». ایکنا، ۱۱دی۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  18. «مصاحبه با نویسندهٔ لم‌یزرع». روزنامهٔ قدس، ٢٣بهمن۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  19. «مصاحبهٔ صبح نو با محمدرضا بایرامی». روزنامهٔ صبح نو، ۵دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  20. «لم‌یزرع بایرامی به بار نشست.». روزنامهٔ صبح نو، ۵دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  21. «لم‌یزرع از کشتار شیعیان عراق می‌گوید». نیستان، ۵دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  22. «لم‌یزرع برگزیدهٔ نهمین دورهٔ جایزه ادبی جلال آل‌احمد». جایزه ادبی جلال آل‌احمد، دی۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  23. «برگزیدگان جایزهٔ کتاب سال معرفی شدند». ایسنا، ۱۹بهمن۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  24. «لم‌یزرع برگزیدهٔ جایزهٔ شهید حبیب غنی‌پور». همشهری آنلاین، ١١اسفند۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  25. «چاپ دوم «لم‌یزرع» با طرح جلد جدید در نمایشگاه کتاب». خبرگزاری فارس، ١۴اردیبهشت۱۳۹۶. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹. 
  26. «کتاب صوتی لم‌یزرع». نوار. بازبینی‌شده در ٢٨مهر۱۳۹۹.